د خلافت دولت یوه بشري دولت ده، نه یوه الهي دولت. اسلامي دولت هماغه خلافت دی، ځکه چې د دې منصب ساتونکی به د حکومت کولو، واکمنۍ او قانون جوړولو ټول واجب واکونه پرته له کومې استثنا څخه لرلی. دا د نړۍ ټولو مسلمانانو باندې لوړه مشرۍ ده، ترڅو د اسلام شریعت د هغو مفاهیمو او قوانینو پر بنسټ پلي کړي چې اسلام راوړي او وضع کړي دي؛ او د اسلامي پیغام د نړۍ ته رسولو دنده هم ترسره کړي. پیغام داسې رسول کېږي چې خلکو ته اسلام معرفي کېږي، دوی ته د دې د منلو بلنه ورکول کېږي، او د الله په لاره کې جهاد کېږي. خلافت ته امامت یا امارة المؤمنین هم ویل کېږي. دا یو دنیاوي منصب دی، نه د آخرت پورې اړوند منصب. خلافت د دې لپاره شتون لري چې اسلام په خلکو پلی کړي او د بشریت ترمنځ یې خپور کړي. دا د نبوت څخه توپیر لري، ځکه نبوت او رسالت هغه منصبونه دي چې په کې یو نبي یا رسول د الله (ج) له لوري وحي له لارې شریعت ترلاسه کوي، ترڅو هغه خلکو ته ورسوي، پرته له دې چې پلي کېدل یې څنګه وي. الله (ج) فرمایي:

The Khilafah State is a Human State and not a Theological State The Islamic State is the Khilafah, for the one who holds its post would possess all the mandatory powers of ruling, authority and legislation without any exception. It is the supreme leadership over all the Muslims worldwide so as to implement the rules of the Islamic Shar’a using the concepts that Islam has brought and the rules which it has legislated; and to convey the Islamic Message to the world. The Message is conveyed by introducing Islam to people and calling on them to embrace it and perform Jihad in the way of Allah. Khilafah is also known as Imama or Imaratul-Mu’mineen (leadership of the believers). It is a temporal post and not a post relating to the Hereafter. The Khilafah exists to implement Islam on people and to spread it to mankind. It is different to the Prophethood, for the Prophethood and the Messengership are posts whereby a Prophet or a Messenger receives the Shar’a from Allah (swt), through revelation, to convey it to people regardless of its implementation. Allah (swt) says:

د پیغمبر ﷺ دنده یوازې دا ده چې واضح پیغام ورسوي. [TMQ An-Nur: 54]

“The Messenger’s duty is only to preach the clear Message.” [TMQ An-Nur: 54]

هغه (سبحانه وتعالی) همدا رنګه فرمایی: «ستا دنده پیغام رسول دی.» [TMQ Al-Imran: 20]

He (swt) also says: “Your duty is to convey the Message.” [TMQ Al-Imran: 20]

الله (سبحانه وتعالى) فرمائی:

Allah (swt) says:

د رسول دنده یوازې د پیغام رسولو ده. [TMQ Al-Ma’idah: 99]

“The Messenger’s duty is only to proclaim the Message.” [TMQ Al-Ma’idah: 99]

دا د خلافت څخه توپیر لري، کوم چې د الله (ج) د شریعت په انسانانو باندې د تطبیق نوم دی. د یو نبي یا رسول لپاره دا شرط نه دی چې هغه هغه څه په خلکو باندې تطبیق کړي چې د الله (ج) له خوا ورته نازل شوي وي، ترڅو رسول شي. بلکې شرط دا دی چې هغه د الله (ج) له خوا شریعت ترلاسه کړي او د رسولولو امر ورکړل شوی وي. له دې نه بنسټ ښکاره کیږي چې د نبوت او رسالت مقام د خلافت له مقام څخه بېل دی، ځکه نبوت یو الهي مقام دی چې الله (ج) هغه چا ته ورکوي چې څوک یې غواړي. خو خلافت یو بشري مقام دی چې په هغه کې مسلمانان چې څوک غواړي د هغه لپاره بیعت کوي او له مسلمانانو څخه چې څوک خوښ وي د خلیفه په توګه ورباندې ټاکي. زموږ رسول محمد ﷺ یو داسې حاکم هم و چې هغه شریعت یې تطبیق کاوه کوم چې هغه د الله له خوا ترلاسه کړی و. نو هغه ﷺ نبوت او رسالت دواړه درلودل او په عین حال کې د مسلمانانو د مشرۍ مقام هم په دې توګه درلود چې د اسلام احکام یې قایم کول. الله (ج) نو هغه ته امر وکړ چې حکومت وکړي او پیغام هم ورسوي. هغه ورته وفرمایل:

This is therefore, different from the Khilafah, which is the implementation of the Shar’a of Allah (swt) on mankind. It is not conditional for a Prophet or a Messenger to implement on the people what was revealed to Him from Allah (swt) in order to become a Messenger. Rather, it is conditional for Him to receive Shar’a from Allah (swt) and to be ordered to proclaim it can be seen, therefore, that the posts of Prophethood and Divine Messengership are different from the post of Khilafah, because Prophethood is theological, which Allah (swt) gives to whoever He wishes. The Khilafah on the other hand, is a human post whereby the Muslims give their Bay’ah to whoever they wish and appoint over them as Khaleefah whomever they like from among the Muslims. Our Messenger Muhammad (pbuh), was a ruler who implemented the Shari’ah which he had received from Allah. So he (pbuh) held the Prophethood and the Messengership and at the same time also assumed the post of presiding over the Muslims in establishing the rules of Islam. Allah (swt) thus, commanded Him to rule as well as to convey the Message. He  ordered him:

او ددوی ترمنځ هغه څه سره حکم وکړه چې الله نازل کړي دي. [TMQ Al-Ma’idah: 49]

