په لومړني نسلونو کې د مسلمانانو په نزد «تفسیر» او «تأویل» مترادف الفاظ وو؛ خو د تابعینو او د هغوی د شاګردانو د دورې (نهم او لسم میلادي / درېیم او څلورم هجري پېړۍ) وروسته، لفظ «تأویل» نوي معنا واخیسته چې نوې او خطرناکې پایلې یې درلودې. له همدې امله، زموږ لپاره ضروري ده چې دې الفاظو ته د دوی اصلي سیاق کې وګورو، او همدارنګه د هغوی وروستۍ کارونه هم وڅیړو.

The words tafseer and ta’weel were considered synonyms by the early generations of Muslims; however, in the centuries following the era of the taabi‘oon and their students (9th and 10th centuries CE/3rd and 4th centuries AH), the term ta’weel took on a new meaning with new and dangerous implications. Consequently, it is necessary for us to look at these terms in their original context, as well as their later usage.

د تفسیر کلمه، چې له فعل «فسّر» څخه اخیستل شوې ده، په لغت کې د توضیح یا تشریح معنا لري، لکه څنګه چې په دې آیت کې راغلې ده:

The word tafseer, which comes from the verb fassara, literally means an explanation or an exposition, as in the verse,

په قرآني علومو کې دا اصطلاح داسې تعریف شوې ده: دا هغه علم دی چې په هغې سره د قرآن پوهه کیږي، د هغه معناګانې بیانیږي، او د هغه فقهي احکام او حکمتونه استنباط کیږي.56

However, in Qur’aanic sciences, this term is defined as a branch of knowledge by which the Qur’aan is understood, its meanings explained, and its points of law and wisdom derived.56

برعکس، لفظ تأویل، چې د فعل "أوّل" څخه راځي، په لغت کې معنا یې تشریح ده. کله چې لفظ تأویل د امر په سیاق کې راشي، نو معنا یې د هغې عملي کول یا پلی کول دي، لکه هغه حدیث کې چې عائشه رضی الله عنها روایت کړی، چې هغې وویل: "د الله رسول ﷺ به د قرآن تأویل کاوه (یعنی به یې په عمل کې پلی کاوه) داسې چې په رکوع او سجود کې [د لمانځه پر مهال] به ویل: ..."

On the other hand, the word ta’weel, which comes from the verb awwala, literally means interpretation. When the word ta’weel is used in the context of a command, it means its execution or implementation, as in the hadeeth reported by ‘Aa’ishah in which she said, “Allaah’s Messenger (r) used to implement (yata’awwal) the Qur’aan by saying in rukoo‘ (bowing) and sujood (prostration) [during salaah],

هغې د نبي کریم ﷺ د هغه عمل ته اشاره کوله چې د الله تعالی د امر په تطبیق کې ترسره شو، هغه آیت ته په اشاره چې وايي:

She was referring to the Prophet’s execution of Allaah’s command in the verse,

کله چې تأویل د خبر یا معلومات په اړه وکارول شي، نو دا د هغه د پېښېدو معنا ورکوي، لکه په دې آیت کې:

When ta’weel is used in reference to news or information, it refers to its occurrence, as in the verse,

دا دی، الله تعالی هغه کسان ټوکي کوي چې وحي نه منې، په دې پوښتنې سره چې ایا دوی د قیامت، د هغې د نښو، د حساب، د جنت او د دوزخ د پیښیدو په انتظار کې په احمقانه توګه ناست دي، کله چې دا کار ډیر ناوخته وي.

That is, Allaah ridicules those who do not accept revelation by asking them if they are foolishly awaiting the occurrence of the final hour and its signs, the Judgment, Paradise, and the Hellfire, when it will be too late.

