فخرالدین بن علي الرازي (۵۴۴-۶۰۶ هجري قمري / ۱۱۵۰-۱۲۱۰ عیسوي) د شافعي مذهب عالم و چې د ګرامر علومو او فلسفې کې یې ډېر لوړ مقام درلود.

Fakhrud-Deen ibn ‘Alee ar-Raazee (1150-1210 CE/544-606 AH) was a Shaafi‘ee scholar who excelled in the grammatical sciences as well as philosophy.

د هغه تفسیر په اته لویو ټوکو کې چاپ شوی دی؛ خو د هغه معاصرینو یادونه کړې ده چې فخرالدین تفسیر بشپړ نه کړ. داسې ویل شوي دي چې کار د هغه د شاگرد شمس الدین احمد بن الخلیل الخوئي له خوا بشپړ شوی دی۔ د رازي تفسیر د علماوو په منځ کې د ډېرو موضوعاتو په پراخ بحث او د بېلابېلو علومو د پراخې ساحې له امله ډېر مشهور دی. دا تفسیر د آیتونو او سورتونو تر منځ د اړیکو په ژور څېړنه سره ځانګړی دی. په هرصورت، دا تفسیر په ډېره برخه کې د طبیعي علومو یوه پراخه دایرة‌المعارف ته ورته دی. مؤلف په ریاضیاتو او طبیعي علومو کې ژوره څېړنه کوي او د ستورپوهانو او فیلسوفانو نظرونه د هغوی د اصطلاحاتو په کارولو سره ارزوي. د معتزله‌و بېلابېل دلایل یادېږي او په نرمۍ سره رد کېږي، او کله چې د حقوقي مسایلو لرونکې آیتونه راځي، د فقهي مذهبونو موقفونه تشریح کېږي. په هرصورت، هغه د حقوقي مسایلو په اړه تل خپل مذهب، د شافعي فقهي مذهب ته ترجیح ورکوي. رازي د ګرامر مسایل هم بحث کړي، خو دا بحث د طبیعي علومو په بحث په پرتله ډېر لږ دی۔127

His tafseer is printed in eight large volumes; however, his contemporaries mentioned that Fakhrud-Deen did not complete his tafseer. It has been suggested that the work was completed by his disciple, Shams ad-Deen Ahmad ibn alKhaleel al-Khuwayyee.126 Ar-Raazee’s tafseer is quite popular among scholars due to its extensive treatment of various topics from a wide range of sciences. This tafseer is noted for its concentration on the relationship between verses and chapters. However, the tafseer is, for the most part, like an encyclopedia of natural sciences. The author delves into mathematics and natural sciences and evaluates the opinions of astronomers and philosophers using their terminology. The various arguments of the Mu‘tazilah are mentioned and mildly refuted and the positions of the various fiqh math-habs are explained whenever verses containing legal issues appear. However, he always favors his school, the Shaafi‘ee math-hab on legal issues. Ar-Raazee also discussed grammatical issues, but to a much lesser extent than his discussions of natural sciences.127

ابو عبدالله محمد بن احمد الانصاري القرطبي (وفات: ۶۷۱ هجري / ۱۲۷۳ عیسوی) د هسپانیا په هغه ځای کې زیږیدلی و چې اوس یې نوم کوردوبا دی. هغه خپلې زده کړې همدلته پیل کړې او د عیسویانو په وړاندې په جهاد کې یې برخه واخیسته، په همدې جهاد کې هغه ونیول شو، خو هغه وتوانید چې وتښتي.128 بالاخره هغه ختیځ ته سفر وکړ، مصر کې میشت شو او همدلته مړ شو. هغه په خپل تفسیر ډیر مشهور دی، خو د اخرت د ژوند په هکله د هغه کتاب «التذکرة بأحوال الموتی وأحوال الآخرة» او د زهد په اړه د هغه کتاب هم ډیر یادیږي. زهد د دنیا د هوسونو کمولو او د آخرت د بریالیتوب باندې د تمرکز کولو ته ویل کیږي.129

Aboo ‘Abdillaah Muhammad ibn Ahmad al-Ansaaree al-Qurtubee (d. 1273 CE/671 AH) was born in Cordoba in what is now Spain. He started his studies there and participated in jihaad against the Christians, in the course of which he was captured, but he managed to escape.128 He eventually travelled to the east, settling in Egypt, where he died. He is most famous for his tafseer, but he is also noted for his book on the afterlife, at-Tathkirah bi Ahwaal al-Mawtaa wa Ahwaal al-Aakhirah and a book on zuhd, the downplaying of worldly ambitions in order to concentrate on success in the hereafter.129