“And judge between them by that which Allah has revealed.” [TMQ Al-Ma’idah: 49]

هغه (سبحانه وتعالی) همدا هم فرمایی: {مونږ تاته په حق سره کتاب نازل کړی دی، ترڅو ته د هغه څه له مخې چې الله دې تا ته ښودلي دي، د خلکو ترمنځ فیصله وکړې} ۔ [TMQ An-Nisa: 105]

He (swt) also says: “We have sent down to you the Book in truth so that you judge between people by that which Allah has shown you.” [TMQ An-Nisa: 105]

الله (سبحانه وتعالى) هم فرماېي:

Allah (swt) also says:

ای رسول! هغه څه ورسوه چې ستا رب دې ته نازل کړي دي. [TMQ Al-Ma’idah: 67]

“O Messenger! Proclaim the (Message) which has been sent to you from your Lord.” [TMQ Al-Ma’idah: 67]

دا قرآن ماته د وحی له لارې نازل شوی دی ترڅو تاسو او ټول هغه کسان چې دا ته رسیږي، وویروم۔ [TMQ Al-An’am: 19]

“This Qur’an has been revealed to me by inspiration so that I may warn you and all whom it reaches.” [TMQ Al-An’am: 19]

ای کمبل پوښونکيه! پاڅه او خبرداری ورکړه. [TMQ Al-Muddassir: 1-2]

“O you wrapped up. Arise and deliver warning.” [TMQ Al-Muddassir: 1-2]

مگر کله چې هغه (ﷺ) پیغام د خبرو په ذریعه ورساوه، لکه د الله (سبحانه وتعالی) دا ویاړ اعلانول: {الله تعالی سوداګرۍ ته حلال کړی او سود ته حرام کړی دی۔} [TMQ Al- Baqarah: 275]

However, when he (pbuh) conveyed the Message by words, such as proclaiming the saying of Allah (swt): “And Allah has made trading lawful and has forbidden usury.” [TMQ Al- Baqarah: 275]

هغه ممکن دا د خپلو عملونو په واسطه اعلان کړی وي، لکه د حدیبیې تړون، چې هغه یې پرته له کوم ځند څخه ترسره کړ. هغه (صلی الله علیه وسلم) به خپلو پیروانو ته په قاطعیت امر کاوه چې دغه امرونه له کوم چا سره مشوره کولو پرته تعمیل کړي. هغه (صلی الله علیه وسلم) به حتی هغه نظر په نښه رد کړ چې چا ورته وړاندې کړی وای، که چیرې هغه د وحي خلاف وای. که له هغه څخه د داسې حکم په اړه پوښتنه کیدله چې لا تر اوسه ده ته نازل شوی نه و، نو هغه به تر هغه چوپ پاتې کیده تر دې چې هغه حکم نازل شي. په هرحال، کله چې هغه (صلی الله علیه وسلم) د کارونو په اړه کار کاوه، نو هغه به له خلکو سره مشوره کوله؛ او کله چې هغه د خلکو تر منځ قضاوت کاوه، نو هغه دا تاییدول نه چې هغه څه چې هغه حکم کړی دي د واقعیت مطابق دي. بلکې هغه به ویل چې زه د هغه څه سره سم قضاوت کوم چې ما د دلیلونو څخه اورېدلي دي۔ کله چې د برائت سورت نازل شو، هغه (صلی الله علیه وسلم) علي بن ابي طالب ته امر وکړ چې ابوبکر ته ورسېږي ترڅو د حج په موسم کې خلکو ته اعلان وکړي او سورت یې ورته اعلان کړي. نو علي (رض) هغوی ته د عرفات په ډګر کې سورت ولوست او د خلکو په منځ کې گرځېد تر دې چې یې اعلان ترسره کړ. کله چې د الله رسول (صلی الله علیه وسلم) د حدیبیې تړون لاسلیک کړ، هغه د صحابه کرامو ټولې نظریات رد کړل او خپل نظر یې په دوی باندې تحمیل کړ، ځکه چې دا د الله (ج) له جانبه وحي وه. کله چې جابر له هغه څخه پوښتنه وکړه چې د خپل مال سره څه وکړي، هغه (صلی الله علیه وسلم) تر هغه وخته ځواب ورنکړ تر څو چې حکم نازل نشو. بخاري د محمد بن المنکدر له لارې روایت کوي، هغه وویل:

He might proclaim it through his actions, like the treaty of Hudaybiyah, where he did so without hesitation. He (pbuh) would decisively order his followers to execute those orders without consulting anyone. He (pbuh) would even reject an opinion outright if anyone suggested it to him, if it was contrary to the revelation. If he (pbuh) were asked about a rule that had not yet been revealed to him, he would remain silent until such a rule was revealed. However, when he (pbuh) undertook the actions, he (pbuh) would consult the people; and when he judged between the people he did not confirm that what he decreed was according to the fact of the matter. He, rather said that he judged in accordance with what he heard of evidences.When the Surah of Bara’ah was revealed, he (pbuh) ordered ‘Ali ibn Abi Talib to catch up with Abu Bakr in order to call on the people and to proclaim the Surah to them during the Hajj season. So ‘Ali (rta) recited the Surah to them on ‘Arafat and went about them until he had proclaimed it. When the Messenger of Allah (pbuh) signed the treaty of Hudaybiyah, he rejected all the opinions of the Sahabah and forced his own opinion upon them because it was revelation from Allah (swt).When Jabir asked Him what to do with his wealth, he (pbuh) did not answer Him until the rule was revealed. Bukhari narrates a Hadith on the authority of Mohammed ibn al-Munkadir who said:

