عبدالحق بن عطیہ الاندلسي (۱۰۸۹-۱۱۴۶ء/۴۸۱-۵۴۰ھ) د مالکي مذهب عالم او د اندلس او مراکش دواړو کې قاضي و. د ابن عطیہ تفسیر د بالروایہ پخوانیو تفسیرونو کې موجود دقیقو روایتونو لنډیز لري. هغه د کلاسیک ادب ډیر مثالونه هم راوړي او د قرآن کریم د ګرامري عجایبو په اړه یې پراخه بحث کړی دی. یو شمیر علماء د ابن عطیہ تفسیر د زمخشري د تفسیر څخه غوره ګڼلی دی۔ دا تفسیر د نسخې په شکل کې شل ټوکې دی. وروستیو کې دا په شپاړس ټوکو کې چاپ شوی دی۔

Abdul-Haqq ibn ‘Ateeyah al-Andaloosee (1089-1146 CE/481-540 AH) was a Maalikee scholar and judge in both Spain and Morocco. Ibn ‘Ateeyah’s tafseer contains a summary of accurate narrations found in the earlier tafseers birriwaayah. He also included many examples from classical literature and discussed extensively the grammatical wonders of the Qur’aan. A number of scholars preferred Ibn ‘Ateeyah’s tafseer over that of az-Zamakhsharee’s.113 This tafseerconsists of twenty volumes in manuscript form. It has recently been published in sixteen volumes. 114

ابواللیث ابراهیم سمرقندی (وفات ۹۸۳ میلادی / ۳۷۲ هجری) د حنفي مذهب فقیه عالم و، او د "امام الهند" په نوم یادیده. د هغه تفسیر د احادیثو او د صحابه کرامو، تابعینو او وروستیو علماوو له روایاتو پر بنسټ دی. په دې کې خو ضعیف روایات هم شتون لري، او د صحابه کرامو او تابعینو د اقوالو د سندونو ذکر نشته، نه د هغوی د نظریاتو تحلیل شوی دی. دا تفسیر څلور ټوکه دی او چاپ شوی دی.115

Abul-Layth ibn Ibraaheem as-Samarqandee (d. 983 CE/ 372 AH) was a fiqh scholar of the Hanafee school and was nicknamed “Imaam al-Hind.” His tafseer was based on hadeeths and narrations from the sahaabah, the taabi‘oon, and later scholars. However, it does contain some weak narrations, and the chains of narrations for statements from the sahaabah and taabi‘oon were not mentioned, nor were their opinions analyzed. This tafseer consists of four volumes and is in print.115

ابو اسحاق، احمد بن ابراهیم ثعلبی (وفات ۱۰۳۶ عیسوی/۴۲۷ هجری)، چې د نیشاپور اوسیدونکی و، د خپل وخت یو مشهور د قرآن قاري و. په خپل تفسیر کې د صحابه کرامو څخه د روایاتو سلسلې یادې شوې دي، خو لنډې شوې دي. د ګرامر تشریحات ډیر پراخ دي او فقهي مسائل په اوږدو سره بحث شوي دي. سره له دې، ابو اسحاق د ډیرو اسرائیلیاتو (د بني اسرائیلو قصې) ذکر کوي، پرته له دې چې د دې مطالبو په اړه کومه انتقادي تحلیل وکړي. سربیره پر دې، هغه د حدیث په علم کې د خپل ضعیف بنسټ له امله، خپل تفسیر کې ډیر ضعیف او جعلي احادیث هم راوړي دي۔

Aboo Ishaaq, Ahmad ibn Ibraaheem ath-Tha‘labee (d. 1036 CE/427 AH), from Nishapur, was a well-known Quraa’nic reciter of his time. In his tafseer, the chains of narrations from the sahaabah are mentioned but condensed. Grammatical explanations are quite extensive and legal issues are discussed at length. However, Aboo Ishaaq also mentions a vast number of Israa’eeleeyaat (Biblical stories) without any critical analysis of their content whatsoever. Moreover, he also included many weak and fabricated hadeeths in his tafseer due to his weak background in the science of hadeeth. 116