د هغه تفسیر پیل د قرآن د فضیلت، د تلاوت د آدابو، او د تفسیر د سمې طریقې په اړه نږدې اویا مخونو یوه پیشګفتار سره کیږي. دا تفسیر د فقهي مسایلو په ډیر ځای کې ډیر ځواکمن دی، خو دا یوازې په فقهه پورې محدود نه دی. د قرطبي کار کیدای شي په «التفسیر بالدرایة» کې وشمیرل شي، ځکه فقه په خپل طبیعت کې له نصوصو څخه استنباط را اخلي. په هرو سره، هغه د هرې آیت پورې اړوند احادیث هم راوړي، او همدارنګه د صحابه‌وو، تابعینو او مشهورو عالمانو تشریحات، که څه هم عموماً پرته له اسناد. کله چې حدیث نقل کړي، هغه کتاب یا هغه مؤلف یادوي چې دا حدیث په هغې کې موندل کیږي. د یوې آیت متن راوړلو وروسته، هغه بیانوي چې د دې آیت پورې اړوند څو مسایل به یې بحث کړي. معمولاً هغه د آیت د لغاتو تشریح سره پیل کوي، او د ستونزمنو کلمو د معنا د روښانه کولو لپاره یو یا دوه بیته شعر راوړي. همدارنګه د قراءتونو اختلافات او د هغو قاریانو نومونه هم یادوي. د فقهي مسایلو په بحث کې، هغه لوی لوی نظریات د هغو دلایلو سره یادوي، بیا یې ارزوي. عموماً د مالکي مذهب ملاتړ کوي، خو تل نه. همدارنګه د شیعه، معتزله او قدریه په شان ګمراه فرقو رد کوي، خو د علمي ادب په رعایت سره. دا تفسیر د دې برخې یو لوی اثر ګڼل کیږي، او د قرآن د فقهي مسایلو لپاره ناګزیر دی.130

His tafseer starts with an introduction of some seventy pages on the virtues of the Qur’aan, the etiquettes of its recitation and the proper methodology of tafseer. The tafseer is characterized by a heavy emphasis on fiqh issues, but it is by no means limited to that. One may consider al-Qurtubee’s work in the category of attafseer bid-diraayah because fiqh by its nature involves deductions from the texts. However, he includes the hadeeths relevant to each verse, as well as explanations of the sahaabah, taabi‘oon and major scholars, although usually stripped of the isnaad. When quoting a hadeeth, he cites the book where it may be found or the author who mentioned it. After presenting the text of a verse, he will state the number of issues relating to it that he plans to discuss. He usually starts with an explanation of the vocabulary of the verse, quoting a line or two of poetry to illustrate the definition of any difficult words. He also mentions variant recitations and their reciters. In discussing fiqh issues, he mentions the major opinions along with their evidence, then evaluates them. He generally supports the Maalikee position, although not always. He also refutes deviant sects like the Shee‘ah, the Mu‘tazilah, and the Qadareeyah, but he does so with scholarly etiquette. His tafseer is considered one of the monumental works in this field, and is indispensable for the fiqh issues of the Qur’aan.130

ناصر الدین، عبدالله بن عمر بن محمد البیضاوي (وفات ۶۹۱ هجری / ۱۲۹۱ عیسوی) د فارس یو عالم و د شافعي مذهب پیروکار و د شیراز د قاضي القضاة په توګه وټاکل شو. د هغه تفسیر د زمخشري د "الکشاف" لنډیز و، چې د معتزلي فلسفې ډیره برخه پکې حذف شوې ده. په دې سره، هغه کله کله د زمخشري په تشریحاتو کې بوخت شوی دی. هغه هم د زمخشري دود تعقیب کړی او د هرې سورت په پای کې د هغې سورت د فضیلت په بیان کې ضعیف او جعلي احادیث ذکر کړي دي. البیضاوي ځینې مواد د رازي د "مفاتیح الغیب" او د راغب اصفهاني د تفسیر څخه اخیستي دي، او د صحابه کرامو او تابعینو روایات هم شامل کړي دي. له همدې امله، هغه د مخلوقاتو د عجایبو په هر آیت کې د طبیعي علومو د نظریاتو او حقایقو تشریح کوي. هغه قرآني قراءتونه هم ذکر کوي، مګر خپل ځان یوازې صحیحو قراءتونو پورې محدود نه کوي. په عین حال کې، دا تفسیر د اسرائیلیاتو څخه تقریباً پاک دی. ژبه یې هم ډیره ښکلې او سلیسه ده. د ټولو زمانو اسلامي علماوو دې تفسیر ته لوړ درجه ورکړې ده، او د هغه په اړه ډیر شرحونه او حاشیې لیکل شوي دي.131

