خلیفہ باید د والیانو د کړنو په اړه پوښتنه وکړي او دوی باندې نږدې نظر وساتي. هغه باید یو داسې څوک وټاکي چې د دوی د حالاتو څارنه وکړي او تفتیش ترسره کړي. خلیفہ باید په وخت وخت دوی ټول یا ځینې سره وګوري او د رعیت هغه شکایتونه واوري چې د دوی پر ضد دي.

The Khaleefah should inquire about the actions of the Waali and He should monitor them closely. He should appoint someone, who can check their state of affairs and carry out inspections. The Khaleefah should also meet with all of them or some of them from time to time and listen to the complaints of the subjects against them.

دا چې رسول الله ﷺ به کله چې والیان ټاکل، نو د هغوی معاینه به یې کوله، لکه څنګه چې د معاذ او ابو موسی سره یې وکړه. هغه به هغوی ته توضیح ورکاوه چې څنګه باید خپل دندې ترسره کړي، لکه څنګه چې د عمرو بن حزم سره یې وکړه. همدارنګه هغه به د ځینو مهمو موضوعاتو ته ورانده کوله، لکه څنګه چې کله یې ابان بن سعید د بحرین والي وټاکه او ورته وویل:

It has been confirmed that the Messenger of Allah (pbuh) would examine the Wulah when appointing them, as He did with Mu’az and Abu Moussa. He used to explain to them how they should conduct their duties, as He did with ‘Amr bin Hazm. He also drew their attention to some important matters as He did with Aban bin Sa’id when He appointed Him Waali over Bahrain and said to him:

"ان کے ساتھ نیکی کرو اور ان کے سرداروں کی عزت کرو۔" اسی طرح یہ بات بھی ثابت ہے کہ نبی ﷺ والیوں سے حساب لیتے تھے، ان کے احوال کی نگرانی کرتے تھے اور ان کے بارے میں جو خبریں آتی تھیں انہیں سنتے تھے۔ آپ ﷺ والیوں سے محصولات اور خرچ کیے گئے اخراجات کا حساب مانگتے تھے۔ امام بخاری اور مسلم نے ابو حمید الساعدی سے روایت کیا، وہ کہتے ہیں: "رسول اللہ ﷺ نے ابن اللتبیہ کو بنی سلیم کے صدقات پر عامل مقرر کیا۔ جب وہ واپس نبی ﷺ کے پاس آیا اور آپ ﷺ نے اس سے حساب لیا تو اس نے کہا: 'یہ آپ کے لیے ہے اور یہ (تحفہ) ہے جو مجھے دیا گیا ہے۔' تو رسول اللہ ﷺ نے فرمایا: 'تم اپنے باپ اور ماں کے گھر کیوں نہ بیٹھے رہے، تاکہ اگر تم سچے ہو تو تمہارا تحفہ تمہارے پاس آ جاتا؟' پھر رسول اللہ ﷺ منبر پر کھڑے ہوئے، اللہ کی حمد و ثنا بیان کی اور فرمایا: 'اس سرکاری عہدیدار کا کیا حال ہے جسے میں کوئی ذمہ داری سونپتا ہوں، پھر وہ آ کر کہتا ہے: یہ تمہارے لیے ہے اور یہ مجھے تحفے میں دیا گیا ہے؟ وہ اپنے باپ یا ماں کے گھر کیوں نہ بیٹھا رہا تاکہ اگر وہ سچا ہے تو اس کا تحفہ اس کے پاس آ جاتا؟ اللہ کی قسم! تم میں سے جو بھی اس (صدقے) میں سے ناحق کچھ لے گا تو وہ اسے قیامت کے دن اپنی گردن پر اٹھا کر لائے گا: اگر وہ اونٹ ہے تو بلبلاتا ہوا، اگر گائے ہے تو ڈکراتی ہوئی، اگر بکری ہے تو ممیاتی ہوئی۔' پھر آپ ﷺ نے اپنے ہاتھ اس قدر بلند کیے کہ میں نے آپ ﷺ کی بغلوں کی سفیدی دیکھی، پھر دو مرتبہ فرمایا: 'اے اللہ! میں نے تیرا حکم پہنچا دیا۔'" عمر ﷻ والیوں پر گہری نظر رکھتے تھے، اور انہوں نے محمد بن مسلمہ کو مقرر کیا کہ وہ ان کے حالات کی جانچ کریں اور ان کا معائنہ کریں۔ عمر ﷻ حج کے موسم میں والیوں کو جمع کرتے تاکہ ان کی کارکردگی کا جائزہ لیں اور رعایا کی ان کے بارے میں شکایات سنیں، اور وہ ان کے ساتھ ولایات کے معاملات پر گفتگو کرتے اور ان کے اپنے حالات کے بارے میں پوچھتے۔ عمر رضی الله عنه یو ځل د خپلو شاوخوا خلکو ته وویل: «ایا تاسو داسې فکر کوئ چې زما دنده به پوره شوې وي که زه له تاسو څخه غوره کس وټاکم او هغه ته امر وکړم چې عدل وکړي؟» هغوي وویل: «هو.» هغه وویل: «نه، تر هغه چې زه د هغه کارکړنه ونه ګورم او وګورم چې ایا هغه هغه څه کوي چې ما ورته امر کړی دی که نه.» عمر رضی الله عنه په والیانو او عاملانو د حساب په کولو کې سخت دریځ ؤ. هغه حتی ځینې کسان یوازې په شک، پرته له ښکاره دلیل څخه لرې کول. هغه حتی یو والي د داسې یو شک له امله لرې کاوه چې د شک په کچه هم نه رسیده. یوه ورځ له هغه څخه د دې په اړه پوښتنه وشوه، نو هغه وفرمایل: «د خلکو د چارو د سمون لپاره یو امیر په بل بدلول اسانه دي.» خو د دوی په سختۍ سره، هغه به دوی ته آزادي ورکوله او د واکمنۍ په کې به یې د دوی حیثیت ساتل. هغه به د دوی خبرې اوریدې او د دوی دلیلونه به یې په پام کې نیول. کله چې به یو دلیل خوښ شو، نو هغه به خپل رضا او قناعت ښکاره کاوه او وروسته به یې عامل ستاینه کوله. یوه ورځ هغه ته خبر ورسید چې د هغه عامل عمیر بن سعد د حمص په منبر کې ویلي دي: «اسلام به تر هغه وخته پیاوړی پاتې وي څو چې واک قوي وي. او د واک قوت د تورې په وژلو یا د کوړې په وهلو نه، بلکې د حق سره د قضاوت کولو او د عدل ساتلو سره راځي.» دا اورېدو سره عمر وویل: «زه غواړم چې یو داسې سړی وي لکه عمیر بن سعد چې د مسلمانانو په چارو کې زما سره مرسته وکړي.»

