در دې دورې کې تفسیر د روایت له لارې زده کیده. یعنې هغه صحابه کرام چې د تفسیر ښوونځیو مشري کوله، د نبي ﷺ هغه ارشادات بیانول چې د آیتونو معنا روښانه کوله، یا هغه تاریخي شرایط بیانول چې آیتونه پکې نازل شوي وو، یا د جاهلیت له شعرونو داسې شعرونه بیانول چې د هغو ځینو لغاتو معنا روښانه کوله چې دې وخت کې په عام ډول نه کارېدې. د صحابه کرامو له دورې وروسته، د هغوی شاګردان یعنې تابعین هم د هماغې لارې سره سم، د روایت په طریقه تفسیر ښوولو او زده کړه ورکوله. خو ځینو له دوی څخه د خپلو تفسیرونو سره یوځای د یهودو او عیسویانو له سرچینو هغه قصې هم بیانولې چې د قرآن کریم ځینې آیتونه نور هم روښانه کړي.

During this period, tafseer was taught by narration. That is, the sahaabah who headed schools of tafseer would quote the sayings of the Prophet ( ﷺ) which explained the meanings of verses, or explain the historical context in which the verses were revealed, or they would quote verses of pre-Islaamic poetry which explained the meaning of some words that were no longer in common use. After the era of the sahaabah, their students, the taabi‘oon, continued to teach by narration in much the same way that they had learned. However, some of them also began narrating along with their tafseers tales from Jewish and Christian sources to further explain certain passages of the Qur’aan.

کله چې د تابعینو په دوره کې د تفسیر یو ډول تدوین هم وشو. تر ټولو د یادولو وړ مثال د مجاهد بن جبر (۶۴۲–۷۲۲ م / ۴۰–۱۰۳ هـ) دی، چې د ابن عباس شاګرد و. مجاهد لومړنی تفسیر تدوین کړ؛ خو د هغه د کار یوه نسخه هم موږ ته نه ده رسیدلې. د مجاهد د تفسیر اهمیت د هغه د دې قول څخه څرګندېږي: "ما ټول قرآن درې ځله ابن عباس ته ولوست. په هر لوست کې به مې د هرې آیت په پای کې درېدل او د هغه څخه به مې پوښتنه کوله چې دا په چا او ولې نازله شوې."39

It should be noted that some compilation of tafseer took place during the era of the taabi‘oon. The most noteworthy example is that of Mujaahid ibn Jabr (642- 722 CE/40-103 AH), a student of Ibn ‘Abbaas. Mujaahid compiled the earliest known tafseer; however, no copy of his work has reached us. The significance of Mujaahid’s tafseer can be appreciated from his following statement, “I read the whole Qur’aan to Ibn ‘Abbaas three times. During each reading, I stopped at the end of every verse and asked him about whom and why it was revealed.”39

اموی سلسلے کے آخر کی طرف، تفسیر کی منظم تدوین کا آغاز ہوا۔ حدیث کے علماء نے نبی کریم ﷺ کے اقوال و افعال کو ان کے موضوعات کے لحاظ سے ابواب میں جمع کرنا شروع کیا، اور تفسیر کا باب انہی میں سے ایک تھا۔ ان علماء میں سے بعض نے نبی کریم ﷺ، صحابہ کرام اور تابعین کی طرف منسوب تفسیری روایات کی نقل و روایت پر خصوصی توجہ دی۔ ان میں سب سے نمایاں یہ حضرات تھے: یزید بن ہارون السلمی (وفات 737ء/118ھ)، شعبہ بن الحجاج (وفات 777ء/160ھ)، سفیان بن عیینہ (وفات 814ء/198ھ)، عبدالرزاق بن ہمام (وفات 827ء/211ھ)، اور عبد بن حمید (وفات 864ء/250ھ)۔ تاہم اس زمانے میں پورے قرآن کی تفسیر پر مشتمل کوئی کام انجام نہیں پایا۔42