Naasirud-Deen, ‘Abdullaah ibn ‘Alee al-Baydaawee (d. 1291 CE/691 AH) was a Persian scholar of the Shaafi‘ee math-hab and was appointed chief judge of Shiraaz. His tafseer was an abridgement of al-Kash-shaaf by az-Zamakhsharee, with most of the Mu‘tazilee philosophy deleted. However, he does occasionally get caught up in az-Zamakhsharee’s explanations. He has also followed azZamakhsharee’s practice of mentioning at the end of every chapter weak and fabricated hadeeths extolling the virtues of reading that chapter. Al-Baydaawee draws some of his material from Mafaateeh al-Ghayb of ar-Raazee and Tafseer ar-Raaghib al-Isfahaanee and includes narrations from the sahaabah and the taabi‘oon. Hence, he does not leave any verse about the wonders of creation without expounding on the theories and facts of natural sciences. He also mentions Qur’aanic recitations, but does not limit himself to the authentic ones. Nevertheless, the tafseer is quite free from Israa’eeleeyaat. Its language is also very polished and elegant. Islaamic scholars throughout the ages have held this tafseer in high esteem, and many commentaries on it and annotated versions of it have been produced.131

د ابوالبرکات عبدالله بن محمود نسفي (وفات ۷۰۱ هـ / ۱۳۰۲ م) د حنفي مذهب یو لوی او مشهور عالم و. هغه د اصول فقه په اړه ډیر کتابونه او د پخوانیو کتابونو شرحې ولیکلې. د هغه تفسیر د بیضاوي تفسیر لنډیز و، چې په کې هغه د هر سورت د فضیلت هغه جعلي احادیث حذف کړل چې دمخه په تفسیر کې راغلي وو. د مختلفو قراءتونو په بیان کې هغه ځان یوازې په اوو صحیحو قراءتونو پورې محدود کړی او هر قراءت یې د خپل قاري طرف ته منسوب کړی دی. نسفي د هغو فقهي مسلو بحث کړی چې د آیتونو سره تړلي دي، د هر مذهب دلیلونه یې بیان کړي، رد یې کړي او د خپل حنفي مذهب موقف یې ملاتړ کړی دی. د نحوي مسلو بحثونه اکثراً ډیر لنډ دي. په ټولیز ډول تفسیر منځنۍ اندازه لري او سبک یې لنډ او روښانه دی.132

‘Abdullaah ibn Mahmood an-Nasafee (d. 1302 CE/701 AH) was a Hanafee scholar of wide renown. He wrote numerous books on usool al-fiqh and commentaries on earlier works. His tafseer was an abridgement of alBaydaawee’s tafseer in which he deleted the fabricated hadeeths on the virtues of each chapter. In his discussions of the various recitations, he limits himself to the authentic seven and attributes each to its reciter. An-Nasafee debated the various legal issues connected with verses by explaining the arguments of each math-hab, refuting them and supporting the positions of his own math-hab, the Hanafee school. Discussions of grammatical issues are mostly very brief. On the whole, the tafseer is medium-sized and its style is brief and clear.132

علي بن خليل الشيحي (۱۲۷۹-۱۳۴۰ میلادي / ۶۷۸-۷۴۰ هجري) د «الخازن» (ګدام ساتونکی) په لقب مشهور و، ځکه چې هغه په دمشق کې د یوې کتابتون ګدام ساتنه کوله. دا شافعي عالم په بغداد کې زېږېدلی او لوی شوی و، خو د خپلو زدهکړو زیاته برخه یې په دمشق کې بشپړه کړه. هغه د مختلفو موضوعاتو پر سر ډېر زیات کتابونه ولیکل، لکه هغه لس ټوکی کتاب چې «مقبول المنقول» نومېږي، په کوم کې چې هغه د شافعي او احمد مسندونو، د شپږو لویو کتابونو، د مالک موطا او د دارقطني سنن کې موجود احادیث راټول کړي دي. د هغه تفسیر د البغوي د تفسیر لنډه بڼه ده چې له پخوانیو تفسیرونو څخه یې اضافات شوي دي. هغه ډېر اسرائیلي قصې یادوي، پرته لدې چې په هغو باندې قضاوت وکړي. الخازن د پیغمبر ﷺ په زمانه کې پېښ شوو جګړو په اړه هم پراخه لیکنه کړې ده، هرځای چې د هغو یادونه په آیتونو کې شوې وي. د هغه تفسیر په فقهي مسئلو هم ډېر تفصیل سره بحث کوي، ځینې وختونه داسې ساحې ته ورځي چې له تفسیر سره هېڅ اړیکه نه لري. په تفسیر کې د روحاني درسونو او نصیحتونو ته هم ډېر ځای ورکړل شوی، چې د الخازن د صوفي تمایل انعکاس دی. تفسیر په اوو منځنیو ټوکو کې دی، په پراخه توګه خپریږي او په ځانګړې توګه د کیسو خوښوونکو ته ډېر خوښ دی؛ په دې سره هم، عالمانو لپاره د باوري مرجع په توګه د کارولو دمخه دې ته د انتقادي بیاکتنې اړتیا ده.133

