ولاة ځانګړي کیږي د خلیفې لخوا، پداسې حال کې چې عاملین ټاکل کیږي د خلیفې لخوا او د ولاة لخوا که دوی ته داسې کولو وکالت ورکړل شوی وي. د ولاة او عاملینو لپاره اړین شرطونه هماغه دي چې د معاونینو (مرستیالانو) لپاره دي. دوی باید مسلمان، نارینه، آزاد، بالغ، عاقل او عادل وي، سربیره پر دې د خپل دندې لپاره وړتیا ولري، او باید د پرهېزګارو او بااعتباره مسلمانانو څخه وټاکل شي.

The Wulah are appointed by the Khaleefah, whereas the ‘Aamileen are appointed by the Khaleefah and by the Wulah if they are delegated to do so. The conditions required for the Wulah and ‘Aamileen are the same as those of the Assistants. They should be Muslim, male, free, mature, sane and just, as well as competent in their task, and they should be chosen from among the pious and the influential Muslims.

دا رسول الله ﷺ وو چې والیان او د هیوادونو امیرانې به یې ټاکل. هغه به یو والي د یوې ولایت په کچه ټاکه، لکه د عمرو بن حزم په قضیه کې چې هغه یې د ټول یمن لپاره وټاکه. ځینې وختونه به یې رسول الله ﷺ د یوې ولایت د یوې برخې لپاره والي ټاکه، لکه د معاذ بن جبل او ابو موسی په قضیه کې. هغه ﷺ هر یو له دوی څخه په یمن کې یوې بلې برخې ته ولېږل، چې هره برخه د بلې څخه خپلواکه وه، او هغه ﷺ ورته وویل:

It was the Messenger of Allah (pbuh) who used to appoint the Wulah and the Ameers of the countries. He (swt) used to appoint them over a whole Wilayah as in the case of Amr Ibnu Hazm when He appointed Him over the whole of Yemen. In some cases, He (pbuh) used to appoint a Waali over a part of the Wilayah as was the case with Mu’az bin Jabal and Abu Moussa. He (pbuh) sent each one of them to a different part of Yemen, each part independent of the other, and He said to them:

«نرم خو اوسئ او سخت مه اوسئ، خوشخبری ورکئ او خلک مه بېزاروئ، او یو بل سره مرسته وکئ.» [روایت شوی د البخاری لخوا] په بله روایت کې دې (ﷺ) زیاته کړه: «او یو بل سره همکاری وکئ.» څه چې د دې دلیل دی چې والی (ولایت مشر) حق لري په خپل ولایت کې عاملین وټاکي، دا له هغه څخه اخیستل کیږي چې خلیفه د عاملینو د ټاکلو حق والي ته سپاري.

“Be gentle and do not be harsh, bring glad tidings and do not drive people away and do help each other.” [Narrated by Al-Bukhari] In other narration, He (pbuh) added; “and co-operate with each other.” As for the evidence regarding the fact that the Waali is permitted to appoint the ‘Aamileen within his Wilayah, this is taken from the fact that the Khaleefah reserves the right to delegate the appoinment of ‘Aamileen to the Waali.

په والي د منصب د شرطونو په اړه هغه دلیل چې د والي شرطونه د مُعاوِن (مرستیال) د شرطونو په څیر دي، له دې حقیقت څخه اخیستل کیږي چې والي د خلیفه مُعاوِن ته ورته دی. هغه د حکومتي چارو کې د خلیفه ځای ناستی دی. له همدې امله هغه هم حاکم دی او باید هماغه شرطونه پوره کړي چې خلیفه یې پوره کوي. هغه باید سړی وي، ځکه رسول الله ﷺ فرمایلي دي: "هغه قوم هیڅکله بریالی نشي چې خپل کارونه یوې ښځې ته وسپاري." [روایت یې البخاري د ابي بکرة له لارې کړی دی] دلته "ولایة" د واکمنۍ معنا لري، او "امر" کله چې د ولایت په سیاق کې راشي، د واکمنۍ او واک معنا ورکوي. هغه باید ازاد سړی هم وي، ځکه غلام پخپله خپل ځان ته مالک نه دی، نو په نورو باندې حاکم نشي کیدای. همدارنګه هغه باید مسلمان وي، ځکه الله ﷻ فرمایلي دي: "الله هیڅکله د کافرانو لپاره د مؤمنانو په وړاندې واک نه دی ټاکلی." [TMQ An-Nisa’: 141]