جابر بن عبدالله څخه روایت دی چې ویل یې: «زه ناروغ شوم، نو د الله رسول ﷺ زما د عیادت لپاره د ابوبکر سره پیاده راغی. هغه راورسید په داسې حال کې چې زه بې‌هوښه وم. نو هغه وضو وکړه او بیا یې هغه اوبه زما په باندې واچولې، نو زه بیا هوښیار شوم او ما وویل: ای د الله رسوله ﷺ! زه د خپل مال سره څه وکړم؟ زه د خپل مال په اړه څنګه عمل وکړم؟ هغه ما ته تر هغه ځایه ځواب ونه ورکړ، ترڅو چې د میراث آیت نازل نه شو.» دا خبرې د نبوت، رسالت او د پیغام د خلکو ته د رسولو (تبلیغ) دندې په اړه وې. په هغه دنده کې چې د حکومت او واکمنۍ ده، د الله رسول ﷺ بل لاره غوره کړه. د احد په جګړه کې د الله رسول ﷺ مسلمانان په مسجد کې راټول کړل او له هغوی سره یې مشوره وکړه چې آیا د مدینې دننه جنګ وکړي که د هغې بهر. اکثریت د بهر د جنګ خوا ته و، خو هغه ﷺ د مدینې دننه جنګ خوښاوه، مګر بیا هم هغه ﷺ د اکثریت سره ملګرتیا وکړه او د مدینې له بهر جنګ ته لاړ. سربیره پردې، کله چې هغه ﷺ د خلکو تر منځ قضاوت کاوه، نو هغوی یې خبرداری ورکاوه چې شاید هغه د یو چا په ګټه او د بل په زیان فیصله کړې وي. البخاری د ام سلمه څخه روایت کوي چې د الله رسول ﷺ د خپل دروازې په بهر یوه شخړه واورېده، نو هغه بهر لاړ، شخړه کوونکو ته یې ورغی او وې فرمایل:

“I heard Jabir ibn ‘Abdullah say: ‘I had fallen ill so the Messenger of Allah (pbuh) came walking to visit me with Abu Bakr. He got there while I was unconscious. So he  performed Wudhu then poured that water over me so I regained conscience, then I said, O Messenger of Allah (pbuh), what should I do with my wealth? How shall I act with regard to my wealth? He did not answer me until the verse of al-Meerath (inheritance) was revealed.’” This was with regard to the task of Prophethood, Messengership and the conveying (Tableegh) of the Message to the people. As for executing the task of government and ruling, the Messenger of Allah (pbuh) followed a different course. At the battle of Uhud the Messenger of Allah (pbuh) gathered the Muslims inside the Masjid and consulted them about whether to fight inside al-Madinah or outside it. The majority opted to fight outside while he (pbuh) preferred to fight inside Madinah, however, he (pbuh) chose to go along with the majority and to fight outside al-Madinah. Furthermore, when he (pbuh) judged between people he warned them that he might have judged in their favour at the expense of others. Al-Bukhari reports on the authority of Umm Salama that the Messenger of Allah (pbuh) overheard a dispute outside his doorstep, so he came out to the disputing parties and said:

زه یوازې یو انسان یم او ځینې وخت د اختلاف لرونکي اړخونه زما په دربار راځي، ستاسو ځینې له بل څخه ډېر خوږ ژبې لرونکي کېدای شي، نو زه هغه څه ته باور لرم او په هغه شان فیصله کوم چې هغه ماته ښودلي. څوک چې ما د بل مسلمان د حق په بیه د هغه په ګټه فیصله وکړه، نو دا د هغه لپاره د اور له ټوټې څخه ده، اختیار د هغه پوري دی، که یې واخلي او که یې پرېږدي. احمد د انس څخه روایت کوي چې د الله رسول ﷺ وفرمایل:

“I am only human and sometimes disputing parties come to me, some of you may be more eloquent than others, so I believe Him and I judge in his favour. Whoever I judged in his favour at the expense of another Muslim’s right it would be for Him like a piece from the Hell-fire, it is up to Him to take it or leave it.” Ahmad narrated from Anas that the Messenger of Allah (pbuh) said:

“...زه په دې خوښ یم چې الله عزوجل ته داسې حال کې ملاقات وکړم چې هیچا د هغه ظلم له امله چې ما د هغه په حق کې کړی وي، زما څخه د وینې یا مال غوښتنه نه وي کړې.” دا په ښکاره توګه ښیي چې هغه (ﷺ) دوه منصبونه درلودل: نبوت، سره له رسالت، او ټولو مسلمانانو باندې د واکمنۍ مشرتوب، ترڅو د هغه شریعت قائم کړي چې الله (سبحانه) هغه ته نازل کړی و. هغه (ﷺ) هر دنده د هغې د تقاضا سره سم ترسره کوله، او په هرې دندې کې بیلابیل ډول عمل کاوه. هغه (ﷺ) د مسلمانانو په واکمنۍ کې د حکومت لپاره بیعت واخیست. دا بیعت یې له نارینه او ښځو څخه واخیست، مګر له هغو ماشومانو څخه یې نه واخیست چې تراوسه بالغ نه وو. دا یوازې دا تایید کوي چې دا د واکمنۍ بیعت و، نه د نبوت بیعت. نو موږ وینو چې الله (سبحانه) هیڅکله د پیغام د رسولو او د هغې د دندو د ترسره کولو په اړه هغه (ﷺ) ملامته نه کړ. برعکس، هغه (ﷺ) ته یې امر وکړ چې د پیغام د رسولو په وخت کې د خلکو د ځواب نه ورکولو له امله خفه نشي. الله (سبحانه) فرمایي:

“...I verily would wish to meet Allah Azza wa Jall without anyone claiming from me for an act of injustice I had committed against Him be it blood or money.” This clearly indicates that he  held two posts: Prophethood, together with Messengership and the leadership over all the Muslims in the world in order to establish the Shari’ah of Allah which He (swt) revealed to Him (pbuh). He (pbuh) performed each task in accordance with that which the task itself required, acting differently in each role. He (pbuh) took the Bay’ah to rule upon the Muslims in ruling. He took it from men and women but not from children who had not yet reached puberty. This only confirms that it was a Bay’ah over ruling and not over Prophethood. We therefore find that Allah (swt) has never rebuked Him (pbuh) concerning the conveyance of the Message and the execution of its tasks. Instead He (pbuh) asked Him not to be disheartened by the lack of response from the people during the conveyance of the Message. Allah (swt) says:

"د دوی په اړه دې خپل ځان د افسوس په جامه کې مه اچوه." [TMQ Fatir: 8]

“Let not your soul be vested in regret for them.” [TMQ Fatir: 8]

هغه (سبحانه و تعالی) همدارنګه فرمایی: «او د دوی په حال مه خفه کیږه او د دوی د چلونو له امله تنګ مه کیږه.» [TMQ An- Nahl: 127]

He (swt) also says: “ Nor grieve over them and distress not yourself because of their plots.” [TMQ An- Nahl: 127]

هغه (سبحانه وتعالی) همدارنگه فرمایی:

He (swt) also says:

"ستا دنده یوازې د پیغام رسولو ده." [TMQ Ash-Shura: 48]

“Your duty is but to convey the Message.” [TMQ Ash-Shura: 48]

البته الله (سبحانه و تعالی) هغه وخت هغه ته په نرمۍ سره ملامت کړ کله چې هغه د داسې دندو ترسره کول، لکه هغه دندې چې د واکمنۍ سره تړاو لري، ترسره کړې. دا د هغه هغو کړنو سره یوځای وو چې هغه د هغو احکامو په پلي کولو کې ترسره کړې چې دمخه نازل او رسولي شوي وو. الله (سبحانه و تعالی) په دغو صورتونو کې هغه د هغو شیانو خلاف کړنې په وجه سرزنش کړ چې هغه (ﷺ) ته یې ښه بریښېدل. الله (سبحانه و تعالی) فرمايي:

However, Allah (swt) did mildly rebuke Him when he (pbuh) performed such duties as those that were associated with ruling. This was in conjunction with the actions that he performed whilst executing the rules that had already been revealed and conveyed. Allah (swt) in those cases reproached Him for acting contrary to the things that He (pbuh) considered more appropriate. Allah (swt) says:

د یو پیغمبر لپاره دا مناسب نه دی چې هغه ته اسیران وي، تر هغه چې هغه په ځمکه کې ښه غلبه ونه کړي۔ [TMQ Al-Anfal: 67]

“It is not fitting for a Prophet that he should have prisoners of war until he had thoroughly subdued the land.” [TMQ Al-Anfal: 67]

هو همچنان وایي:

He  also says:

«خدای تاسو ته فضل وکړي! تاسو دوی ته معافیت ولې ورکړ؟» [TMQ At-Tauba: 43]

“God give you grace! Why did you grant them exemption.” [TMQ At-Tauba: 43]

یوں یہ بات واضح ہوتی ہے کہ مسلمانوں پر قیادت اور حکومت کا منصب نبوت کے منصب سے مختلف ہے۔ نیز یہ بھی واضح ہے کہ خلافت کا منصب ایک دنیاوی منصب ہے، نہ کہ آخرت سے متعلق۔ لہٰذا ان گزشتہ دلائل سے ہم یہ نتیجہ اخذ کرتے ہیں کہ خلافت، جو دنیا بھر کے تمام مسلمانوں پر اعلیٰ ترین قیادت کا منصب ہے، ایک انسانی منصب ہے، نہ کہ کوئی دینیاتی (الٰہیاتی) منصب۔ یہ حکمرانی کا وہ منصب ہے جو رسول اللہ ﷺ کے پاس تھا۔ آپ ﷺ نے یہ منصب اس حکم کے ساتھ چھوڑا کہ ایک مسلمان حکمرانی کے اس منصب میں آپ ﷺ کا جانشین ہو، نہ کہ نبوت کے منصب میں۔ پس یہ مسلمانوں کی قیادت کے معاملے میں رسول اللہ ﷺ کا جانشین بننے کا منصب ہے، تاکہ اسلام کے احکام نافذ کیے جائیں اور اس کی دعوت پہنچائی جائے، نہ کہ وحی وصول کرنے اور اللہ تعالیٰ سے شریعت لینے کے معاملے میں۔

All this clearly demonstrates that the post of leadership and ruling over the Muslims is different from the post of Prophethood. It is also clear that the post of Khilafah is a temporal post and not one related to the Hereafter. We therefore, conclude from the preceding evidences that the Khilafah, which is a post of supreme leadership over all the Muslims in the world, is a human post and not a theological one. It is the post of ruling, which the Messenger of Allah (pbuh) held. He (pbuh) left that post with orders that a Muslim should succeed Him in that post of ruling and not that of Prophethood. It is thus a post of succession to the Messenger of Allah (pbuh) with regards to the leadership of the Muslims, for the implementation of rules of Islam and conveying its Da’wah, and not with regards to receiving revelation and the taking of the Shari’ah from Allah (swt).