محمد بن جریر الطبری (۸۳۹-۹۲۳ میلادی / ۲۲۵-۳۱۰ هجری) د تبریز څخه و، چې اوس د ایران لویدیځ برخه ده، او یو مشهور فقیه، د حدیث عالم او تاریخ پوه و. که څه هم په اصل کې د شافعي مذهب عالم و، هغه د اجتهاد درجې ته ورسید او د مذهب څخه خپلواک شو۔ د هغه تفسیر لرغونی ترین تفسیر دی چې په بشپړ ډول موږ ته راغلی دی۔ دا تفسیر داسې روایات لري چې په ډیرو حالاتو کې تحلیل شوي دي۔ هغه د قرآني قرائتونو او د هغوی پایلو یادونه کړې ده، ډیرې بایبلي قصې یې هم راوړي چې بحث شوي دي، او د غیر سني مکتبونو نظریات، لکه د معتزلو نظر، یادونه شوي او رد شوي دي۔ ټول وروسته تفسیرونه په یوه یا بل ډول په دې تفسیر تکیه کړې ده۔ د دې لوی کتاب له ډېرو چاپ شوو نسخو څخه یوه ډیره ګټوره نسخه هغه ده چې د احمد شاکر تعلیقات لري، په کوم کې چې د مؤلف د ډیرو روایاتو اسنادو باندې څېړنه شوې ده۔ افسوس، دا د تصدیق کار د شاکر د مرګ له امله ناتمام پاتې شو، او هغه یوازې د سورت المائدة تر پنځمې آیت پورې بشپړ کړ۔118

Muhammad Ibn Jareer at-Tabaree (839-923 CE/225-310 AH) was from Tabreez, in what is now western Iran, and was a well-known legalist, hadeeth scholar, and historian. Although originally a Shaafi‘ee scholar, he reached the level of ijtihaad and became independent of the school. His tafseer is the oldest tafseer to reach us intact. It contains narrations which are analyzed in most cases. He mentioned the various recitations and their implications and he included many Biblical tales which were discussed, and the positions of unorthodox schools, such as that of the Mu‘tazilees, were mentioned and refuted. All later tafseers have depended on this tafseer in one way or another.117 One of the more useful of the many printed editions of this massive work is the one containing the comments of Ahmad Shaakir on the isnaads of the many narrations cited by the author. Unfortunately, the authentication effort was cut short by Shakir’s death, having only completed up to verse five of Soorah Maa’idah.118

الحسین بن محمد البغوی (وفات ۱۱۱۷ عیسوی / ۵۱۰ هجری) د شافعی مذہب یو نامتاز فقیہ او د خپل وخت له لوړو حدیث پوهانو څخه و. د هغه تفسیر د ثعلبی د تفسیر لنډه بڼه وه، چې په کې د ضعیفو او جعلي روایاتو ډیره برخه لیرې شوې وه او د ټولو راویانو سلسلې ذکر شوې وې. هغه د ثعلبی په تفسیر کې ذکر شوي څو بدعتي عقیدې هم لیرې کړې، ځکه د تفسیر سره په مستقیمه توګه تړلې نه وې. البغوی لنډ ډول د ځینو قراءتونو ذکر کوي او د ګرامر جوړښتونه یوازې هغه ځای تشریح کوي چې په مطلق ډول ضروري وي. په تفسیر کې ځینې اسرائیلیات بې له انتقادي تحلیله ذکر شوي، همدارنګه د لومړیو عالمانو ځینې متضادې نظرې هم بې له ارزونې راوړل شوي دي. دا تفسیر د ابن کثیر د تفسیر او تفسیر الخازن سره په یوه چاپ کې خپور شوی دی او د روایت پر بنسټ له یو تر بله معتبرو تفسیرونو څخه دی.119