‘Alee ibn Khaleel ash-Shayhee (1279-1340 CE/678-740 AH) was known by the nickname of “ al-Khaazin” (the warehouseman) because he used to be in charge of a book warehouse in Damascus. This Shaafi‘ee scholar was born and raised in Baghdaad, but did the greater part of his studies in Damascus. He wrote a vast number of books on a variety of topics, such as the ten-volume work called Maqbool al-Manqool, in which he gathered the hadeeths found in the Musnads of ash-Shaafi‘ee and Ahmad, the six major books, the Muwatta’ of Maalik, and the Sunan of ad-Daaraqutnee. His tafseer is a condensed version of al-Baghawee’s tafseer with additions from earlier tafseers. He mentions many Biblical tales (Israa’eeleeyaat) without evaluating them. Al-Khaazin also wrote extensively on the battles which took place during the Prophet’s era wherever mention was made of them in the verses. His tafseer also deals with legal issues in great detail, sometimes touching on areas not related to tafseer at all. There is also great emphasis in the tafseer on spiritual lessons and advice, a reflection of alKhaazin’s Soofee leanings. The tafseer is in seven medium-sized volumes and is in wide circulation and is particularly liked by those who enjoy stories; however, the tafseer needs critical revision before being used as a reliable reference for scholars.133

محمد بن یوسف بن حیان الاندلسي (۱۲۵۶-۱۳۴۴ میلادي/۶۵۴-۷۴۵ هجري)، چې په عامه توګه د ابو حیان په نوم پیژندل کیږي، د قراءاتو او شعر په برخه کې یو عالم او د نحو په برخه کې یو ماهر و. په خپلو لومړیو کلونو کې هغه د ظاهري مذهب پیرو و، خو وروسته له هغه د شافعي مذهب ته واوښت. هغه د شمالي افریقا په ټولو ښوونځیو کې زده کړه وکړه او په پای کې مصر کې میشت شو. دا تفسیر په اته لوی ټوکو کې دی او علماء یې د قرآن کریم د نحوي ترکیبونو په اړه د یوه مهم مرجع په توګه ډیر کاروي. ابو حیان د نحویانو ترمنځ اختلافات په تفصیل سره بیانوي او د خپل تفسیر ډیره برخه یې د نحوي نظره لیکلې، تر دې حده چې دا تفسیر د قرآن د تفسیر پر ځای د یوې نحوي کتاب ته ډیر ورته دی. په ورته وخت کې، هغه د تفسیر نورې برخې لکه د فقهي مسایلو، قراءاتو، د قرآن فصاحت او د لومړنیو معتبرو علماؤ روایتونه هم پراخوي. په ډیرو ځایونو کې هغه د زمخشري ډیر فلسفي دلیلونه او همدارنګه د هغه نحوي نظرونه هم رد کوي.134

Muhammad ibn Yoosuf ibn Hayyaan al-Andaloosee (1256-1344 CE/654-745AH), more commonly known by the name Aboo Hayyaan, was a scholar in the field of recitations and poetry and was a master in the field of grammar. In his early years, he belonged to the Thaahiree school of law, but later left it for the Shaafi‘ee school. He studied in schools throughout North Africa and eventually settled in Egypt. This tafseer is in eight large volumes and is widely used by scholars as an important reference work on grammatical constructions in the Qur’aan. Aboo Hayyaan mentions in detail the differences among grammarians and makes most of his tafseer from a grammatical point of view, so much so that it bears a closer resemblance to a grammar book than it does to a tafseer of the Qur’aan. However, he does develop the other areas of tafseer, such as fiqh issues, recitations, Qur’aanic eloquence, and narrations from early orthodox scholars. In numerous places, he also refutes many of az-Zamakhsharee’s philosophical arguments, as well as his grammatical positions.134

