دا دولت په اته ستنو ولاړ دی:

The state is founded on eight pillars:

1) خلیفہ،

1) The Khaleefah,

د تفویض شوو مرستیالان،

2) Delegated Assistants,

3) اجرا کرنے والے معاون،

3) The Executing Assistants,

4) د جهاد امیر،

4) The Ameer of Jihad,

5) والاة (حاکمان)

5) The Governors (Wulah),

۶) قضاء

6) The Judiciary,

۷) د اداري څانګې،

7) The Administrative Departments,

۸) د امت شورا،

8) The Council of the Ummah,

اس ساختار کا ثبوت اللہ کے رسول ﷺ کے عمل میں ملتا ہے، کیونکہ آپ ﷺ نے اسی طرز پر ریاست کا ڈھانچہ قائم فرمایا۔ آپ ﷺ ریاست کے سربراہ تھے، اور جب آپ ﷺ نے مسلمانوں کو خلیفہ یا امام مقرر کرنے کا حکم دیا تو گویا ریاست کے سربراہ کے قیام کا حکم دیا۔ جہاں تک معاونین کا تعلق ہے، تو اللہ کے رسول ﷺ نے ابوبکر اور عمر کو اپنے دو معاون بنایا۔ حاکم اور ترمذی نے ابو سعید خدری سے روایت کیا ہے کہ اللہ کے رسول ﷺ نے فرمایا:

Evidence of this structure is reflected in the actions of the Messenger of Allah (pbuh) since this was the form in which he set up the structure of the State. He (pbuh) was the head of State and he ordered the Muslims to establish a head of State when he ordered them to establish a Khaleefah or an Imam. As for the assistants, the Messenger of Allah (pbuh) chose Abu Bakr and ‘Umar as his two assistants. Al-Hakim and Al-Tirmithi narrated from Abu Sa’id Al Khudri that the Messenger of Allah (pbuh) said:

میرے آسمان والے دو وزیر جبرئیل اور میکائیل ہیں، اور زمین والوں میں ابوبکر اور عمر ہیں۔ یہاں «میرے دو وزیر» کا مطلب میرے دو معاون ہیں، کیونکہ عربی زبان میں لفظ وزیر کا لغوی معنی یہی ہے۔ رہا وہ لفظ «منسٹر» جو آج کل لوگوں میں رائج ہے، تو یہ ایک مغربی اصطلاح ہے جو حکمرانی کی ایک خاص قسم کے منصب کو ظاہر کرتی ہے۔ یہ وہ چیز نہیں جسے مسلمان جانتے ہیں، اور یہ اسلامی نظامِ حکومت کے خلاف ہے۔ بے شک وہ معاون جسے رسول اللہ ﷺ نے وزیر کہا، وہ کسی خاص منصب پر مقرر نہیں ہوتا تھا، بلکہ وہ خلیفہ کا ایسا معاون ہوتا ہے جسے وہ عمومی طور پر کاموں کی انجام دہی کا اختیار دیتا ہے، اور اسے کسی خاص کام پر مقرر نہیں کیا جانا چاہیے۔ رہے گورنر (ولاة)، تو رسول اللہ ﷺ نے انہیں صوبوں (ولایات) پر مقرر فرمایا۔ آپ ﷺ نے فتحِ مکہ کے بعد عتاب بن أسید کو مکہ کا والی مقرر فرمایا۔ بازان بن ساسان کے اسلام لانے کے بعد آپ ﷺ نے انہیں یمن کا والی (گورنر) مقرر فرمایا۔ رسول اللہ ﷺ نے اور بھی بہت سے والی مقرر فرمائے۔ قضاء (عدالتی نظام) براہِ راست رسول اللہ ﷺ کے زیرِ انتظام تھا۔ آپ ﷺ لوگوں کے درمیان جھگڑوں کے فیصلے کرنے کے لیے قاضی مقرر فرماتے تھے۔ چنانچہ آپ ﷺ نے علی بن أبی طالب کو یمن پر قاضی مقرر فرمایا، اور معاذ بن جبل اور ابو موسیٰ کو یمن میں قضاء اور امارت کی ذمہ داری سونپی۔ طبرانی نے معتبر راویوں کے ذریعے مسروق سے روایت کیا، انہوں نے کہا:

“My two ministers from the heavens are Jibra’eel and Mika’el and from the people of the earth are Abu Bakr and ‘Umar.” The meaning of the term “my two ministers” here is my two assistants, because this is what the word Wazir (minister) linguistically means in Arabic. As for the word ‘minister’, which people currently refer to, this is a Western term that means the function of a particular type of ruling. This is alien to that which the Muslims know and it contradicts the Islamic ruling system. Indeed the assistant, who the Messenger of Allah (pbuh) called minister (Wazir), is not assigned to a certain function. He is rather an assistant to whom the Khaleefah gives a general delegation to carry out tasks; and he should not be assigned to a specific task. As for the governors (Wulah), the Messenger of Allah (pbuh) appointed them over the provinces (Wilayaat). He (pbuh) appointed Attab Ibnu Usayd as Wali over Makkah after its conquest. After Bazan Ibnu Sasan had embraced Islam he (pbuh) appointed him Wali (governor) of Yemen. The Messenger of Allah (pbuh) also appointed many other Wulah. The Messenger of Allah was in direct charge of the judiciary. He (pbuh) appointed the judges in order to settle the disputes between the people. So he (pbuh) appointed ‘Ali Ibnu Abi Talib as judge over Yemen, and he (pbuh) charged Mua’z Ibn Jabal and Abu Mousa with Judiciary and Imarah over Yemen. Al-Tabarani reported through trustworthy narrators from Masrooq, he said:

د رسول الله ﷺ په زمانه کې د قضاوت خلک شپږ وو: عمر، علي، عبدالله ابن مسعود، ابي بن کعب، زید بن ثابت او ابو موسی اشعري. څه پهٔ اداري نظام کې، رسول الله ﷺ د مختلفو دولتي څانګو د چلولو لپاره منشیان وټاکل، دا د څانګو د مشرانو په توګه وو. هغه ﷺ مُعَیقیب ابن ابي فاطمه د غنیمت د څانګې مدیر (لوی منشي) وټاکه، او حذیفه بن یمان د حجاز د فصلونو د اټکلولو څانګې مدیر وټاکل شو. هغه ﷺ نورې څانګې هم د نورو کسانو په سپارلو وټاکلې، او په هرې څانګه باندې یو منشي وو. څه پهٔ لښکر کې، چې اداري لحاظ سره د جهاد د امیر د واک لاندې ده، په حقیقت کې د رسول الله ﷺ په کنټرول کې وه، او هغه ﷺ په حقیقت کې د لښکر قومندان وو چې د هغې اداره به یې کوله او چارې به یې چلولې. په دې سره سره، رسول الله ﷺ به د ځینو لښکرو د مشرۍ لپاره قومندانان ټاکل. یوه ځل هغه ﷺ عبدالله ابن جحش د قریشو په لور د سپړنې د ماموریت مشر وټاکه. بله ځل رسول الله ﷺ ابو سلمه ابن عبدالاسد د ۱۵۰ کسانو د یوې ډلې قومندان وټاکه، او هغه ﷺ ورته بیرغ ورکړ. دې ډلې کې د مسلمانانو ځینې غوره مجاهدین شامل وو، ترڅو له هغو ابو عبیده ابن الجراح، سعد ابن ابي وقاص او اسید ابن حضیر وو. څه پهٔ د امت شورا، چې دنده یې مشوره ورکول او واکمن ته د حساب ورکولو وظیفه ده، رسول الله ﷺ په خپل ژوند کې دایمي شورا تأسیس نه کړه، مګر کله چې ورته مناسبه بریښېدله، نو مسلمانانو سره به یې مشوره کوله. په همدې ډول هغه ﷺ مسلمانان راټول کړل او د احد په ورځ، د حدیث افک (د عایشې رضی الله عنها په اړه تورن) په ورځ او په نورو ډیرو مواقعو کې یې له هغوی سره مشوره وکړه. اگرچې هغه (صلی الله علیه وسلم) مسلمانان د مشورې لپاره راټول کول، خو هغه به په منظم ډول خپل ځینې صحابه راوغوښتل او له هغوی سره به یې مشوره کوله؛ دا کسان د خلکو د مشرانو په توګه ګڼل کېدل. هغوی حمزه، ابوبکر، جعفر، عمر، علي، ابن مسعود، سلمان، عمار، حذیفه، ابوذر، المقداد او بلال وو. دوی د هغه (صلی الله علیه وسلم) د شورا شورا ګڼل کېدل، ځکه هغه په منظم ډول له دوی سره مشوره کوله. دا ښيي چې رسول الله (صلی الله علیه وسلم) د دولت لپاره یوه ځانګړې جوړښت ټاکلی و، او هغه تر هغه وخته پورې پر همدغه جوړښت ټینګ و چې خپل رب (جل جلاله) ته ولاړ. وروسته له هغه څخه د هغه خلیفه راغلل او هغوی هم د هغه په شان په همدغه جوړښت سره حکومت وکړ، کوم چې رسول الله (صلی الله علیه وسلم) پخپله تاسیس کړی و. دوی دا کار د صحابه کرامو په وړاندې وکړ. نو د اسلامي دولت د حکومت جوړښت باید همدې ډول وي. ځینې کسان ممکن استدلال وکړي چې رسول الله (صلی الله علیه وسلم) د مالیې لپاره جلا کارکوونکی ټاکلی و او مالیه یې ده ته سپارلې وه. دا ممکن خلکو ته داسې فکر ورکړي چې د مالیې څانګه یو خپلواکه ادارې ده چې د ټولې حکومتي جوړښت برخه نه ده. خو حقیقت دا دی چې رسول الله (صلی الله علیه وسلم) واقعاً د مالیې لپاره یو ځانګړی کارکوونکی وټاکه، چې معنا یې دا وه چې هغ ته یوه خپلواکه څانګه وسپارل شوه، خو هغه (صلی الله علیه وسلم) دا خپلواکه جوړښت نه، بلکې د (حکومت د) جوړښت یوه برخه جوړه کړه. ځینې والیان په داسې عمومي واکونو ټاکل شوي وو چې حکومت او مالیه دواړه پکې شامل وو، پداسې حال کې چې ځینو یوازې د حکومت واکونه درلودل، او هغه (صلی الله علیه وسلم) د مالیې لپاره ځانګړی والي وټاکه. د مثال په توګه، رسول الله (صلی الله علیه وسلم) عمرو ولېږه او مالیه یې هغه ته وسپارله، لکه څنګه چې هغه لیک کې ټاکل شوي و چې هغه (صلی الله علیه وسلم) یې هغه ته ورکړی و. فروه بن مسیک د رسول الله (صلی الله علیه وسلم) له خوا د مراد، زبید او مذحج قبیلو عامل وټاکل شو، او خالد بن سعید بن العاص د هغه سره د زکات راټولونکی په توګه وټاکل شو. د والي هغه والي چې یوازې حکومت کاوه «والي الصلاة» بلل کېده؛ دا یوه شرعي اصطلاح ده چې معنا یې هغه والي ده چې د اداري، قضايي، سیاسي، جنګي او عبادي چارو په ګډون د ټولو نورو دندو مسؤولیت لري، له مالي چارو پرته. هغه والي چې مالي چارې یې درلودې بل نوم یې «والي الخراج» و، یعنې هغه څوک چې د زکات او د ځمکې د خراج ټولولو او نورو مالي دندو مسؤول و. هغه والي چې د عمومي والۍ مقام درلود «والي الصلاة والخراج» بلل کېده. دا په ښکاره ښيي چې مالي څانګه جلا جوړښت نه و، بلکې د امارت یعنې ولایت د دندو یوه برخه وه. یو والي کیدای شي په ځانګړي ډول د یوې ولسوالۍ مالي چارو د چلولو لپاره وټاکل شي، یا دا دنده عمومي والي ته سپارل کیدای شوه. په هرو دوو صورتونو کې، مالي څانګه په نهایت کې د دولت په مرکز (پلازمېنه) کې ځانګړې څانګه نه تعقیبوله، بلکې د خلیفه تر کنټرول لاندې پاتې کېده. نو دا د (دولت) جوړښت برخه ده، نه یو جلا جوړښت. په ورته ډول د امارت جهاد، چې جنګ، بهرنۍ، کورنۍ او صنعتي چارې څارې، تل د رسول الله ﷺ مستقیم کنټرول لاندې و، لکه څنګه چې د هغه خلیفګانو لاندې هم و. رسول الله ﷺ پخپله لښکر تیاروه، د هغه روزنه او وسلې څارل، او د بهرنیو او کورنیو چارو په څیر د ټولو چارو اداره یې کوله. هغه ﷺ خلک د یمن جرش ته ولیږل تر څو د وسلو جوړول زده کړي. هغه ته وروسته خلیفګانو همدا پالیسي تعقیبه کړه. په دې ډول، د عمر بن الخطاب په وخت کې هغه یو د جګړې دیوان (دیوان الجند) جوړ کړ او د هغه دیوان لپاره یې یو مشر وټاکه، چې دا د امیر الجهاد دنده ده.

نو هغه دولت چې د الله رسول ﷺ تأسیس کړی و، په همدې بنسټ ولاړه وه۔

Thus, the State that the Messenger of Allah (pbuh) had established was founded on this structure.