Al-Husayn ibn Muhammad al-Baghawee (d. 1117 CE/ 510 AH) was an eminent jurist of the Shaafi‘ee school and one of the foremost hadeeth scholars of his time. His tafseer was a condensed version of Tafseer ath-Tha‘labee, in which the majority of weak and fabricated narrations were removed and all the chains of narrators were mentioned. He also removed various heretical concepts mentioned in ath-Tha‘labee’s tafseer, as well as scientific information not directly related to tafseer. Al-Baghawee briefly mentions some of the various recitations and explains grammatical constructions only where it is absolutely necessary. There are a few Israa’eeleeyaat mentioned without critical analysis and some conflicting opinions of early scholars which are also mentioned without evaluation. This tafseer has been printed in a single edition along with Ibn Katheer’s tafseer and Tafseer al-Khaazin and is among the most reliable tafseers based on narration.119

ابوالفداء اسماعیل بن کثیر دمشقی (۱۳۰۰–۱۳۷۳ میلادی / ۶۹۹–۷۷۴ هجری) د شافعی فقهې عالم او د ابن تیمیه شاګرد و. هغه یو نامتو د حدیث عالم او تاریخ پوه هم و. د هغه تاریخي اثر «البدایة والنهایة» د اسلامي تاریخ تر ټولو معتبر کتاب ګڼل کیږي. د ابن کثیر تفسیر هم تر ټولو معتبر تفسیري کتاب ګڼل کیږي، او د عالمانو په منځ کې د شهرت له مخې یوازې د طبري تفسیر وروسته راځي. کتاب یو پراخ مقدمه لري چې د تفسیر میتودولوژي په ګوته کوي، او د قرآن په قرآن تفسیر ته ډېر ځای ورکړل شوی دی. ابن کثیر د خپلو ټولو روایتونو په اړه انتقادي څېړنه کوي او د صحابه و او تابعینو ترمنځ اختلافي اقوال ارزوي. هغه د اسرائیلیاتو او د تفسیرونو کې عام په ډول موندل شوو نادرستو معلوماتو د خطرونو په اړه هم خبرداری ورکوي. فقهي مسلې بحث کیږي او د نظرونو اختلاف ارزول کیږي. د دې تفسیر یوه لنډه نسخه، چې له هغې ناسمې روایتونه لرې شوي دي، په ۱۹۸۰ مې کلونو کې په څلورو ټوکو کې خپره شوه.

Abul-Fidaa’ Ismaa‘eel ibn Katheer ad-Dimishqee (1300-1373 CE/699-774 AH) was a Shaafi‘ee fiqh scholar and a student of Ibn Taymeeyah. He was also an eminent hadeeth scholar and a historian. His historical work, al-Bidaayah wa anNihaayah, is considered the most authentic Islaamic history book. Tafseer ibn Katheer is also considered the most authentic book of tafseer, and is second only to Tafseer at-Tabaree in popularity among scholars. The book contains an extensive preface covering the methodology of tafseer, and great emphasis has been placed upon the interpretation of Qur’aan by Qur’aan. Ibn Katheer critically analyzes all of his narrations and evaluates the conflicting statements of the sahaabah and the taabi‘oon. He also warns against the dangers of Israa’eeleeyaat and other false information commonly found in tafseers. Legal issues are discussed, and differences of opinion are evaluated.120 An abridged version of this tafseer, from which the inauthentic narrations has been removed, was published in four volumes in the 1980s. 121

عبدالرحمن بن مخلوف الثعالبی الجزائری (وفات ۸۷۷ هجری/۱۴۷۲ میلادی) یوں شمالی افریقہ کے مالکی عالم تھے، جو اپنی پرہیزگاری اور علم کے لیے معروف تھے۔ ان کی تفسیر ابن عطیہ کی تفسیر کا خلاصہ تھی، جس میں انہوں نے دوسری مشہور کلاسیکی تفاسیر کی معلومات شامل کیں، خاص طور پر الطبری کی تفسیر کی۔ اس میں ذکر کی گئی احادیث تمام معروف کتب سے لی گئی تھیں، اور تمام اسرائیلیات کا جائزہ لیا گیا تھا۔ الثعالبی بعض قرآنی قراءات کا ذکر کرتے ہیں اور کچھ نحوی مسائل پر بحث کرتے ہیں، لیکن زیادہ تر ان کی تفسیر پچھلی تصانیف کا خلاصہ اور مجموعہ ہے، جس میں ان کی اپنی طرف سے بہت کم اضافہ شامل ہے۔122

