والی هغه شخص دی چې خلیفه د خلافت دولت د یوې ولایت (والۍ) په واکمن او امیر ټاکي.

The Waali (governor) is the person whom the Khaleefah appoints as ruler and Ameer over a Wilayah (province) of the Khilafah State.

د هغو سیمو چې اسلامي دولت پرې واک لري، په ولایتونو وېشل کېږي، او هر ولایت ته «ولایه» ویل کېږي. ولایه بیا په ولسوالیو وېشل کېږي، او هره ولسوالۍ ته «عمالة» ویل کېږي. هغه کس چې په ولایه باندې ټاکل کېږي، «والي» یا «امیر» بلل کېږي، او هغه کس چې په عمالة باندې ټاکل کېږي، «عامل» یا «حاکم» (واکمن) بلل کېږي.

The territories that the Islamic State rules over would be divided into provinces and each province would be known as Wilayah. The Wilayah would in turn be divided into districts and each district would be known as I’mala. The person appointed over the Wilayah would be known as the Waali, or an Ameer, and the person appointed over the I’mala would be known as the ‘Amil or the Hakim (ruler).

الواليُ إذن حاكم، لأنّ الولاية تعني الحكم. وقد عرّفها المعجم «القاموس المحيط» بأنها الإمارة والسلطة. وتتطلب تعيين الخليفة أو من يفوّضه الخليفة نيابةً عنه. ولذلك لا يملك تعيين الوالي إلا الخليفة. وأصل منصب الولاية أو الإمارة، أي الوُلاة أو الأمراء، يرجع إلى فعل رسول الله ﷺ. فقد ثبت أنه ﷺ عيّن ولاةً على البلدان، وأعطاهم حق الحكم على ولاياتهم. فعيّن معاذ بن جبل على الجَنَد، وزياد بن لَبيد على حضرموت، وأبا موسى الأشعري على زَبيد وعدن.

The Waali is therefore a ruler, for the Wilayah means the ruling. In the dictionary A-lMuhit, it has been defined as being the Imarah (leadership) and the authority. It requires an appointment by the Khaleefah or by whoever is delegated to do so on his behalf. Therefore, the Khaleefah can only appoint the Waali. The origin of the post of Wilayah or the Imarah i.e. the Wulah or the Ameers goes back to the actions of the Messenger of Allah (pbuh). It has been confirmed that He (pbuh) appointed Wulah over the countries and that He gave them the right to rule over their provinces. He (pbuh) appointed Mu’az Ibnu Jabal over Al-Janad, Zyad Ibnu Labeed over Hadhramawt and Abu Moussa Al-Ash’ari over Zabeed and Aden.

والی د خلیفې نائب دی؛ هغه هغه څه تر سره کوي چې خلیفه یې د هغه په استازیتوب کې اجازه ورکړې وي۔ د شرع له مخې ولایت لپاره کوم ځانګړی حد نشته، نو هر هغه څوک چې خلیفه د کوم حکم په اړه د هغه په استازیتوب ټاکي، د هغه ټاکلو د شرایطو سره سم په هغې برخه کې والی ګڼل کیږي۔ مګر د هیوادونو باندې ولایت جغرافیايي لحاظ سره ټاکل شوی وي، ځکه رسول الله ﷺ هغه سیمه ټاکله چې په هغې کې یې والی ټاکلی، یعنې هغه ځای چې هغه امیر ته امارت ورکوي۔

The Waali is the deputy of the Khaleefah; He performs what the Khaleefah authorises Him to do on his behalf. According to Shar’a, the Wilayah has no specific limit, thus any body appointed by the Khaleefah to act on his behalf over any matter of ruling would be a Waali in that matter in accordance with the terms the Khaleefah used in his appointment. However, the Wilayah over countries is geographically specified, because the Messenger of Allah (pbuh) used to specify the area over which He appointed the Waali, i.e. where He invests the Ameer with the Imarah.