Regarding the evidence about the conditions required for the Waali’s post being the same as those for the delegated Assistant, this is extracted from the fact that the Waali is like the Mu’awin (the Assistant) He is a deputy to the Khaleefah in ruling matters. Therefore, He is a ruler and He should fulfil the same requirement of the Khaleefah. He should be male, for the Messenger of Allah (pbuh) said; “People who appoint a woman to have a Wilayah over their Amr (affairs) shall never succeed.” [Narrated by Al-Bukhari on the authority of Abi Bakra] Here the word Wilayah means ruling; and the word Amr, when used in the context of Wilayah, means ruling and authority. He should also be a free man, for the slave does not own himself, thus He cannot be a ruler over others. He should also be Muslim, for Allah (pbuh) says; “Allah will never allow authority to the disbelievers over the believers.” [TMQ An-Nisa’: 141]

هغه باید هم بالغ او هوښیار وي، ځکه رسول الله ﷺ فرمایلي دي: «درې ډوله خلک له جزا څخه معاف دي...» او دوی کې دا راغلي دي: «...ماشوم تر هغې چې بالغ شي، او دیوانه تر هغې چې روغ شي.» [روایت شوی د ابو داود لخوا]. هر هغه څوک چې جزا ورنه کیدای نشي، نو حساب هم ورڅخه نه کیږي، او که جزا له هغه څخه پورته شي، حساب یې هم پورته کیږي؛ له همدې امله هغه د احکامو د تطبیق مسؤولیت نشي اخیستلی، یعنې د واک نشي اخیستلی. بله شرط دا دی چې والي باید عادل وي، ځکه الله (ج) دا د شاهد لپاره شرط ګرځولی دی، او دا د واکمن لپاره په زیاته اندازه ضروري ده، ځکه الله (ج) فرمایي: «ای هغو کسانو چې ایمان یې راوړی، که یو فاسق تاسو ته یوه خبر راوړي، نو په دې باندې تحقیق وکړئ.» [TMQ الحجرات: ۶]. نو کله چې فاسق خبر راوړي، نو تحقیق امر شوی دی. او واکمن باید د هغو کسانو څخه نه وي چې د هغوی خبره پرته له تحقیقه نه منل کیږي. له همدې امله دا حرام دی چې واکمن د هغو کسانو څخه وي چې د هغوی خبره تر تحقیق وروسته نه منل کیږي کله چې هغه قضاوت کوي. همدارنګه د والي لپاره دا هم شرط دی چې کفایت ولري او هغه ادارې دندې ترسره کولای شي چې ورته سپارل شوي دي. دا ځکه چې رسول الله ﷺ ابو ذر ته وفرمایل، کله چې هغه د یوې ولایت د والي کیدو غوښتنه وکړه:

He should also be mature and sane, for the Messenger of Allah (pbuh) said; “Three types of people are exempt from punishment...” and they include “...the child until He is mature and the insane until He is cured.” [Narrated by Abu Dawood] Whoever is not punishable cannot be accountable, and if punishment is lifted so is his accountability, therefore He cannot take the responsibilty of executing rules i.e. take the authority. Another condition is that the Waali must be just, for Allah (swt) has made it a condition for the witness, and there is more reason for it to be a condition required for the ruler, because Allah (swt) says; “O you who believe, if a Fasiq (sinner) came to you with some news then do verify it.” [TMQ Al-Hujurat: 6] So verification has been ordered when a Fasiq comes with the news, and the ruler should of those whose verdict is taken without verification. Therefore, it would be forbidden that the ruler be from among those whose word is not accepted except after verification when He judges. It is also a condition for the Waali to be competent and able to perform the ruling tasks that have been assigned to him. This is because the Messenger of Allah (pbuh) said to Abu Dharr when He requested appointment over a Wilayah:

«ما أراك ضعيفاً» او «تم ستا کې ضعیف یې ګڼم.» Another narration says: «يا أبا ذر! إنك ضعيف وإنها أمانة» [Both are narrated on the authority of Muslim on the authority of Abu Dharr]. This serves as evidence that he who is weak, i.e. incompetent, is not fit to be a Waali. Correction to my draft above: the Arabic hadith text should not be left in the Pashto translation as a raw quote where the English gives only a transliteration; the faithful rendering is: «زه تا کمزوری ګڼم.» Another narration says: «ای ابوذر! ته کمزوری یې او دا یو امانت دی» [Both are narrated on the authority of Muslim on the authority of Abu Dharr]. This serves as evidence that he who is weak, i.e. incompetent, is not fit to be a Waali.