Abdur-Rahmaan ibn Makhloof ath-Tha‘labee al-Jazaa’iree (d. 1472 CE/877AH) was a North African Maalikee scholar well known for his piety and knowledge. His tafseer was an abridgement of Ibn ‘Ateeyah’s tafseer, to which he added information from other famous classical tafseers, especially that of atTabaree. The hadeeths mentioned were from all the well-known works, and Israa’eeleeyaat were all evaluated. Ath-Tha‘labee lists some of the variant recitations and discusses some grammatical issues, but for the most part, his tafseer is a condensation and compilation of previous works with very little added from himself.122

جلال الدین عبدالرحمن بن محمد السیوطی (۱۴۴۵–۱۵۰۵ م / ۸۴۹–۹۱۰ ھ) د شافعي فقه یو لوی عالم او د خپل وخت تر ټولو مشر د حدیثو عالم و۔ لومړی هغه د ترجمان القرآن په نوم څلور ټوکې تفسیر ولیکه، په کوم کې چې یې له لسو زرو زیاتې حدیثونه د هغوی د سندونو سره راوړي وو۔ کله چې هغه وليدل چې شاګردان د سندونو زده کولو ته ډیر لېوالتیا نه لري، نو هغه تفسیر لنډ کړ، سندونه یې ړنګ کړل او یوازې هغه کتابونه یې یاد کړل چې له هغو څخه حدیثونه اخیستل شوي وو۔ دې تفسیر ته بیا د الدر المنثور نوم ورکړل شو۔ د حدیث له علومو سره د هغه له پوهې سره سره، داسې ښکاري چې هغه یوازې په دې اندېښنه وو چې تر ټولو زیات ممکنه شمېر حدیثونه راټول کړي، د ریښتیا او دروغ ترمنځ توپیر کولو پرته۔123

Jalaalud-Deen ‘Abdur-Rahmaan ibn Muhammad as-Suyootee (1445-1505 CE/849-910 AH) was a great Shaafi‘ee fiqh scholar, as well as the foremost hadeeth scholar of his time. At first, he wrote a four volume tafseer called Turjumaan al-Qur’aan, in which he placed over ten thousand hadeeths along with their chains of narration. When he found his students uninterested in learning chains of narration, he condensed the tafseer by deleting the chains and merely mentioned the books from which the hadeeths were taken. This tafseer was renamed ad-Durr al-Manthoor. In spite of his knowledge of the hadeeth sciences, he seems to have been only concerned with gathering the largest possible quantity of hadeeths, without discriminating between the true and the false.123

مذهب. هغه د حدیث علومو ژور مطالعه وکړه او د خپل مذهب څخه خپلواک شو. شوکاني په خپله تفسیر کې د تفسیر دواړه طریقې (د رأی په اساس او د روایت په اساس) سره یوځای کړې دي. هغه د حدیثونو سندونه لنډ کړي دي او هغه کتابونه یې یادونه کړې دي چې هر حدیث په کې موندل کیدای شي، او ډیری نظرونه یې خپلو سرچینو ته منسوب کړي دي. ګرامري، فقهي او فلسفي مسائل بحث شوي دي او د لوی مفسرینو نظرونه یادونه شوي دي. دا تفسیر په پنځو ټوکو کې چاپ شوی دی او د ارتودوکس عالمانو په منځ کې ډیر خوښ دی. یو نوی چاپ یې حاشیې لري چې د مؤلف د یادو شویو حدیثونو په اړه پراخه سندونه وړاندې کوي.124

math-hab. He studied hadeeth sciences extensively and became independent of his math-hab. In his tafseer, ash-Shawkaanee has combined both methods of tafseer (by opinion and by narration). He has condensed the hadeeth chains and has mentioned the books in which each hadeeth may be found, and most opinions are attributed to their sources. Grammatical, legal, and philosophical issues are discussed and the positions of the great commentators are mentioned. This tafseer is printed in five volumes and is widely favored among orthodox scholars. A recent edition has footnotes that extensively document the hadeeths cited by the author.124

