قرآن کریم، جو خدا اور انسان کے درمیان آخری کلام ہے، آخری نبی ﷺ کی زبان میں نازل ہوا، یعنی اُن لوگوں کی زبان میں جن کے درمیان آپ ﷺ پروان چڑھے اور جن کے ذریعے آخری پیغام دنیا کے کناروں تک پہنچایا جانا تھا۔ اللہ نے انسان کو مختلف رنگوں میں پیدا کیا اور اسے مختلف زبانیں سکھائیں۔ اللہ، جو کامل حکمت والا ہے، نے اپنے ہر رسول کو اُس کی قوم کی زبان میں بھیجا تاکہ الہی پیغام کی ترسیل آسان ہو۔ اس بات کو قرآن کی اس آیت میں واضح طور پر بیان کیا گیا ہے:

The Qur’aan, the final discourse between God and man, was revealed in the language of the final Prophet (r), the language of the people among whom he was raised and by whom the last message was destined to be carried to the ends of the world. Allaah created man in a variety of colors and taught man diverse languages. Allaah, Most Wise, sent each of His messengers speaking the language of his people in order to facilitate the transmission of the divine message. This was clearly stated in the verse:

له همدې کبله ټول پیغمبران د خپلې خلکو څخه راپورته شوي، که څه هم ټولو یو بنسټیز پیغام لېږداوه:

Consequently, all prophets were raised up from among their own people, even though they all carried the same basic message:

همکذا، د وروستي پیغام د عمومیت سره سره، څرنګه چې دا آیت یې ږغوي،

Thus, in spite of the final message’s universality, echoed in the verse,

او آیت،

and the verse,

دا پیغام په عربی ژبه نازل شو.

this message was revealed in the Arabic language.

اسلامي دولت په عربي جزیره کې راپورته شو، ټوله جزیره یې ونیوله، او ژر تر ژره د افریقا، کوچنۍ آسیا، هند او آسیا ګاونډیو سیمو ته خپره شو. عربي ژبه ډیر ژر نه یوازې د اسلام د وروستي وحي ژبه شوه، بلکې د یوې پراخې اسلامي امپراتورۍ رسمي ژبه هم شوه چې مختلف کلتورونه او ژبې یې په ځان کې نیولې وې. ځینې خلک دمخه عربي ږدل، خو ډیری یې نه ږدل.

The Islaamic state arose in the Arabian peninsula, engulfed it, and quickly spread to the neighboring lands of Africa, Asia Minor, India, and Asia. Arabic soon became not only the language of the final revelation of Islaam, but also the official language of a vast Islaamic empire encompassing diverse cultures and languages. Some of the people already spoke Arabic, while most did not.

لیکن یوازې یوه لنډه موده وروسته اسلام او عربي ژبه خلکو کې په ژر توګه خپریدې. ځینو بهرنیو ژبو عربي-اسلامي اصطلاحات جذب کړل، او د هغو ځایي خلکو دا اصطلاحات د عربي رسم الخط سره لیکل پیل کړل. په پای کې ډیرې دغه ژبې عربي ژبې په سیوري کې پاتې شوې یا د عربي لخوا ځای پرځای شوې. د مصرۍ قبطي ژبه او د شمالي افریقا بربري ژبه د ملي ژبو د عربي لخوا ځای پرځای کیدو ځینې مثالونه دي، پداسې حال کې چې هوسا، فارسي او مالیزیايي ژبې هغه ژبې دي چې د عربي ډیرې کلمې یې جذب کړې او د عربي رسم الخط سره لیکل شوې. په نورو سیمو کې د سوداګرۍ ژبې راڅرګندې شوې، چې د ځایي ژبو او د عربي ډیرو کلمو له ګډولو جوړې شوې وې، خو دا ژبې هم د عربي رسم الخط سره لیکل کیدې. په هرصورت، کله چې د عباسي خلافت ضعیف شو، فارسي او ترکي جنګسالارانو دولت په یو شمیر سیالو سلطنتونو ووېشه. د دغو ډیرو ایالتونو د حکومت ژبه فارسي وه.5

However, within a very short period, Islaam and Arabic spread rapidly among the people. Some foreign languages absorbed Arabic-Islaamic terms and those who spoke them began to write them in the Arabic script. Eventually, many of these languages were overshadowed or replaced by Arabic. The Coptic language of the Egyptians and Berber of the North Africans are some examples of the replacement of national languages by Arabic, while Hausa, Persian and Malay are examples of languages which absorbed large amounts of Arabic words and were written in Arabic script. In other areas, trading languages developed, made up of a mixture of local languages and large amounts of Arabic, but even these languages were written in Arabic script. However, when the ‘Abbaasid caliphate weakened, Persian and Turkish warlords carved the state into a number of competing sultanates. Persian was the language of government of many of these states.5

بالآخر د مسلمانو دولت مشری د مغلو او وروسته د ترکانو لاسو ته ولوېد، نو داسې کلتوري ملي‌گرايي رامنځ ته شوه چې په کې ترکي ژبه د دولت رسمي ژبه شوه، او عربي ژبه، د مذهبي مراسمو او مذهبي ښوونځيو پرته، کمه ارزښته شوه۔6

"څوک چې د اللہ کتاب څخه یو توری ولولي، هغه ته یو ثواب ورکول کیږي،" ⁷ نوې معنا پیدا کړه. دا خبره عربي ژبو مسلمانانو ته د دې لپاره وشوه چې دوی د قرآن کریم څومره چې کیدای شي ولولي. د دې هڅونې موخه د اللہ د پیغام سره ډیره اړیکه وه، او هیڅکله دا نه وه اراده شوې چې یوازې د هغه وسیلې طوطي وهل شي چې په هغې کې دا پیغام راغلی دی. په دې سره، د ترکي کلتوري ناسیونالیزم د راپورته کیدو سره، دا مفکوره راپیدا شوه چې د قرآن کریم توري او کلمې یوازې د ثواب لپاره ولوستل شي. ډیرو زده کونکو د ټول قرآن کریم حفظ پیل کړ، پرته له دې چې د هغه څه یو کلمه هم پوه شي چې دوی یې حفظ کړي. د قرآن کریم طوطي وهل یو منل شوی او ډیر درناوی لرونکی عمل شو.