Towards the end of the Umayyad dynasty, 40 the systematic compilation of tafseer began. The scholars of hadeeth began compiling the sayings and actions of the Prophet (ﷺ) in chapters according to their subject matter, and the chapter on tafseer was one of them. Some of these scholars paid special attention to the narration of tafseer attributed to the Prophet (r), the sahaabah and the taabi‘oon. The foremost among them were Yazeed ibn Haaroon as-Salamee (d. 737 CE/118AH), Shu‘bah ibn al-Hajjaaj (d. 777 CE/160 AH), Sufyaan ibn ‘Uyaynah (d. 814CE/198AH), ‘Abdur-Razzaaq ibn Hammaam (d. 827 CE/211 AH), and ‘Abd ibn Humayd (d. 864 CE/250 AH).41 However, no tafseer of the complete Qur’aan took place at this time.42

نیمه د نهمې پېړۍ میلادي په پای کې، د تفسیر علم یو خپلواک اسلامي علم وګرځید. د علماوو دا نسل لومړی و چې د قرآن تفسیرونه د لیکلي متن د ترتیب سره سم راغونډ کړل. تر موږ رسیدلی لومړی تفسیر د ابن جریر طبري (۸۳۹-۹۲۳ میلادي / ۲۲۵-۳۱۰ هجري) لخوا لیکل شوی، چې له همدې دورې څخه دی. نور تفسیرونه د ابن ماجه (وفات ۸۸۶ میلادي / ۲۷۲ هجري)، ابن ابي حاتم (وفات ۹۳۹ میلادي / ۳۲۷ هجري)، ابن حبان (وفات ۹۸۰ میلادي / ۳۶۹ هجري)، الحاکم (وفات ۱۰۱۴ میلادي / ۴۰۴ هجري) او ابن مردویه (وفات ۱۰۲۰ میلادي / ۴۱۰ هجري) لخوا لیکل شوي.۴۳ دا ټول علماء د حدیثو په راټولولو هم مشهور وو، چې ډېری یې تر موږ دېر ژور په بشپړه توګه رسېدلي دي. ځینې وختونه تفسیرونه د تېر نسل علماوو ته منسوب شوي، چې د «أتباع التابعین» (د تابعینو شاګردان) په نوم یادېږي. دا تفسیرونه د آیتونو څخه استنباط شوي شرعي احکام او، کله چې اړتیا وي، د ګرامري جوړښتونو تشریح هم یادوي.

په تفسیر کې د شخصي رایې دروازه هم پرانیستل شوه. د تفسیر کتابونه ژر د مسلمانې ټولنې د بېلابېلو فکري رجحاناتو عکس ښکاره کړ. د unolišta پېړۍ او دولسمې پېړۍ له مخې، هغه لوی کتابونه چې د یونانی فلسفې او ساینس څخه په تېرو پېړیو کې ژباړل شوي وو، د اسلامي علومو په ټولو بېلابېلو برخو اغېز وکړ. د فلسفې فکري مکتبونه لکه د معتزلو (عقلي‌پالو) مکتب رامنځته شول، چې په زړورتیا سره د خالص اسلامي فکر لپاره ګواښ جوړ شول. د فلسفي او ساینسي اصطلاحاتو څخه ډک تفسیرونه، لکه د زمخشري الکشاف (۴۶۷–۵۳۸ هجري قمري / ۱۰۷۵–۱۱۴۴ عیسوي) یا د فخرالدین رازي مفاتیح الغیب (۵۴۴–۶۰۶ هجري قمري / ۱۱۴۹–۱۲۱۰ عیسوي)، او هم د بېلابېلو بدعتي فرقو فکرونه څرګندوونکي تفسیرونه، همدې دورې کې ښکاره شول. مثلاً د اثنا عشري شیعه مفسر ملا محسن کاشاني تفسیر داسې و، چې د قرآن آیتونه یې د دولس معصوم امامانو، د پېغمبر ﷺ د damaad علي د فرضي ولایت، او د پېغمبر ﷺ د ډېرو صحابه‌کرامو د مرتد کېدو خبرو ته اشاره کوله؛ او د صوفي ابن عربي (وفات ۶۳۸ هجري قمري / ۱۲۴۰ عیسوي) تفسیر قرآني آیتونه داسې تعبیر کړل چې د وحدت الوجود نظریه وښيي، یعنې الله هر څه دی او هر څه الله دی.44