د رسول الله ﷺ د عصمت په اړه، دا ځکه دی چې هغه یو نبي دی، نه دا چې هغه واکمن و. دا ځکه چې عصمت د ټولو نبیانو او رسولانو صفت دی، پرته له دې چې هغوی پخپله د خپلې شریعت پر بنسټ خلکو باندې حکومت کړی او د هغې پلي کولو ته یې پام کړی وی، یا یوازې خپله شریعت رسولی وی او د واکمن مقام یا د هغې د پلي کولو مدیریت یې نه وی درلودلی. موسی، عیسی او ابراهیم (علیهم السلام) ټول معصوم وو، لکه څنګه چې محمد ﷺ معصوم و. له همدې امله، عصمت د نبوت او رسالت لپاره دی، نه د واکمنۍ لپاره. دا چې د رسول الله ﷺ هیڅکله حرام عمل نه دی کړی او نه یې واجب پریښودی، کله چې د واکمنۍ دندې یې ترسره کولې، دا د هغه د نبوت او رسالت د عصمت له امله دی، نه دا چې هغه واکمن و. نو د واکمنۍ پلي کول په ذات کې عصمت ته اړتیا نه لري، بلکه په حقیقت کې هغه ﷺ ځکه معصوم و چې نبي او رسول و. نو هغه ﷺ خپلې واکمنۍ دندې هماغسې ترسره کړې لکه هر بل انسان چې په نورو انسانانو حکومت کوي. قرآن کریم دا په وضاحت سره بیان کړی دی، الله (سبحانه وتعالی) فرمایي:

As for the infallibility (‘Isma) of the Messenger of Allah (pbuh), this results from the fact that he is a Prophet and not from being a ruler. This is because infallibility is an attribute of all the Prophets and Messengers, regardless of whether they themselves ruled people with their Shari’ah and implemented it or whether they just conveyed their Shari’ah without holding the post of ruler or managing its implementation. Musa, ‘Isa and Ibrahim (as) were all infallible, as was Muhammad (pbuh). Therefore, infallibility is for Prophethood and the Messengership, not for ruling. The fact that the Messenger of Allah (pbuh) never committed a forbidden act (Haram) nor neglected a duty (Wajib) whilst executing the functions of ruling resulted from the fact that he was infallible with respect to Prophethood and Messengership and not because he was a ruler. Thus his execution of ruling does not require infallibility as such, but in reality he (pbuh) was infallible because he was a Prophet and a Messenger. He (pbuh), therefore, assumed his duties as a ruler just as any other human being, who rules over other humans, does. The Qur’an has clearly stated this, Allah (swt) says:

ووایه: "ووایه، زه هم ستاسو په شان یو انسان یم." [TMQ Al-Kahf: 110]

“Say, verily I am but a man like yourselves.” [TMQ Al-Kahf: 110]

الله (سبحانه وتعالى) په همدې آیت کې د ځان او نورو انسانانو ترمنځ توپیر بیانوي:

Allah (swt) saying in the same verse outlines the difference between Him (pbuh) and other humans:

«مګر وحی ماته راغلې ده». [TMQ Al-Kahf: 110]

“(But) the inspiration has come to me.” [TMQ Al-Kahf: 110]

ښایي امتیاز پدې کې وي چې هغه (pbuh) وحي ترلاسه کوله، یعنې نبوت. پرته له دې، هغه (pbuh) د نورو سړو په شان یو انسان و. له همدې امله، په حکومت کې هغه انسان و، او بې شکه د هغه خلیفې (خلفاء) هم د نورو انسانانو په شان انسانان به وي، ځکه دوی یوازې د هغه د حکومت جانشینان دي، نه د نبوت او رسالت. له همدې امله عصمت د خلیفه لپاره نه ثابتېږي، ځکه عصمت په حکومت کې نه، بلکې د نبوت شرط دی. خلیفه یوازې یو واکدار دی، نو د عصمت شرط د دې دندې د ګمارل شوو کسانو لپاره بې ارزښته دی. حتی دا منع ده چې د خلافت د دندې د نیولو شرط په توګه عصمت وټاکل شي، ځکه عصمت یوازې د انبیاوو لپاره خاص دی، او د نبي پرته د بل چا لپاره د دې ادعا کول حرام دي. د شریعت تبلیغ (تبلیغ) یوازې په نبي او رسول کې د عصمت شتون غواړي، یعنې د خدای د پیغام په رسولو کې عصمت. د دې عصمت تحقق دا دی چې هغه له ګناهونو پاک وي، او دا د تبلیغ د عصمت تعقیب کوي، ځکه د هغه عصمت د منع شوو شیانو له ارتکابه پرته بشپړ نه دی. نو عصمت د پیغام د رسولو لپاره اړین دی، نه د دې لپاره چې خلک هغه ومني یا ونه مني، یا د عملونو کې د غلطۍ د رامینځته کیدو یا نه کیدو لپاره. بلکې هغه څه چې عصمت غواړي، یوازې د پیغام رسول دي او بس. که الله نبي یا رسول معصوم نه وای ګرځولی، نو دا امکان درلودی چې هغه پیغام پټ کړي، یا پکې زیاتوالی راولي، یا لرې کړي، یا هغه شیان جوړ کړي چې الله یې نه دي ویلي، یا د هغه څه له اعلان کولو کې غلطي وکړي چې د رسولو امر ورته شوی و. دا ټول کارونه د الله له لوري د پیغام له رسولو سره ټکراو لري، او د رسول په توګه، چې باید ومنل شي. لہٰذا ضروری تھا کہ رسول پیغام پہنچانے میں عصمت (عِصمَت) سے متصف ہو، اور اسی لیے گناہوں کے ارتکاب سے ان کی عصمت بھی لازم آتی ہے۔ اسی بنا پر علماء نے حرام کاموں (المحرّمات) کے ارتکاب کے معاملے میں انبیاء کی عصمت پر اختلاف کیا۔ ان میں سے بعض کا کہنا ہے کہ وہ صرف کبیرہ گناہوں (الکبائر) سے معصوم ہیں، اور ممکن ہے کہ وہ صغیرہ گناہ (الصغائر) کر بیٹھیں۔ بعض نے کہا کہ وہ کبیرہ اور صغیرہ دونوں گناہوں سے معصوم ہیں۔ ان کی دلیل یہ ہے کہ تبلیغ کی تکمیل اعمال پر موقوف ہے۔ اگر تبلیغ کی تکمیل اعمال پر موقوف ہے تو پیغام پہنچانے میں عصمت اعمال کو بھی شامل ہوگی۔ اس صورت میں نبی ﷺ گناہوں سے معصوم ہوں گے، کیونکہ اعمال میں عصمت کے بغیر تبلیغ مکمل نہیں ہو سکتی۔ لیکن اگر تبلیغ کی تکمیل اعمال پر موقوف نہیں تو عصمت ان اعمال کو شامل نہیں ہوگی، پس وہ ان سے معصوم نہیں ہوں گے، کیونکہ تبلیغ ان اعمال کے بغیر ہی مکمل ہو جاتی ہے۔ یہی وجہ ہے کہ مسلمانوں میں اس بات پر کوئی اختلاف نہیں کہ نبی ﷺ ان کاموں سے معصوم نہیں تھے جو اللہ کے نزدیک زیادہ مناسب نہ تھے، کیونکہ تبلیغ کی تکمیل قطعی طور پر ان کاموں پر موقوف نہیں۔ اس بنا پر عصمت صرف تبلیغ کے ساتھ خاص ہے، اس لیے وہ صرف رسولوں اور نبیوں میں پائی جاتی ہے، اور ان کے سوا کسی کے لیے مطلقاً جائز نہیں کہ اسے عصمت حاصل ہو۔