نظام‌الدین بن الحسن النیشاپوری (وفات ۱۳۲۸ م / ۷۲۸ هـ)، چې د النظام الاعرج په نوم یادیږي، په قم کې زېږیدلی، خو په نیشاپور کې لوی شوی، چېرته چې هغه د ادب عالم، د نحو پوه او د قرآن کریم مشهور قاری شو۔

Nithaamud-Deen ibn al-Hasan an-Naysaabooree (d.1328 CE/728 AH), nicknamed an-Nithaam al-A‘raj, was born in Qum, but grew up in Nishapur, where he became a famous literary scholar, grammarian, and Qur’aan reciter.

النیساپوری نے اپنی تفسیر امام رازی کی تفسیر کا تنقیدی اختصار کرکے لکھی، اور اس میں الکشاف اور دیگر تفاسیر کے اضافی مواد کے ساتھ ساتھ صحابہ اور تابعین کی تفاسیر بھی شامل کیں۔ ان کی تفسیر کا طریقہ کار تفاسیر میں منفرد ہے۔ وہ آیت ذکر کرنے کے بعد مختلف قراءتیں بیان کرتے ہیں اور احتیاط کے ساتھ انہیں دس مشہور قراء میں سے کسی ایک کی طرف منسوب کرتے ہیں۔ پھر وہ ان مقامات کا ذکر کرتے ہیں جہاں وقف ہو سکتا ہے اور اس سے آیت کے پیدا ہونے والے معانی کی وضاحت کرتے ہیں۔ اس کے بعد وہ آیات کے باہمی ربط پر بحث کرتے ہیں اور آیت کی نحوی تفسیر سے آغاز کرتے ہیں۔ پھر وہ فقہی مسائل اور مختلف فلسفیانہ و کلامی دلائل کی آراء ذکر کرتے ہیں، اور اہلِ سنت کے راسخ مؤقف کا مضبوطی سے دفاع کرتے ہیں۔ تخلیقِ کائنات کے عجائبات سے متعلق آیات کو علومِ طبیعیہ کے نقطۂ نظر سے بیان کیا جاتا ہے۔ مصنف کے گہرے صوفیانہ رجحان کی وجہ سے وہ ہر آیت کی تفسیر کے آخر میں روحانی مضمرات اور اپنے ذاتی روحانی مشاہدات کا ذکر کرتے ہیں۔ یہ تفسیر فی الحال تفسیر الطبری کے ایک ایڈیشن کے حاشیے میں چھپی ہوئی ہے اور علماء میں بڑے پیمانے پر پڑھی جاتی ہے۔135

An-Naysaabooree wrote his tafseer by critically condensing ar-Raazee’s tafseer, adding additional material from al-Kash-shaaf and other tafseers, as well as tafseers of the sahaabah and taabi‘oon. The format used in his tafseer is quite unique among tafseers. After mentioning the verse, he mentions the various recitations, carefully attributing them to one of the ten major reciters. Then he mentions the possible places where pauses may take place and explains the resulting meanings of the verse. After that, he discusses the relationship between verses and begins the tafseer by explaining the grammatical meaning of the verses. He then mentions the fiqh issues and the opinions of the various philosophical and theological arguments, firmly defending the orthodox position of Ahl as-Sunnah. Verses concerning the wonders of creation are discussed from the viewpoint of natural sciences. Due to the author’s strong Soofee leanings, he delves into the spiritual implications and his personal enlightenment at the end of each verse’s tafseer. This tafseer is presently printed in the margin of one edition of Tafseer at-Tabaree and is widely read by scholars.135