In addition, the door of tafseer according to personal opinion was opened. Works of tafseer soon began to reflect various trends of thought in Muslim society. By the eleventh and twelfth centuries, the major works of Greek philosophy and science that had been translated in the previous centuries began to have an effect on all of the various Islaamic fields of study. Philosophical schools of thought like that of the Mu‘tazilees (Rationalists) had evolved which boldly threatened pure Islaamic thought. Tafseers full of philosophical and scientific terminology, like al-Kash-shaaf of az-Zamakhsharee (1075-1144 CE/467-538 AH) or Mafaateeh al-Ghayb of Fakhrud-Deen ar-Raazee (1149-1210 CE/544-606 AH), and tafseers expressing the thoughts of various heretical sects also appeared during this period. For example, the Twelver Shee‘ah tafseer of Mullah Muhsin al-Kaash made the verses of the Qur’aan speak of twelve infallible imaams, the imaginary walaayah (governorship) of the Prophet’s son-in-law ‘Alee and the claimed apostasy of all of the Prophet’s companions except a handful; and the Soofee tafseer of Ibn al-‘Arabee (d. 1240 CE/638 AH) made Qur’aanic verses voice his pantheistic ideology of Allaah being all and all being Allaah.44

اسلامی علماء کے درمیان تخصص کی طرف رجحان بھی پایا جاتا تھا، جو اسلامی علوم کے متعدد شعبوں میں تقسیم ہونے کا نتیجہ تھا۔ اسی وجہ سے الجصاص (917-980 عیسوی / 304-369 ہجری) اور القرطبی (وفات 1273 عیسوی / 671 ہجری) جیسی تفاسیر نے قرآنی آیات سے فقہ (اسلامی قانون) کے استنباط پر توجہ دی، ہر ایک نے اپنے اپنے مذہب فقہی کے مطابق۔ اسی طرح الثعلبی، جو قدیم تاریخ کے قصوں میں مہارت رکھتے تھے، نے "الجواہر الحسان فی تفسیر القرآن" تصنیف کی، جس میں انہوں نے گزشتہ اقوام کے بارے میں تمام روایات جمع کر دیں، ان کی صحت سے قطع نظر۔45

There was also a trend towards specialization among the Islaamic scholars, resulting from the evolution of Islaamic learning into a multiplicity of disciplines. Consequently, tafseers like those of al-Jassaas (917-980 CE/304-369 AH) and alQurtubee (d. 1273 CE/671 AH) concentrated on the deduction of fiqh (Islaamic law) from the Qur’aanic passages according to their respective math-habs (schools of fiqh). Likewise, ath-Tha‘labee, who specialized in tales of ancient history, authored al-Jawaahir al-Hisaan fee Tafseer al-Qur’aan, in which he gathered all of the narrations about the ancients, regardless of their authenticity.45

ما د دې آیت د تفسیر په اړه شاوخوا لس مختلف نظرونه لیدلي دي.

I have seen approximately ten different opinions concerning the tafseer of the verse:

باوجود دې چې پیغمبر ﷺ، د هغه صحابه کرامو (رضي الله عنهم) او د هغوی شاگردانو (تابعینو) ټولو دا روایت کړی دی چې دغه آیت یوازې یهودو او عیسویانو ته اشاره کوي. او (یو له لومړنیو عالمانو) ابن ابي حاتم د دې آیت په اړه وویل: «زه د تفسیر د عالمانو تر منځ په دې کې هیڅ اختلاف نه پیژنم.» 47

in spite of the fact that the Prophet (r) and his companions (sahaabah) and their students (taabi‘oon) all related that the verse referred to none other than the Jews and the Christians. And (one of the early scholars) Ibn Abee Haatim said concerning this verse, “I know of no disagreement among the scholars of tafseer about it.” 47