تاویل چې کله د ثبت شوې خبرې په اړه کارول کیږي، نو مراد یې د هغې تشریح یا تفسیر دی، لکه دا آیت:

However, when the word ta’weel is used in reference to recorded speech, it refers to its explanation or interpretation, as in the verse:

له همدې امله د تفسیر پخوانۍ عالمان د تفسیر او تأویل دواړه الفاظ یو له بل پر ځای کارول. مثلاً ابن جریر طبري په خپل تفسیر کې ډیری وخت هره برخه په دې جملې پیل کوله: "د خدای تعالیٰ د فرمان د تأویل (تشریح) په اړه نظر".61

Hence, the early scholars of tafseer used the words tafseer and ta’weel interchangeably. For example, Ibn Jareer at-Tabaree, in his tafseer, commonly introduced each section with the phrase, “The opinion concerning the ta’weel (explanation) of the statement of the Exalted.”61

په وروستیو پیړیو کې، کله چې انحرافي او بدعتي تفسیرونه ډیر شول، نو هغه وخت کے علماؤ د "تأویل" اصطلاح د دې لپاره وکارولې چې دغه تفسیرونه جواز ورکړي او یو ډول مشروعیت ورته برابر کړي. دوی تأویل داسې تعریف کړ: د یوې جملې له ښکاره معنا څخه د هغې یوې محتمله معنا ته، د سیاق له امله، اړول؛ یعنې یو عالم د کوم دلیل له مخې چې مناسب یې ګڼلی، د یوې عبارت تفسیر د هغې له ښکاره معنا پرته بل ډول وکړي۔ د مثال په توګه، د دې وخت علماؤ چې د معتزلو (عقلي فکر لرونکو) اغیز لاندې وو، د لاندې آیت کې "ید" (لاس) کلمه داسې تفسیر کړه، چې دا آیت هغه قسم یادوي کوم چې صحابه کرامو کړی و:

In later centuries, when deviant and heretical explanations abounded, the term ta’weel was used by the scholars of that time to justify them and give them an air of legitimacy. They defined ta’weel as the shifting of an expression from its obvious meaning to one of its likely meanings due to its context;62 that is, the interpretation of a passage by other than its obvious meaning for whatever reason a scholar considered relevant. For example, scholars of this period under Mu‘tazilee (Rationalist) influence explained away the word ‘hand’ in the following verse, which refers to an oath taken by the sahaabah:

انهوں نے دا تأویل کړی و چې دا د الله مرستې او ملاتړ دی، یوازې په دې بنسټ چې، لکه څنګه چې دوی وایي، الله لاس نه شي لرلی. دا تأویل په یوه غلطه مقدمه ولاړ و، هغه دا چې الله ته لاس منسوبول په خپلسري توګه دا معنا لري چې هغه د انسان په شکل تصور شي. مګر، لکه څنګه چې الله ته د ژوندی (الحي) په نوم یادول هغه د انسانانو په شان نه کوي، ځکه د هغه ژوند هیڅ کله د موږ د ژوند په شان نه دی، همداسې د الله لاس ته حقیقي لاس ویل هغه د انسان په شان نه کوي، ځکه د هغه لاس هیڅ کله د موږ د لاسونو په شان نه دی. خو باید وویل شي چې د اهل السنة والجماعة دا اثبات چې الله حقیقي لاس لري، دا معنا نه لري چې دوی د هغه لاس داسې بولي چې یو بدني غړی وي.64

They interpreted it as being Allaah’s help and support for the simple reason that, as they put it, Allaah could not possibly have a hand. This ‘ta’weel’ was based on the false premise that the attribution of a hand to Allaah automatically implied concep-tualizing Him in human form. However, in the same way that referring to Allaah as a living being (al-Hayy) does not in any way make Him humanlike, because His life is in no way like our life, referring to Allaah’s hand as a real hand does not make Him humanlike, for his hand is in no way like our hands. It should be noted, however, that the affirmation by Ahl as-Sunnah wa al-Jamaa‘ah that Allaah has a real hand does not mean that they understand His hand to be a body part.64