“Look after Abd Qays and honour their leaders.” Likewise it has also been confirmed that He (pbuh) used to hold the Wulah accountable, inspect their situation and listen to news brought to Him about them. He (pbuh) used to ask the Wulah to account for the revenues and expenses spent. Al-Bukhari and Muslim narrated on the authority of Abu Humaid Al-Sa’idi who said; “The Messenger of Allah (pbuh) appointed Ibnul-Utbiyya as ‘Amil in charge of Sadaqat of Banu Saleem. When He returned back to the Prophet (pbuh) and He accounted him, He said; ‘This is for you and (this is a gift) that was presented to me.’ So the Messenger of Allah (pbuh) said ‘Why did you not remain in your father’s and mother’s home so that your gift comes to you if you spoke the truth.’ Then the Messenger of Allah (pbuh) stood on the pulpit, addressed the people praised, Allah (swt) and said; ‘What about a State official whom I give an assignment and who comes and says; ‘This is for you and this has been presented to me as a gift?’ Why didn’t He remain in the house of his father or the house of his mother so that his gift be presented to Him if He is truthful? By Allah, any one of you will not take anything from it (Sadaqah) unlawfully but will bring it on the Day of Judgment, carrying on his neck a camel that will be growling, or a cow that will be bellowing or a sheep that will be bleating.’ Then He raised his hands so that I could see the whiteness of his armpits. Then He said twice; ‘O Allah, I have conveyed your command.’” ‘Umar used to closely monitor the Wulah, and He appointed Muhammad Ibnu Maslama to examine their state of affairs and inspect them. ‘Umar used to gather the Wulah during the Hajj season to review their performance and to listen to the complaints of the subjects about them, and He also used to discuss with them the affairs of the Wilayaat and ask about their own conditions. It has been reported that ‘Umar once said to people around him; “‘Would you say that my duty would be fulfilled if I appointed over you the best from amongst you, and ordered Him to be just?’ They said; ‘Yes.’ He said; ‘No. Not until I had checked his performance, and seen whether or not He did what I had ordered Him to do.’ ‘Umar was known to be strict when accounting the Wulah and the ‘Aamileen. He would even remove some of them on just a suspicion without conclusive evidence. He even used to remove a Waali on the slightest doubt that did not even reach the level of suspicion. He was asked about this one day and He said; ‘It is easy to swap an Ameer for another so as to amend the people’s affairs.’” However, despite his strictness with them He used to give them a free hand and safeguarded their reputation in ruling. He used to listen to them and consider their argument. If He liked an argument He would show his approval and conviction of it and would shower the ‘Amil with praise afterwards. Oneday news reached Him about his ‘Amil Umayr Ibnu Sa’d who had said while over the pulpit of Homs; “Islam will remain formidable as long as the authority is strong. And the strength of the authority does not come about with the killing by the sword or the lashing by the whip, but with the judging by the truth and the upholding of justice.” Upon hearing this ‘Umar said; “I wish I had a man like Umayr Ibnu Sa’d to help me with the Muslims’ affairs.”