قاضی المظالم د خلیفه یا قاضی القضاة له خوا مقرر کیږي. د هغه عزل، حساب، سرزنش یا نقل د خلیفه له خوا کیږي، یا د مظالمو د محکمې له خوا - که خلیفه هغې ته دا لازمي واک ورکړی وي. دا ځکه چې المظالم داسې ولایه ده چې د خلیفه سره خاصه ده. نو د والي المظالم تقرر باید د خلیفه له خوا وي. سربیره پردې، مظالم د قضا یوه برخه ده، ځکه دا د شریعت حکم د جبر په لاره اعلانول دي. قاضي باید د خلیفه له خوا مقرر شي؛ او دا خبره د رسول الله ﷺ د عمل له خوا تائیدیږي، ځکه هغه ﷺ قاضیان مقرر کول. دا ټول دلیل دي چې د مظالمو قاضي خلیفه مقرروي، خو قاضي القضاة کولای شي قاضي المظالم مقرر کړي که خلیفه په خپل تقرر کې دې ته اجازه ورکړې وي.

The Qadhi al-Mazaalim is appointed by the Khaleefah, or by the Qadhi al-Qudhah. His removal, accounting, reprimanding or transfer, is carried out by the Khaleefah, or by the court of Mazaalim - if the Khaleefah gave it such mandatory power. This is because the Mazaalim is wilayah that is exclusive to the Khaleefah. Thus the appointment of the Waali of Mazaalim must be by the Khaleefah. Besides, the Mazaalim are part of the judiciary, for they are the pronouncement of the Shari’ah rule by way of compulsion. The judge must be appointed by the Khaleefah; a matter that is confirmed by the Messenger of Allah’s actions, for He (pbuh) used to appoint the judges. All this serves as evidence that it is the Khaleefah who appoints the judge of Mazaalim, yet the Qadhi al-Qudhah could appoint the Qadhi al-Mazaalim if the Khaleefah made provisions for this in his appointment clause.

د مظالمو د قاضي لیرې کول په اصل کې د خلیفه حق دی، ځکه چې د هغه ټاکل د خلیفه حق دی. په دې حال کې هغه ته د لیرې کولو حق نشته که هغه د خلیفه، معاون تفویض یا قاضي القضاة په وړاندې شوې قضیې څیړل. دا د دې قاعدې پر بنسټ ده: «د حرام وسیله هم حرام ده»۔ د الله رسول ﷺ پخپله د مظالمو قضا چارې سرته رسولې او نه ده راپور شوی چې هغه کله د مظالمو قاضي په عمومي توګه ټاکلی وي، یعنې هغ ته په مظالمو باندې عمومي ولایت ورکړی وي. خلفای راشدین څلورو هیڅوک د مظالمو لپاره چا نه دي ټاکلي. علي ﷺ پخپله د مظالمو چارې سرته رسولې او ډیرې مظالم یې څیړلي. کله چې عبدالملک بن مروان خلیفه شو، د مظالمو لپاره یې یوه ځانګړې ورځ وټاکله، په کومه کې چې هغه په قضیو کې ژور ننوتلو پرته اوریدنې کولې. کله چې ستونزه رامنځته شوه او د مظلوم د پای ته رسولو لپاره قطعي حکم ته اړتیا وه، هغه یې خپل قاضي ابوادریس الازدي ته حواله کاوه. ابوادریس بیا هغه مظالم څیړل چې خلیفه عبدالملک هغه ته حواله کړي وو، ځکه هغه قاضي و. کله چې امیر المؤمنین عمر بن عبدالعزیز رحمه الله راغی، هغه پخپله د مظالمو قضیې حل کړې او د بني امیه مظالم یې بند کړل. د عباسیانو د دورې په مینځ کې خلفا د مظالمو قضیې یو ځانګړي قاضي ته سپارلې. له هغې نیټې وروسته د مظالمو قضا د خلیفه څخه جلا شوه، پداسې حال کې چې مخکې خلیفه پخپله دا کار کاوه. له دې امله، خلیفه د مظالمو د څیړلو حق ساتي، هغه کولی شي د مظالمو قاضي وټاکي، لیرې یې کړي او بل قاضي ورځای کړي، نو خلیفه ته دا کار جایز دی، یعنې دا یو مباح عمل دی۔

The removal of the Qadhi al-Mazaalim should, in principle, be the right of the Khaleefah, as it is He who has the right to appoint him. However, He has no right to remove Him if He was investigating a case submitted against the Khaleefah, the Muawin Tafweedh or the Qadhi al-Qudhah. This is based on the principle of; The Means to Haram is Haram”. The Messenger of Allah (pbuh) used to personally take charge of the judiciary of Mazaalim and it has not been reported that He ever appointed a judge of Mazaalim on a general capacity i.e. giving Him a general Wilayah over the Mazaalim. The four of Khulafaa’ Ar-Rashidoon never appointed anyone over the Mazaalim. Ali used to personally be in charge of the Mazaalim; and He looked into several cases of Mazaalim. When ‘Abdul-Malik Ibnu Marwan became Khaleefah He fixed a particular day for the Mazaalim, where He would hold hearings without going into the investigations. If a problem arose and He needed a binding judgement to settle the Mazlema, He would refer it to his judge Abu Idriss Al-Azadi. Abu Idriss would then be the one who looked into the Mazaalim, for He was a judge and He dealt with the Mazaalim that the Khaleefah ‘Abdul-Malik would refer to him. When the Ameer of the believers ‘Umar Ibnu Abdel-Aziz (Rahim Allah) came, He himself dealt with the cases of Mazaalim, and put a halt to the Mazaalim of Banu Umayyah. Midway through the Abbasi (Abbasid) era, the Khulafaa’ used to delegate the cases of Mazaalim to a special judge. Since that date the judiciary of Mazaalim became separate from the Khaleefah, while before that the Khaleefah himself always carried it out. Therefore, the Khaleefah reserves the right to look into the Mazaalim himself, and He is allowed to appoint a judge of Mazaalim, and to remove Him and replace Him with another judge, thus it is permitted for the Khaleefah to do so i.e. it is a Mubah action.