ولایت دوه ډوله ده: عامه او خاصه. عامه ولایت هغه ټول حکومتي چارې شاملې کوي چې د ولایت په دائره کې راځي. د یو چا دې ولایت ته ټاکل پدې معنا دي چې خلیفه یو هیواد یا ولایت د والي (وال) په واک کې ورکوي، د ټولو خلکو باندې د عامې ولایت په توګه، ترڅو ټولې عادي چارې وڅاري. پدې ترتیب د والي مسؤولیت عمومي نظارت وي. څرنګه چې خاصه امارت دا معنا لري چې امیر یوازې د پوځ په اداره، د خلکو په واک کې ساتلو، د سیمو په ساتنه، یا د هغه هیواد یا ولایت د ښځو او ماشومانو په دفاع کې محدود وي. د قضا او د خراج او صدقې په راټولولو کې هغه ونډه نه لري. رسول الله ﷺ عامې مسؤولیتونو لرونکي والیان (ولایت عامه) وټاکل، لکه کله چې عمرو بن حزم ﷺ د یمن باندې وټاکه. همدارنګه هغه ځانګړي دندو لرونکي والیان (ولایت خاصه) هم وټاکل، لکه کله چې علي بن ابي طالب ﷺ د یمن په قضا باندې وټاکه. خلفاء د رسول الله ﷺ لارې ته دوام ورکړ. عمر بن الخطاب ﷺ معاویه بن ابي سفیان ﷺ د شام د عامې ولایت لپاره وټاکه، پداسې حال کې چې علي بن ابي طالب ﷺ عبدالله بن عباس ﷺ د بصرې باندې د خاصې ولایت په توګه وټاکه، چې ټولې چارې یې پرې کولې، مګر د مالي بیت (فنډونو) چارې یې په واک کې نه وې، دا کار زیاد ته سپارل شوی و. په لومړنیو وختونو کې دوه ډوله ولایت وو: د صلاة ولایت او د خراج ولایت. له همدې امله تاریخي کتابونه د امیرانو د ولایت په یادولو کې دوه اصطلاحات کاروي: لومړی د صلاة باندې امارت، او بل د صلاة او خراج باندې امارت. په بل عبارت امیر کیدای شو یا د صلاة او خراج دواړو باندې وټاکل شي، یا یوازې د صلاة باندې، یا یوازې د خراج باندې. د ولایت یا امارت په سیاق کې "صلاة" کلمه یوازې د خلکو د لمانځه مشري معنا نه لري، بلکې د فنډونو پرته د ټولو چارو اداره معنا لري. دا ځکه چې "صلاة" کلمه د فنډونو د راټولولو پرته د حکومت کولو په معنا هم کارول کیږي. لهذا، لو جمع الوالي بين الصلاة والخراج، لكانت ولايته عامة (ولاية عامة). ولو اقتصرت ولايته على الصلاة أو الخراج، لكانت ولايته خاصة (ولاية خاصة). وفي كلا الأمرين يُترك ذلك لترتيبات الخليفة، إذ له الحق في قصر الولاية على الخراج، أو على القضاء، أو له أن يحصرها فيما عدا الخراج والقضاء والجيش. وله أن يفعل ما يراه أصلح لإدارة الإقليم أو الولاية. وذلك لأن الشرع لم يُحدد للوالي مهامّ بعينها، ولا يجب أن يتولى الخليفة جميع مهام الحكم. وإنما حدّد الشرع أن مهام الوالي أو الأمير هي الحكم والسلطان، وأنه نائب عن الخليفة، وأنه يكون أميرًا على منطقة معينة. وكل هذا مستفاد من أفعال رسول الله ﷺ. ومع ذلك فإن الشرع يخوّل الخليفة أن يُعيّن الوالي ولاية عامة (عامة) أو ولاية خاصة (خاصة) حسب اجتهاده، وكل هذا تعكسه أفعال رسول الله ﷺ.