بعضو علماؤں نے اس دور میں اور بعد کے ادوار میں اپنے آپ کو پہلے کی کتابوں کے خلاصے بنانے تک محدود رکھا، جبکہ دوسروں نے پہلے کی تصنیفات پر حاشیے لکھنے پر اکتفا کیا۔ یہ بات بھی قابلِ توجہ ہے کہ تفسیر کے میدان کو، اور اسلامی علوم کے تمام شعبوں کو، جو انحراف اور جمود سے دوچار ہوئے، ان کے باوجود کئی عظیم علماء ایسے بھی تھے جنہوں نے خالص اسلامی فکر کا علم بلند رکھا۔ لہٰذا یہ کوئی تعجب کی بات نہیں کہ ہر زمانے میں سب سے زیادہ سراہی جانے والی تفسیر اسی دور کے ایک عالم نے تصنیف کی، یعنی حافظ ابن کثیر (وفات 1373ء / 774ھ) کی تفسیر القرآن العظیم۔

Some of the scholars of this and later periods confined themselves to making abridgements of earlier works while others were satisfied to write footnotes for earlier works. It should also be noted that in spite of the deviation and stagnation which afflicted the field of tafseer, as well as all of the Islaamic sciences, there were a number of great scholars who held high the banner of pure Islaamic thought. Thus, it should not be surprising to find that the most highly acclaimed tafseer of all times was produced by a scholar of this time, Tafseer al-Qur’aan al- ‘Atheem by al-Haafith ibn Katheer (d. 1373 CE/774 AH).

په دې صدۍ کې د تفسیر یوه نوې بڼه راڅرګنده شوه، چې پکې لیکوالانو هڅه کړې ده چې د قرآن کریم آیتونه د ۲۰مې پیړۍ اړتیاوو ته تطبیق کړي. د مثال په توګه، د محمد عبده (د ۱۹۰۵ع کال وفات) له خوا پیل شوی او د هغه د شاګرد محمد رشید رضا له خوا تر سورة یوسف پورې بشپړ شوی تفسیر المنار، یا د سید قطب فی ظلال القرآن، دواړه د انساني ټولنې، قانون جوړونې او علمي نظریاتو لپاره د قرآني بنسټونو په بیانولو کې ښکاره دي. دواړه دغه تفسیرونه نیوکې هم لري. عبده د لویدیځ د ننګونې د ځواب لپاره د مسلمانو ټولنو په اصلاح لاس پورې کړ، او د دې اصلاح د پیل د ټکي په توګه یې د تقلید پرېښودو ته رابلنه وکړه. هغه په دې ټینګار وکړ چې قرآن کریم ته تازه سترګو، د پخوانیو تفسیرونو له بار څخه ازاد، ورننوتل پکار دي. نه هغه او نه رضا تر هغه وخته د بل چا تفسیر ته مخه کوله، ترڅو چې د یوې ځانګړې آیت په اړه خپل تفسیر بشپړ نه کړي. عبده د علمي نظریاتو د سمون په ډاډ کې ملایکې د طبیعي ځواکونو مترادف وګڼلې، چې دا هغه ته د آدم او ابلیس د قصې د سمبولیک تفسیر ته ورسوله. د هغه شاګرد داسې انکار وکړ چې پیغمبر ﷺ د قرآن په رسولو پرته بل هېڅ معجزه نه ده ښودلې. هغه او شاګرد دواړه د بخاري او مسلم له خوا روایت شوې یو شمېر احادیث د ضعیف په بڼه رد کړل.51