“I think you are weak.” Another narration says; “O Abu Dharr! You are weak and this post is a trust.” [Both are narrated on the authority of Muslim on the authority of Abu Dharr] This serves as evidence that He who is weak, i.e. incompetent is not fit to be a Waali.

پیغمبر ﷺ به خپلو والیانو (ولاتو) د ټاکلو لپاره له نیکو خلکو، له علم والا خلکو او له تقوا ښو ښکاره کېدونکو خلکو غوره کولو. هغه له هغو کسانو غوره کول چې په خپل څانګه کې ماهر وو، او چې د خلکو زړونه د ایمان او د دولت د درناوي سره ډکول. سلیمان بن بریده د خپل پلار له لارې روایت کوي چې هغه ويلي: «کله چې رسول الله ﷺ د لښکر یا د یوې ډلې لپاره امیر ټاکه، نو هغه ته به یې د الله څخه ویره کولو او د هغو مسلمانانو سره ښه چلند کولو وصیت کاوه چې ورسره وي.» [مسلم روایت کړی] څرنګه چې والي په حقیقت کې د خپل ولایت امیر دی، نو دا حدیث په هغه باندې هم تطبیقېږي.

The Messenger of Allah (pbuh) used to select his Wulah from among the good people, and those who had knowledge and were known for their piety. He used to select them from among those who were experts in their field, and who would fill people’s hearts with Iman and respect for the State. Sulayman Ibnu Barida reported on the authority of his father that He said; “Whenever the Messenger of Allah (pbuh) appointed an Ameer over an army or an expedition, He used to advise Him to fear Allah and to be good to the Muslims who accompany him.” [Narrated by Muslim] Since the Waali is, in fact, an Ameer over his Wilayah, the Hadith would then apply to Him as well.

جہاں تک والی کو معزول کرنے کا تعلق ہے، تو یہ خلیفہ کے اختیار میں ہے، اور اس کی ولایت کے اکثر لوگ یا ان کے نمائندے اگر اس سے ناراضگی ظاہر کریں (تو خلیفہ ہی اسے معزول کرتا ہے)۔ اس کی دلیل یہ ہے کہ رسول اللہ ﷺ نے معاذ بن جبل کو بغیر کسی وجہ کے یمن سے معزول کر دیا، اور آپ ﷺ نے العلاء بن الحضرمی کو، جو بحرین پر آپ کے عامل تھے، ہٹا دیا، کیونکہ عبد القیس کے وفد نے ان کی شکایت کی تھی۔ عمر بن الخطاب رضی اللہ عنہ والیوں کو وجہ کے ساتھ یا بغیر وجہ کے معزول کر دیا کرتے تھے۔ انہوں نے زیاد بن ابی سفیان کو بغیر کوئی وجہ بتائے معزول کیا، اور سعد بن ابی وقاص کو اس لیے ہٹایا کہ لوگوں نے ان کی شکایت کی تھی، پھر فرمایا: "میں نے انہیں نااہلی یا خیانت کی بنا پر معزول نہیں کیا۔" اس سے ثابت ہوتا ہے کہ خلیفہ کو یہ حق حاصل ہے کہ جب بھی وہ چاہے والی کو معزول کر سکتا ہے، اگر اس کی ولایت میں رہنے والے لوگ اس کے خلاف شکایت درج کرائیں۔

As for the dismissal of the Waali, this would be up to the Khaleefah, and the majority of people in his Wilayah or their representatives if they showed discontent towards him. It is the Khaleefah who removes him. This is because the Messenger of Allah (pbuh) dismissed Mu’az bin Jabal from Yemen without any reason, and He (pbuh) removed Al-Ala’ Ibnul- Hadhrami, his ‘Amil over Bahrain, because the delegation of Abdu Qays complained about him. ‘Umar ibn Al-Khattab used to dismiss the Wulah with or without reason. He dismissed Ziad Ibnu Abi Sufyan without giving a reason, and He dismissed Sa’d Ibnu Abi Waqqas because the people complained about him, and then said; “I did not remove Him because of incompetence or betrayal.” This proves that the Khaleefah reserves the right to remove the Waali whenever He wished if the people living in his Wilayah filed a complaint against him.