There are two types of Wilayah: general and specific. The general one includes all the ruling matters within the Wilayah. Appointing someone to that Wilayah would mean that the Khaleefah delegates to the Waali the Imarah of a country or a province, as a Wilayah over all its people for supervising all the normal functions. Thus He would have a general responsibility of supervision. As for the specific Imarah, this means that the Ameer would be restricted to running the armed forces, governing the citizens, protecting the territories, or defending the women and children in that country or province. He does not have a say in the judiciary or the collecting of Kharaj and Sadaqah. The Messenger of Allah (pbuh) appointed Wulah with general responsibilities (Wilayah ‘Aammah), such as when He appoimted ‘Amru ibn Hazm over Yemen. He also appointed Wulah with specific functions (Wilayah Khassa), such as when He appointed Ali bin Abi Talib over the judiciary in Yemen. The Khulafaa’ followed in the Messenger of Allah’s (pbuh) footsteps. ‘Umar Ibnul-Khattab appointed Mu’aiwya bin Abi Sufyan as general Waali over Ash-Sham, while Ali bin Abi Talib appointed ‘Abdullah bin Abbas over Basra with restrictive powers (Wilayah Khassa) to run all the affairs except for the funds, which was assigned to Ziad There used to be two types of Wilayah in the early times; the Wilayah of Salah and the Wilayah of Kharaj. Therefore we find that history books use two terms in their reference to the Wilayah of Ameers: The first is the Imarah over the Salah and the other the Imarah over the Salah and the Kharaj. In other words the Ameer could either be appointed over both the Salah and the Kharaj, or over the Salah only or over the Kharaj only. The word Salah, in the context of the Wilayah or the Imarah, does not mean only leading the people in their prayer, but it means governing all their affairs except the funds. This is because the word Salah is used to mean ruling except for the levy of funds. Therefore, if the Waali had combined both the Salah and the Kharaj, his Wilayah would then be general (Wilayah ‘Aammah). If his Wilayah had been restricted to the Salah or the Kharaj, his Wilayah would then be specific (Wilayah Khaassah). Either way, this would be left to the Khaleefah’s own arrangements, as He reserves the right to restrict the Wilayah to the Kharaj, or to the judiciary, or He could confine the Wilayah to other than the Kharaj, the judiciary and the army. He could do what He deems best for the running of the province or the Wilayah. This is because Shar’a has not determined for the Waali certain duties, and it is not obliged that He should perform all the duties of ruling. It has, however, determined that the Waali’s or the Ameer’s duties be ruling and authority, and that He is the deputy of the Khaleefah, and He should be an Ameer over a specific area. All this is derived from the actions of the Messenger of Allah (pbuh). However Shar’a entitles the Khaleefah to appoint a Waali as either a general Wilayah (‘Aammah) or a specific one (Khaassah) according to his own discretion, and all this is reflected in the actions of the Messenger of Allah (pbuh).

ابن هشام کی سیرت میں ذکر ہے کہ رسول اللہ ﷺ نے فروہ بن مسیک کو مراد، زبید اور مذحج کے قبیلوں پر عامل مقرر فرمایا۔ آپ ﷺ نے خالد بن سعید بن العاص کو صدقات پر عامل بنا کر اپنے ساتھ بھیجا۔ اسی میں یہ بھی ذکر ہے کہ رسول اللہ ﷺ نے زیاد بن لبید الانصاری کو حضرموت اور اس کے صدقات پر عامل بنا کر بھیجا۔ آپ ﷺ نے علی بن ابی طالب کو نجران بھیجا تاکہ وہ ان کے صدقات اور جزیہ وصول کریں، اور یمن پر قاضی بنا کر بھی بھیجا، جیسا کہ امام حاکم نے روایت کیا ہے۔ کتاب الاستیعاب میں ذکر ہے کہ رسول اللہ ﷺ نے معاذ بن جبل کو جند بھیجا تاکہ وہ لوگوں کو قرآن اور اسلام کے احکام سکھائیں اور ان کے درمیان فیصلہ کریں۔ آپ ﷺ نے انہیں یمن میں عاملین سے صدقات وصول کرنے کا اختیار بھی دیا۔ ابن ہشام کی سیرت میں یہ بھی روایت ہے کہ رسول اللہ ﷺ جب احد کے لیے نکلے تو آپ ﷺ نے ابن ام مکتوم کو مدینہ میں نماز پڑھانے پر مقرر فرمایا۔

It was mentioned in the Seerah of ibn Hisham that the Messenger of Allah (pbuh) appointed Farwa bin Musayk over the tribes of Murad, Zubair and Mizhaj. He sent Khalid bin Sa’eed bin Al-’Ass with Him as Waali over the Sadaqah. It also mentioned that the Messenger of Allah (pbuh) sent Ziad bin Labeed Al-Ansari as a Waali over Hadhramawt and its Sadaqah. He also sent ‘Ali bin Abi Talib to Najran to collect their Sadaqah and their jizyah. He also sent him, as a judge over Yemen, as reported by Al- Haakim. In the book of Isti’aab it is mentioned that the Messenger of Allah (pbuh) sent Mu’az bin Jabal to Al-Janad to teach the people about the Qur’an, the laws of Islam and to judge between them. He authorised Him as well to collect the Sadaqah from the ‘Aamileen in Yemen. The Seerah of ibn Hisham also reports that the Messenger of Allah (pbuh) appointed ibn Umm Maktum over the Salah in Al-Madinah when He went out for Uhud.