یہ خلیفہ ہی ہے جو قاضی المظالم کا محاسبہ کرتا ہے، اسے سرزنش کرتا ہے اور اسے معزول کر دیتا ہے۔ اس لیے کہ مظالم کی ذمہ داری خلیفہ پر ہے، اور اسی طرح اس قاضی کی ذمہ داری بھی اسی پر ہے جسے وہ اپنی جانب سے مظالم کی تحقیق کے لیے مقرر کرتا ہے۔ خلیفہ کو اجازت ہے کہ وہ قاضی المظالم کے سربراہ یا قاضی القضاۃ کو یہ اختیار دے کہ وہ قاضی المظالم کو معزول کرے، اس کی سرزنش کرے، اسے برطرف کرے یا اس کا تبادلہ کرے۔ اگر خلیفہ ایسا کر دے تو ان کے پاس قاضی المظالم کو معزول کرنے، اس کا محاسبہ کرنے اور اس کی سرزنش کرنے کا لازمی اختیار ہوگا۔

It is also the Khaleefah who holds the judge of Mazaalim accountable, where He reprimands Him and removes him. This is because He is responsible for the Mazaalim and for the judge whom He appoints on his behalf to look into the Mazaalim. The Khaleefah is allowed to give the (head) Qadhi al-Mazaalim or to the Qadhi al-Qudhah the power to remove the Qadhi al-Mazaalim, reprimand, remove or transfer him. If He did so, they would have the mandatory power to remove, account and reprimand the Qadhi al-Mazaalim.

د قاضي المظالم منصب يوازي د یو تن پورې محدود نه دی. خلیفه اجازه لري چې د اړتیا له مخې د مظالمو لپاره یو شمېر قاضیان وټاکي، که هر څومره وي. په دې حال کې، کله چې د قضاوت خبره راشي، یوازې یو قاضي کولای شي حکم صادر کړي. خو دا روا ده چې نور قاضیان د محکمې د کارروايي په ترڅ کې د هغه سره کښېني، مګر دوی یوازې مشورتي رول لري، او هغه په دې مجبور نه دی چې د دوی نظر په پام کې ونیسي.

The position of Qadhi al-Mazaalim is not restricted to one person. The Khaleefah is allowed to appoint a number of judges for the Mazaalim according to the need, no matter how many they were. However, when it comes to the judgement, only one judge can pass the judgement. Yet it is permitted for other judges to sit with Him during the court proceedings, but they would only have a consultative role, and He would not be obliged to consider their opinion.

دا ځکه چې خلیفه ته اجازه ده چې یو یا ډیر نائبان وټاکي چې د هغه په استازیتوب عمل وکړي. په هرصورت، که د مظالمو ډیر قاضیان وي، نو د مظالمو د کتنې واجب واک یې تقسیم نشي کیدای، ځکه هر یو له دوی ته دا حق حاصل وي چې د مظالمو قضیې وڅیړي. خو خلیفه کولای شي چې د مظالمو قاضي یو ولایت ته محدود کړي، یا یې یو ډول قضیو ته محدود کړي، ځکه هغه ته د مظالمو په اړه عمومي ولایت ورکولو حق هم شته، او که وغواړي نو ځانګړی ولایت هم ورکولی شي. همدارنګه هغه کولای شي چې ولایت د ټول دولت پر سر ورکړي یا یې یوې ځانګړې سیمې یا ولایت ته محدود کړي. او د دې خبره چې کله مظالم قاضي قضیه کوي، نو باید هغه په خپله وڅیړي، دا د پورته یادې شوې خبرې له امله ده، چې یوه ځانګړې قضیه ته د یو ډیر قاضیانو کتل ناروا دي، په داسې حال کې چې په یوه سیمه کې د ډیرو قاضیانو وجود جایز دی. په هرصورت، د مظالمو نور قاضیان کولای شي چې یوازې د مشورې په توګه له هغه سره په محکمه کې کښېني. هغه ته د دوی نظر منل واجب نه دي، او دا د هغه پورې اړه لري چې غواړي دوی سره کښیني که نه، ځکه هیچا ته روا نه ده چې د قاضي سره کښیني او هغه د هغه څه په کتلو کې چې ده ته ځانګړی شوی، ګډوډ کړي. خو هغه کولای شي چې له محکمې له وتلو وروسته له دوی سره مشوره وکړي.

This is because the Khaleefah is permitted to appoint one or more deputies to act on his behalf. However, if there were several judges of Mazaalim, their mandatory power to look into the Mazaalim cannot be apportioned, for each one of them would have the right to look into the cases of Mazaalim. The Khaleefah is, however, allowed to confine a judge of Mazaalim to one province, or to confine Him to a certain type of cases, for He has the right to give a general Wilayah over the Mazaalim, or a specific Wilayah if He wished. He can also give a Wilayah over the whole of the State or confine it to a specific area or province. As for the fact that, when the judge of Mazaalim looks into a case, He should look into it on his own, this is because of what was mentioned earlier, that it is forbidden to have more than one judge looking into a particular case, while it is permitted to have more than one judge in the same area. However, it is permitted for other judges of Mazaalim to sit with Him in court in a consultative capacity only. He would not be obliged to consider their opinion, and it would be up to Him whether He wished them to sit with Him or not, for nobody should sit with the judge and distract Him while He looks into what has been confined to him. However, He could consult them once He retires from court.