دا تفسیر د دوو عالمانو محصول دی، چې دواړو ته "جلال الدین" (د دین شان) لقب ورکړل شوی و: جلال الدین السیوطي (۱۴۴۵–۱۵۰۵ م)، د "الدر المنثور" مؤلف، او جلال الدین المحلي (۱۳۸۹–۱۴۶۰ م / ۷۹۱–۸۶۴ ه). د دې څخه مخکې د سیوطي په اړه خبرې شوې دي، نو دلته به یوازې د المحلي په اړه خبرې وکړو۔ د هغه نوم محمد بن ابراهیم المحلي و او زېږیدنځای یې مصر و۔ هغه د شافعي مذهب لوی عالم شو او د قاضي القضاة د منصب څخه یې انکار وکړ، ځکه چې هغه غوښتل په ځايي مدرسو کې د فقه درس ورکړي او سوداګرۍ سره بوخت شي۔ هغه په مختلفو برخو کې ډېر ساده او لنډ کتابونه ولیکل چې ډېر مشهور شول۔ هغه د سورة الکهف (۱۸) څخه تفسیر پیل کړ او د سورة الناس (۱۱۴) پورې یې ورسوه۔ بيا یې د لومړۍ سورې، سورة الفاتحه تفسير وکړ؛ مګر له دې مخکې چې نور بشپړ کړي، مړ شو۔ بیا السیوطي د سورة البقرة (۲) څخه پیل وکړ او د سورة الإسراء (۱۷) پورې یې تفسیر وکړ، چې د قرآن نږدې نیمایي برخه کیږي۔ هغه د المحلي طریقه تعقیب کړه۔ د آیتونو بنسټیز معناوې تشریح کیږي او ډېر احتمالي قولونه یادېږي۔ ګرامري تشریحات یوازې هغه ځای کې کارول کیږي چې په بشپړ ډول اړین وي۔ ځینې مشهور قراءتونو ته هم اشاره کیږي۔ د دواړو مؤلفانو ترمنځ خورا لږ برخې اختلاف لري۔ یوه له هغو څخه روح دی، چې المحلي یې په سورة ص (۳۸) کې د یوه لطیف بدن یا جوهر په توګه تشریح کوي، کوم چې کله د انسان ته پوکې وهل کیږي، نو هغه ژوندی کوي۔ السیوطي د سورة الحجر (۱۵) په خپل تفسیر کې له هغه سره موافق دی، مګر د سورة الإسراء د ۸۵ آیت په تفسیر کې ...

This tafseer is the product of two scholars, both of whom had the title, “Jalaalud-Deen” (Glory of the Religion): Jalaal ad-Deen as-Suyootee (1445-1505 CE), author of ad-Durr al-Manthoor, and Jalaalud-Deen al-Mahallee (1389-1460 CE/791-864 AH). The former was discussed previously, so we will only concern ourselves with the latter. His name was Muhammad ibn Ibraaheem al-Mahallee and his birthplace was Egypt. He became a great scholar of the Shaafi‘ee mathhab and refused the post of the chief judge, preferring to teach fiqh in the local schools and engage in trade. He wrote a number of simple and concise books in various fields which became very popular. He began his tafseer starting with Soorah al-Kahf (18) and ending with Soorah an-Naas (114). He then did the tafseer of the first soorah, al-Faatihah; however, he died before completing the rest. As-Suyootee then began from Soorah al-Baqarah (2) and ended with Soorah al-Israa’ (17), which is a little less than one half of the Qur’aan. He followed alMahallee’s format. The basic meanings of the verses are explained and the most probable opinions are mentioned. Grammatical explanations are only relied on where absolutely necessary. Some reference is also made to the more famous recitations. There are very few areas where the two authors differed. One of them concerns the rooh (soul), which al-Mahallee explains in Soorah Saad (38) as a subtle body or substance that brings man to life when it is blown into him. AsSuyootee agrees with him in his own tafseer of Soorah al-Hijr (15), but in his tafseer of verse 85 of Soorah al-Israa’:

سیوطی المحلی سے اختلاف کرتے ہیں۔ انہوں نے لکھا ہے کہ یہ آیت واضح طور پر دلالت کرتی ہے کہ روح کی حقیقت صرف اللہ کا علم ہے؛ لہٰذا بہتر یہ ہے کہ اس کی تعریف کرنے کی کوشش نہ کی جائے۔ اس تفسیر کے اختصار کے باوجود (ایک جلد)، یہ بلاشبہ ایک نہایت قیمتی کتاب ہے اور مشہور ترین تفاسیر میں سے ایک ہے۔

as-Suyootee contradicts al-Mahallee. He wrote that this verse clearly indicates that the reality of the rooh is the exclusive knowledge of Allaah; hence, it would be better not to try to define it. In spite of this tafseer’s brevity (one volume), it is without a doubt a very valuable work and it is among the most popular tafseers.