In this century, a new form of tafseer has evolved in which the authors have tried to apply the passages of the Qur’aan to the needs of the twentieth century. For example, tafseers like Tafseer al-Manaar, started by Muhammad ‘Abduh (d. 1905 CE) and completed up to Soorah Yoosuf by his student Muhammad Rasheed Ridaa,48 or Fee Thilaal al-Qur’aan by Syed Qutb point out the Qur’aanic foundations for human society, legislation, and scientific theories. Both these tafseers have their critics. ‘Abduh was interested in reforming Muslim societies to meet the challenge of the west, and he called for the abandonment of taqleed as the starting point for that reform. He stressed the need for approaching the Qur’aan fresh, unencumbered by past inter-pretations of it. Neither he nor Ridaa would look at anyone else’s tafseer until they had finished writing their own tafseers of a particular passage.49 In his zeal to accommodate scientific theories, ‘Abduh interpreted angels as being synonymous with natural forces, which led him to a symbolic interpretation of the story of Aadam and Iblees.50 His student denied that the Prophet (r) performed any miracles other than conveying the Qur’aan. Both he and his student rejected a number of hadeeths reported by al-Bukhaaree and Muslim, claiming that they were weak.51

رضا په حدیث کې له عبده څخه ډیر پوه و او د حدیثونو په ډیر ډیر تکیه کوله. دواړو خپلو عقلونو ته د تفسیر او تعبیر لپاره لویه ازادي ورکړه، لکه څنګه چې دوی ښه ګڼله.

Ridaa was, however, more learned in hadeeth than ‘Abduh and relied on hadeeths more than him.52 Both of them gave their intellects great freedom to interpret as they saw fit.

سید قطب داسې یو وخت کې ژوند کاوه چې اسلامي خلافت همدا نننۍ ختم شوی و. اسلامي نړۍ د کوچنیو هېوادونو په شکل ویشل شوې وه، چې د هغوی قانوني نظامونه د اروپايي استعمار محصول وو. هغه د اسلامي ټولنو لخوا د شریعت پریښودو په اړه ژور قهر احساسوه، چې د خپلو چارو په حکومتولۍ کې یې شریعت پرېښود. د توحید د معنا په اړه د هغه تفسیر د دې خبرې په شاوخوا ټینګ و چې د انساني ټولنې د واکمنۍ لپاره د قوانینو جوړول یوازې د الله تعالی حق دی. د دې ټکي په ټینګښت کې د هغه زور په پایله کې د توحید نور اړخونه او هغه شرک چې د قانون جوړولو تر شرک پورې محدود نه دی، د پاملرنې وړ نه شول. ښایي هغه د توحید الوهیت او د توحید ربوبیت ترمنځ توپیر کې هم شک کې وو.53 د هغه منتقدین وایي چې د معاصرو اسلامي ټولنو په اړه د هغه عمومي محکومولو او د انقلابي غورځنګونو د ستاینې له امله هغه د نن ورځې د تکفیري غورځنګونو تخمونه کېښودل.54 د دې کمزورتیاوو سره سره هغه د سکولرېزم د کمزورتیاوو او هغه اروپايي تمدن په اړه، چې دا یې زېږولی و، یو ځورندوی اسلامي انتقاد وړاندې کړ، په داسې وخت کې چې ډېری مسلمانان د اسلام په دفاع کې عذرخواهه وو.

Syed Qutb lived at a time when the Islaamic caliphate had just been abolished. The Islaamic world had been divided into small countries with legal systems that were the product of European colonialism. He felt a deep outrage at Islaamic societies’ abandonment of the Sharee‘ah in ruling their affairs. His interpretations of the meaning of tawheed focused on Allaah’s sole right to formulate the laws for the rule of human society. His stress of this point led to the neglect of other aspects of tawheed and of the dangers posed by forms of shirk other than shirk in legislation. He seems to have actually been confused about the difference between tawheed al-ulooheeyah and tawheed ar-ruboobeeyah.53 His critics also say that he laid the seeds for today’s modern takfeer movements with his blanket condemnation of contemporary Islaamic societies as having nothing to do with Islaam, and with his praise of revolutionary movements in Islaamic history.54 Despite these shortcomings, he presented a vigorous Islaamic critique of the flaws of secularism and the European civilization that spawned it at a time when most Muslims were apologetic about Islaam.