دا تفسیر د محمد بن یعقوب الفیروزابادي لخوا تالیف شوی دی چې د (۱۴۱۴ م / ۸۱۷ ه) وفات شوی دی. هغه د شافعي مذهب عالم و او د مشهور عربي قاموس «القاموس المحيط» مؤلف دی. د دې تفسیر ډیره برخه د لوی صحابي او مفسر ابن عباس ﵁ ته منسوب تشریحي بیاناتو څخه جوړه ده. مؤلف د تفسیر د هرې برخې لپاره د راویانو سلسلې ذکر کوي. له همدې امله دا تفسیر د «تفسیر بالروایة» له جملې څخه شمیرل کیږي. په هرحال، ابن عباس ﵁ ته منسوب د روایاتو د سلسلو اعتبار د راویانو د ثقاهت په اندازه توپیر لري.

This tafseer was compiled by Muhammad ibn Ya‘qoob al-Fayroozaabaadee (d. 1414 CE/817 AH), who was a Shaafi‘ee scholar and author of the famous Arabic dictionary, al-Qaamoos al-Muheet. The vast majority of this tafseer consists of explanatory statements attributed to the great sahaabee and mufassir, Ibn ‘Abbaas. The author mentions the chains of narrators for each section of tafseer. Hence, this tafseer is considered as being among the tafseers birriwaayah. However, chains of narration attributed to Ibn ‘Abbaas vary in their level of authenticity, depending upon the reliability of the narrators themselves.

د معاویہ بن صالح او قیس بن مسلم الکوفی له لارې راغلي سندونه صحیح (ډیر معتبر) ګڼل کیږي، او د ابن اسحاق (تاریخ لیکونکي) سندونه...

Chains from Mu‘aawiyah ibn Saalih and Qays ibn Muslim al-Koofee are considered saheeh (highly authentic) and those from Ibn Is-haaq (the historian)

هغه روایات چې د اسماعیل بن عبدالرحمن السدي الکبیر او عبدالملک بن جریج څخه نقل شوي، حسن (معتبر) ګڼل کیږي؛ خو هغه چې د ابو الضحاک بن مزاحم الهلالي، عطیه العوفي، مقاتل بن سلیمان الازدي، او محمد بن السائب الکلبي څخه روایت شوي، د هغه الکلبي څخه چې د حدیثونو په جوړولو تورن شوی، ټول ضعیف (نامنل شوي) دي. د "تفسیر ابن عباس" په نامه مشهور تفسیر تقریباً ټول هغه اقوال دي چې د محمد بن السائب الکلبي په سند سره نقل شوي؛ له همدې امله دا تفسیر اکثراً ناقابل اعتماد ګڼل کیږي، او که څه هم په عوامو کې مشهور دی، د مسلمانو علماؤ له خوا بشپړ ډول رد شوی دی.125

are considered hasan (authentic); while those from Ismaa‘eel ibn ‘AbdurRahmaan as-Suddee al-Kabeer and ‘Abdul Maalik ibn Jurayj are doubtful. Those from ad-Dahhaak ibn Mazaahim al-Hilaalee, ‘Ateeyah al-‘Awfee, Muqaatil ibn Sulaymaan al-Azdee, and Muhammad ibn as-Saa’ib al-Kalabee, who was accused of fabricating hadeeths, are all da‘eef (unacceptable). Nearly all of the so-called “Tafseer of Ibn ‘Abbaas” is based on statements narrated in chains containing Muhammad ibn as-Saa’ib al-Kalabee. Hence, this tafseer is considered unreliable for the most part; and, despite its popularity among the masses, it is totally rejected by Muslim scholars.125