ډیری چاپونه یې خپاره شوي دي، او د دې باندې ډیری شرحې لیکل شوي دي، چې تر ټولو مشهورې یې حاشية الجمل او حاشية الصاوي دي۔137

Numerous editions have been printed, and many commentaries have been written on it, the most famous being Haasheyah al-Jamal and Haasheyah as-Saawee.137

محمد بن محمد الشربینی (وفات ۱۵۶۹ء / ۱۵۶۹ھ) د شافعي مذهب یو مصري عالم و. هغه بیشتر د «الخطیب» په لقب مشهور و. د هغه تفسیر د پخوانیو تفسیرونو لنډ خلاصه ده او ډیری نقلونه یې د تفسیر الرازي څخه دي. هغه متضاد نظرونه ډه کوي او له هغو څخه یوازې هغه نظر غوره کوي چې ډیر مناسب یا ډیر احتمالي وي.

Muhammad ibn Muhammad ash-Shirbeenee (d. 1569 CE/1569 AH) was an Egyptian scholar of the Shaafi‘ee school of legal thought. He was most commonly known by the title, “al-Khateeb.” His tafseer is a concise abridgement of earlier tafseers and is filled with many quotes from Tafseer ar-Raazee. He avoids conflicting opinions, choosing only the most suitable or likely among them.

گرامر تشریحات یوازې هغه ځای کې ورکول کیږي چې اړین وي، او ځینې وختونه د اوو مشهورو قرائتونو څخه تلاوتونه هم یادیږي. همدارنګه لیکوال یوازې هغه حدیثونه ذکروي چې صحیح یا حسن وي، او د ځینو پخوانیو مفسرینو، لکه الزمخشري او البیضاوي، په دې کې نیوکه کوي چې جعلي حدیثونه یې کارولي دي. الشربیني د مختلفو ستونزمنو آیتونو او د آیتونو تر منځ اړیکو ته ځیر شوی دی. د فقهي مسایلو په اړه هغه یوازې کله ناکله او په لنډ ډول یادونه کوي. په هرصورت، لیکوال ډیرځله عجیب کیسې او د اسرائیلیاتو تر ټولو عجیبې روایتونه ذکروي، پرته لدې چې د دوی د صحت په اړه څه تبصره وکړي.138

Grammatical breakdowns are only given where necessary and, occasionally, recitations from the famous seven mentioned. Also, he only mentions reliable hadeeths (saheeh or hasan) and criticizes some of the earlier mufassirs, like azZamakhsharee and al-Baydaawee, for their use of fabricated hadeeths. AshShirbeenee took care to note various problematic verses and the relationship between verses. As for legal issues, he only mentions them occasionally and in concise terms. However, the author often mentions weird stories and the strangest of Israa’eeleeyaat without making any comment on their accuracy.138

ابوالسعود محمد بن مصطفی العمادي (۱۴۸۹-۱۵۷۴ م / ۸۹۴-۹۸۲ هـ) د استانبول په یوه کلي کې زېری شو او د حنفي مذهب عالم شو. هغه د ترکيې په ډېرو اسلامي مدرسو کې درس ورکړ او د ډېرو ښارونو قاضي وټاکل شو، پر دې ډلې استانبول ښار هم شامل و. وروسته هغه مفتي وټاکل شو او له دېرش کلونو زیات وخت پورې په دې دنده پاتې شو۔ د هغه تفسیر د زمخشري الکشاف او د بیضاوي پر تفسیرونو ولاړ و، خو هغه د دې دواړو ډېرو ستونزو څخه ځان وساتل. په هرصورت، هغه د هرې سورې د فضیلت په اړه د جعلي حدیثونو ذکر کولو کې راښکېل شو. مؤلف د قرآني عبارتونو د فصاحت او معجزانه جوړښت په تشریح ډېر زیار ایستلی دی. هغه یوازې هغه ځای کې د قرائتونو اختلاف ذکر کوي چېرې چې د آیتونو د نورې تشریح لپاره ګټور وي۔

Abus-Sa‘ood Muhammad ibn Mustafaa al-‘Imaadee (1489-1574 CE/894-982 AH) was born in a village near Constantinople and became a scholar of the Hanafee school. He taught in many Turkish Islaamic schools and was appointed judge in a number of cities, including Constantinople itself. Later, he was appointed a muftee and remained one for over thirty years.139 His tafseer was based on al-Kash-shaaf and that of al-Baydaawee, except that he avoided many of their pitfalls. He did, however, fall into the trap of mentioning fabricated hadeeths concerning the merits of each soorah. The author spends a great deal of effort explaining the eloquence and miraculous construction of Qur’aanic expressions. He only mentions variant recitations where they further explain the verses.