The distinction, therefore, lies in the fact that he (pbuh) received revelation, namely the Prophethood. Other than that he (pbuh) was a man like any other man. Therefore, in ruling he (pbuh) was human, and undoubtedly his successors (Khulafaa’) would also be humans just like any other human, because they would only be successors to Him in ruling, not Prophethood and Messengership. Infallibility does not therefore apply to the Khaleefah, as this is not required in ruling but it is a requirement of Prophethood. The Khaleefah is only a ruler no more, so the condition of infallibility is irrelevant to those who take up this post. It is even forbidden to stipulate infallibility as a precondition incumbent upon whoever takes up the post of Khilafah. This is because infallibility is restricted to the Prophets and it is forbidden to claim it on behalf of anyone other than a Prophet. The conveyance (Tableegh) of a Shari’ah requires the existence of infallibility in the Prophet and Messenger alone, so it is infallibility in the conveyance of the divine Message. Its realisation in the shape of not committing any sins follows the infallibility in conveyance (Tableegh). This is because the infallibility in Him would not be complete without the infallibility from committing the forbidden things. Thus infallibility is necessary for conveying of the Message and not for the people to believe or not in Him or for the occurrence or not of error in the actions. Rather what requires the infallibility is the conveyance of the Message and no more. If Allah had not made the Prophet or Messenger infallible it would then have been possible for Him to hide the Message or to add to it, or take away from it, or fabricate things which Allah did not say, or make a mistake by proclaiming other than what he has been ordered to convey. All these matters contradict with the conveyance of a Message from Allah (pbuh), and for being a Messenger, who must be believed in. Therefore, it was necessary that the Messenger be characterised by infallibility (‘Isma) in proclaiming the Message, and accordingly his infallibility from committing sins follows. Therefore the scholars differed over the infallibility (‘Isma) of the Prophets in the issue of committing the forbidden things (Al-muharramaat). Some of them said he is infallible from committing the major sins (Al-kabaa’ir) only and it is possible that he commits minor sins (As-saghaa’ir). Some of them said that he is infallible with regards to both major and minor sins. They said that because the perfection of proclamation depends on the actions. If the perfection of the proclamation depends on the actions, then the infallibility in the proclamation will include the actions. Accordingly, the Prophet will be infallible from committing sins, since the proclamation will not be perfected unless he is infallible in the actions. But if the perfection of the proclamation does not depend on the actions, then the infallibility does not include them. Thus, he will not be infallible from them, because the proclamation would then be perfected without them. This is why there is no difference amongst the Muslims that the Prophet (pbuh) was not infallible from doing actions other than those that Allah considered more appropriate, because the perfection of proclamation definitely does not depend upon these actions. Thereupon, the infallibility (‘Isma) is only specific to the proclamation, and thus it does not exist except for the Messengers and the Prophets and it is not allowed to be for other than them absolutely.

اما د معصومیت دلیل نقلي نه، بلکه عقلي دی. له همدې امله، عقل دا لازموي چې انبیاء او رسولان د پیغام په رسولو کې معصوم وي. ځکه رسالت یا نبوت دا تقاضا کوي، که نه نو هغه نه به رسول یا نبي وي. همدارنګه، د عقل له مخې هغه څوک چې د الله له جانبه د پیغام رسولو ته مأمور نه وي، د معصومیت حق نه لري، ځکه هغه انسان دی. د هغې فطرت له مخې چې الله د هغه په فطرت کې ایښې ده، هغه د غلطۍ او هېرېدو تابع دی. کله چې هغه د الله له جانبه د پیغام په ورکولو مأمور نه وي، نو داسې هیڅ سبب نشته چې د هغه معصومیت لازم کړي. که یو څوک ادعا وکړي چې معصوم دی، نو دا د دې معنی لري چې هغه د الله له جانبه د پیغام په رسولو مأمور دی، او دا جایز نه دی، ځکه له محمد ﷺ وروسته هیڅ نبي نشته. الله ﷻ فرمایي:

However, the evidence of the infallibility is rational and not textual. Thus, it is the mind that necessitates that the Prophets and Messengers be infallible in the conveyance of the Message. For being a Messenger or a Prophet requires it, otherwise he would not be a Messenger or a Prophet. It is also through the use of the mind that the one who is not commanded to propagate a Message from Allah is not allowed to be infallible, because he is a human being. By the nature that Allah made innate in Him he is subject to error and forgetfulness. Since he is not commanded with a Message from Allah there is no cause that requires Him to be infallible. If a person claims he is infallible then this implies that he is commanded with a Message from Allah, something that is not allowed, because there is no Prophet after Muhammad (pbuh). Allah (pbuh) says:

هغه د الله رسول او د پیغمبرانو خاتم دی ﷺ. [TMQ Al-Ahzab: 40]

“He is the Messenger of Allah and the seal of the Prophets.” [TMQ Al-Ahzab: 40]

لہٰذا عصمت کا دعویٰ درحقیقت رسالت کا دعویٰ ہے۔ اس لیے کہ رسول اللہ کی طرف سے ایک پیغام پہنچاتا ہے، اور انسان ہونے کے ناطے اس میں غلطی اور خطا کرنے کی صلاحیت ہوتی ہے، لہٰذا اللہ کے پیغام کو تبدیلی اور تحریف سے بچانے کے لیے عصمت ضروری ہے۔ پس رسول کا معصوم ہونا لازم ہے تاکہ وہ گمراہی میں پڑنے یا غلطی کرنے سے محفوظ رہے۔ اسی ایک سبب کی بنا پر عصمت انبیاء و رسل کی صفات میں سے ہے، اور صرف انہی کو اس عصمت کی ضرورت ہوتی ہے۔ اگر کسی ایسے شخص کے لیے عصمت کا دعویٰ کیا جائے جو رسول نہ ہو، تو اس کا مطلب یہ ہوگا کہ وہ عصمت کے مقصد اور سبب یعنی پیغام پہنچانے کا دعویٰ کرتا ہے، یعنی وہ یہ دعویٰ کرتا ہے کہ اسے اللہ کی طرف سے کوئی پیغام پہنچانے کا حکم دیا گیا ہے۔ اس لیے خلیفہ کے لیے عصمت کو شرط قرار دینا جائز نہیں، کیونکہ اس پر عصمت کی شرط لگانا یہ مستلزم ہے کہ اسے اللہ کا ایک ایسا پیغام پہنچانے کا حکم دیا گیا ہے جس کے باعث اس کا معصوم ہونا ضروری ہو، اور یہ بات جائز نہیں۔

Hence, a claim of infallibility is in fact a claim of a Messengership. This is because the Messenger is conveying a Message from Allah, and being a human has the capacity to make mistakes and err in the Message from Allah, infallibility is required to prevent the Message of Allah from change or alteration. Thus, the Messenger must be infallible to protect Him from falling into error or making mistakes. It is for this reason alone that infallibility is one of the characteristics of the Messengers and Prophets and it is only they who require this infallibility. If infallibility is claimed by anybody other than a Messenger then it means that this person claims the purpose and the cause of infallibility, which is the conveyance of the Message i.e. he would claim that he is commanded with conveying a Message from Allah. Therefore, it is not allowed to stipulate infallibility to the Khaleefah, because making infallibility a condition upon Him implies that he is commanded to proclaim a Message from Allah that makes it necessary for Him to be infallible, a matter that is not allowed.

ازاي نو له دې څخه دا نتیجه اخلو چې خلیفه یو انسان دی او دا منل شوې ده چې هغه ممکن غلطي وکړي، هیر او ناسم فکر وکړي، هیرجن وي، دروغ ووایي، خیانت وکړي، ګناه وکړي او نور کارونه هم وکړي. دا ځکه چې هغه نبی یا رسول نه دی، بلکه یو عادي انسان دی. رسول الله ﷺ مونږ ته خبر ورکړی چې امام ممکن غلطي وکړي، او هغه خبر ورکړی چې امام ممکن هغه کارونه وکړي چې خلک یې بد ګڼي او په هغه لعنت وایي، لکه ظلم، نافرماني او نور کارونه. هغه مونږ ته خبر ورکړی چې د امام څخه ښکاره کفر ښکاره کیدای شي. مسلم د ابوهریرې له لارې روایت کړی چې رسول الله ﷺ وفرمایل:

From this, we deduce that the Khaleefah is a human being and it is accepted that he might make mistakes, be absent minded, forgetful as well as lie, betray, commit sin and other things. This is because he is not a Prophet or a Messenger, but just a normal human being. The Messenger of Allah (pbuh) has informed us that the Imam may make a mistake and he informed that the Imam may do things which people hate and curse Him for, like oppression, disobedience and other things. He informed us that open Kufr may appear from the Imam. Muslim reported on the authority of Abu Hurayra that the Messenger of Allah (pbuh) said:

بې شکه امام یوه سپر دی چې د هغه له شا څخه خلک جنګیږي او د هغه په واسطه خپل ځان ساتي. نو که هغه د الله د تقوا ساتلو امر وکړي او عادل وي، نو د ثواب له مخې د دغو کارونو په شان به وي، او که د هغې پر خلاف امر وکړي نو د هغې په اندازه د هغه په ضد به وي. دا معنا لري چې امکان لري امام د الله د ویرې پرته بل څه امر وکړي. مسلم د عبدالله څخه هم روایت کړي چې هغه وویل: رسول الله ﷺ وفرمایل: «زما څخه وروسته به خودغرضي او داسې کارونه وي چې تاسو به یې بد ګڼئ.» هغوی وویل: اې د الله رسوله! ستا په نزد د هغه چا لپاره څه امر دی چې له مونږ څخه به هغه ولري؟ هغه ﷺ وفرمایل: «هغه حق چې پر تاسو دی ادا کړئ، او هغه څه چې ستاسو حق دی له الله څخه وغواړئ.» مسلم د عوف بن مالک څخه روایت کړی چې رسول الله ﷺ وفرمایل:

“Verily the Imam is but a shield from behind which the people fight and by which they protect themselves. So if he ordered to observe the Taqwa of Allah and he was just he would have equal to these (actions) in reward, and if ordered other than that it would be against Him equal to that.” This means that it is possible that the Imam may command with other than the fear of Allah. Muslim also narrated from ‘Abdullah who said: “The Messenger of Allah (pbuh) said; ‘There would be after me selfishness and matters which you hate.’ They said, ‘O Messenger of Allah, how do you order the one of us who would witness that?’ He (pbuh) said, ‘You should offer the right due upon you, and you ask Allah the thing which is due to you.’” Muslim narrated from ‘Auf ibn Maalik that the Messenger of Allah (pbuh) said:

ستا د امامانو غوره هغه دي چې تاسو يې خوښ کوئ او هغوی هم تاسو خوښ کوي، تاسو د هغوی لپاره دعا کوئ او هغوي ستاسو لپاره دعا کوي، او ستاسو بد امامان هغه دي چې تاسو يې کرکه کوئ او هغوی هم تاسو کرکه کوي، تاسو هغوی ته لعنت وايئ او هغوی هم تاسو ته لعنت وايي.» موږ وپوښتل: «ای د الله رسوله! آیا موږ دوي پر ضد جنګ ونه کړو؟» هغه وفرمایل: «نه، تر هغو چې دوي په تاسو کې لمونځ قایموي. او که تاسو د خپلو واکمنانو څخه داسې څه وګورئ چې تاسو يې کرکه کوئ، نو هغه عمل څخه کرکه وکړئ او د اطاعت له بیعت څخه لاس مه اخلئ.» البخاري روایت کړی، د جنادة بن ابي امیة له لارې، هغه وایي: «موږ عبادة بن الصامت ته لاړو کله چې هغه ناروغ و، او موږ وویل: الله تعالی دي لارښوونه وکړي. موږ ته د رسول الله ﷺ څخه یوه حدیث ووایه، چې الله دي تا ته له دې څخه ګټه ورکړي.» هغه وویل: «رسول الله ﷺ موږ وبلل او موږ هغه ته بیعت وکړ، او هغه هغه شیانو ته چې له موږ څخه یې اخیستي وو، دا هم وویل چې موږ هغه ته د اوریدو او اطاعت کولو بیعت وکړو، په هغه څه کې چې موږ یې خوښ کوو او چې موږ یې کرکه کوو، په سختۍ او اسانۍ کې، او دا چې د واکمنانو سره په واک کې ستونزه ونه کړو، مګر کله چې موږ څرګند کفر ولیدلی وای چې پر هغه باندې موږ ته د الله څخه دلیل وی.» عایشې روایت کوي چې رسول الله ﷺ فرمایلي دي: «د مسلمانانو څخه سزاګانې تر هغه ځایه لرې کړئ څومره چې کولی شئ، نو که متهم ته کومه لاره د تېښتې وي، نو هغه آزاد کړئ، ځکه چې امام لپاره دا بهتره ده چې په بخښلو کې غلطي وکړي، نه دا چې په سزا ورکولو کې غلطي وکړي.» [Narrated by at-Tirmithi]

“‘The best of your Imams are those whom you love and they love you and you pray for them and they pray for you, and the worst of your Imams are those whom you hate and they hate you and you curse them and they curse you.’We asked; ‘O Messenger of Allah, shall we not then declare war on them?’ He said; ‘No, as long as they establish prayer among you. And if you see something which you hate in your rulers then hate the action and do not withdraw your allegiance of obedience.’” Al-Bukhari narrated on the authority of Junada ibn abi Umayyah who said: “We went to ‘Ubadah ibn as- Samit when he was sick and we said; ‘May Allah (swt) guide you. Inform us of a Hadith from the Messenger of Allah (pbuh) so Allah may benefit you from it.’ He said, ‘The Messenger of Allah (pbuh) called upon us and we gave Him the Bay’ah, and he said, of that which he had taken from us, that we should give Him the pledge to listen and obey, in what we like and dislike, in our hardship and ease, and that we should not dispute the authority of its people unless we saw open Kufr upon which we had a proof from Allah.’” ‘Aiesha narrates that the Messenger of Allah (pbuh) said; “Avert the punishments from the Muslims as much as you can, so if the accused has any way out let Him go free, because it is better for the Imam to make a mistake in forgiving than to make a mistake in imposing the punishment.” [Narrated by at-Tirmithi]

دا احادیث په دې خبره روښانه دلالت کوي چې امام ممکن ده چې غلطی وکړي، هیر یې شي یا نافرماني وکړي۔ سره له دې، رسول الله ﷺ د هغه اطاعت دا حکم کړی دی، تر هغه وخته پورې چې هغه په اسلام سره حکومت کوي، د هغه څخه ښکاره کفر نه صادریږي او هغه د ګناه امر نه کوي۔ نو آیا د رسول الله ﷺ د خبرو څخه وروسته، د خلفاؤ په اړه داسې څه ویل کېدای شي چې له دوی څخه داسې شیان به صادر شي چې مسلمانان یې انکار کوي، سره له دې چې رسول الله ﷺ مسلمانانو ته د دوی د اطاعت حکم کړی دی؟ آیا له دې وروسته ویلای شو چې خلیفه باید معصوم وي او هغه باید د نورو انسانانو په شان نه وي؟ دا ښکاره ده چې د خلافت دولت یو بشري دولت دی، نه د دیني حکومت (تیوکراسۍ)۔

These Ahadith clearly make the point that it is possible for the Imam to make a mistake, forget or disobey. Despite this, the Messenger of Allah (pbuh) has ordered the obedience to Him as long as he governed by Islam and no open Kufr occurred from Him and he did not command with sin. So, is there anything to be said after the news of the Messenger of Allah (pbuh) about the Khulafaa’ that there would be from them things which Muslims deny despite the fact that he commanded Muslims to obey them? It is possible after this to say that the Khaleefah has to be infallible and he has not to be like other human beings? It is clear that the Khilafah State is a human state and not a theocratic state.