د اسرائیلیاتو ډیر لږ ذکر شوي دي، او د فقهي مسایلو په اړه مختلف فقهي نظرونه یوازې ځینې وختونه لیست شوي دي. هغه ځینې وختونه د آیتونو مختلف ګرامري معناوې یادوي او د هغې په تایید دلیل راوړلو وروسته، تر ټولو مناسبه معنا غوره کوي. دا تفسیر د خپل وضاحت او ښکلا له امله په پنځو متوسطو ټوکو کې ډیرځلې بیا چاپ شوی او د علماوو ترمنځ ډیر مشهور دی.140

Very few Israa’eeleeyaat are mentioned and the various legal opinions on legal issues are listed only occasionally. He sometimes mentions the various grammatical meanings of verses and chooses the most appropriate after producing proof to that effect. The tafseer has been reprinted in five medium-sized volumes numerous times and is quite popular among scholars due to its clarity and beauty.140

سید محمود آلوسی افندي (۱۲۱۷–۱۲۶۹ هـ / ۱۸۰۲–۱۸۵۳ م) د عراق له لویو شافعي عالمانو څخه و. هغه د بغداد مفتي مقرر شو او د مختلفو مذاهبو فقهي نظرونو ته ډېر پام درلود. په حقیقت کې هغه ډېرځلې د ابو حنیفه ﷺ نظرونه پر ډېرو مسئلو عمل کاوه۔ مؤلف په خپله تفسیر کې د پخوانیو عالمانو نظرونه او روایتونه، او د وروستیو عالمانو تشریحات په ډېر دقت او صداقت سره راټول کړي دي۔ ټول اقوال خپلو ویونکو ته منسوب شوي دي، او د دوی متضاد نظرونه بې له تعصبه تولل شوي دي۔ آلوسي ډېرځلې د معتزلو او شیعه‌ګانو غیر معتبرې تفسیرونه او بدعتي تشریحات رد کوي۔ هغه د تخلیق آیتونو پورې اړوند علمي نظریات هم یادوي او هغه څه نیوکه کوي چې په نظر کې یې سم نه وي یا بعید وي۔ نحوي او فقهي مسئلې د تفسیر په ډېره اوږدوالي او بې‌طرفۍ سره بحث کېږي۔ آلوسي د اسرائیلیاتو سخته نیوکه کوي او ځینې وختونه پرې ټوکې هم کوي۔ هغه د قرائتونو اختلاف هم یادوي، خو خپل ځان یوازې صحیح قرائتونو پورې نه محدودوي۔ د نحوي دلیلونو د تاییدولو لپاره د کلاسیک ادب ډېر حوالې کاروي، او معمولاً خپل تفسیر د روحاني اغیزو په یادولو پای ته رسوي۔

As-Sayyid Mahmood Afandee al-Aaloosee141 (1802-1853 CE/1217-1269 AH) was among the greatest Shaafi‘ee scholars of ‘Iraaq. He was appointed muftee of Baghdaad and was very familiar with the legal positions of the various math-habs. In fact, he often followed the opinions of Aboo Haneefah on many issues. The author has compiled in his tafseer the opinions and narrations of the early scholars and the explanations of latter-day scholars with great care and honesty. All statements are attributed to their authors, and their conflicting opinions are weighed without any bias. Al-Aaloosee often times refutes the unorthodox interpretations and heretical explanations of the Mu‘tazilees and the Shee‘ah. He also mentions the scientific theories relating to the verses on creation and criticizes those he considers inaccurate or unlikely. Grammatical and legal issues are discussed at great length through the tafseer without bias. Al-Aaloosee severely criticizes the Israa’eeleeyaat and even ridicules them occasionally. He also mentions the variant recitations, but does not restrict himself to the authentic ones. Many quotes from classical literature are used to support his grammatical arguments, and he usually closes off his tafseer by mentioning the spiritual implications.

روح المعانی یو مجازي تفسیري دایرةالمعارف دی، په کوم کې چې د تفسیر په اړه لیکل شوي ډیری مطالب راټول او په انتقادي ډول وړاندې شوي دي. د مؤلف په ځینو وختونو کې د هغو تخنیکي برخو باندې له اندازې زیات ټینگار سره سره، چې په مستقیم ډول د تفسیر سره تړاو نه لري، د هغه طریقه تل متوازنه او بې طرفه ده.142

Rooh al-Ma‘aanee is a virtual tafseer encyclopedia, in which most of what has been written on tafseer has been gathered and critically presented. Despite the author’s occasional overemphasis on technical areas not directly related to tafseer, his approach is always balanced and unbiased.142