“Whoever reads a letter from Allaah’s book earns a blessing,”7 took on new meaning. This statement was made to Arabic-speaking Muslims to encourage them to read as much of the Qur’aan as possible. The goal behind this encouragement was increased exposure to Allaah’s message, and it was never intended to be the mere parroting of the vehicle in which it was brought. However, with the rise of Turkish cultural nationalism, there arose the concept of reading the letters and words of the Qur’aan simply for the blessing. Many students began memorizing the whole Qur’aan without understanding a word of what they had memorized. Parroting the Qur’aan became an accepted and highly regarded practice.

جنھیں ټوټې ټوټې کول او د استعمار راتګ په حال کې د مسلمان ولسونو ژبو، هغه پروسه چې دوی په عربي ژبه بدلېدې، بالکل ودرېده. استعمارګرانو د مسلمانو سیمې ووېشلې او هغه ژبې چې د عربي ته د بدلون بشپړ پروسه یې نه وه تېره کړې، د لاتیني لیکدود په ډول لیکل یې غوښتل. د دې هڅې بېلګې د افریقا ژبو، لکه هوسا او سواحیلي، د منځني ختیځ ژبو، لکه ترکي، او د آسیا ژبو، لکه مالیزیایي، لخوا د لاتیني لیکدود په جبري منلو کې لیدل کېږي۔ 8 د قرآني ښوونځیو ډېری، چېرې چې عربي ژبه ښودل کېدله، وتړل شول یا د عیسوي ښوونځیو لخوا ځای په ځای شول، او هغه لږ ښوونځي چې پاتې شول، یوازې د عربي تلفظ ښوونه کوله.

With the decline and break up of the Muslim state and the rise of European colonialism, the transitional process by which Muslim people’s languages were evolving into Arabic was totally halted. Colonialists divided Muslim territories and required languages that had not completed the transition to Arabic to be written in Latin script. Examples of this attempt at reversal can be seen in the forced adoption of the Latin script by African languages, such as Hausa and Swahili; Middle Eastern languages, such as Turkish; and Asian languages, such as Malay. 8 Many of the Qur’aanic schools in which Arabic was taught were closed down or replaced by Christian schools, and the few schools which remained taught only the pronunciation of Arabic.

نتیجے کے طور پر، مسلمانوں کی ایک بڑی اکثریت عربی نہیں سمجھ سکتی تھی، اگرچہ ان میں سے بہت سے لوگ اس کا رسم الخط پڑھتے اور تلفظ کرتے رہے۔ اس خلا کو پُر کرنے کے لیے، غیر عربی بولنے والے ان ممالک کے بعض علماء نے قرآنِ مجید کو اپنی مقامی زبانوں میں ترجمہ کرنا شروع کیا۔ اس قسم کا معلوم ترین ابتدائی ترجمہ دہلی کے شاہ عبدالقادر (وفات 1826ء) نے کیا تھا۔ ترجمے کی یہ تحریک اٹھارہویں صدی عیسوی کے آخری حصے کے لگ بھگ زور پکڑنے لگی۔

Consequently, the vast majority of Muslims remained unable to understand Arabic, even though many of them continued to read and pronounce its script. In an attempt to fill this vacuum, some Muslim scholars in these non-Arabic speaking countries began to translate the Qur’aan into their local tongues. The earliest known translation of this type was by Shah ‘Abdul Qaadir of Delhi (d. 1826 CE).9 This movement to translation began to gather momentum around the latter part of the eighteenth century C.E.

لیکن دا ژباړې د بهرنیو ژبو لپاره لومړنۍ نه وې. د مدرنو اروپايي ژبو له رامنځته کیدو دمخه، لاتیني ژبه، د مقدس روميي امپراتورۍ ژبه، په اروپا کې د کلتور ژبه وه. له همدې امله ثبت شوې لومړۍ ژباړه لاتیني ته وشوه. دا ژباړه په ۱۱۴۳ کال کې د کلوني خانقاه لپاره وشوه، خو تر ۱۵۴۳ کال پورې چاپ نه شوه، کله چې بیبلیندر (Bibliander) دا د بیسل په ښار کې خپره کړه. دا لاتیني ژباړه وروسته د ۱۶۱۶ کال په بویاریا کې د شوایګر لخوا جرمني ته وژباړل شوه، د ۱۶۴۷ کال په پاریس کې د ډو ریر لخوا فرانسوي ته، او د ۱۷۷۶ کال په سینټ پیټرزبورګ کې روسي ته. لومړۍ انګلیسي ژباړه، د اې روس لخوا، یوازې د ډو ریر د فرانسوي ژباړې ژباړه وه، او د ډو ریر له ژباړې څو کاله وروسته خپره شوه. په همدې دوره کې، ماراچي، د پاپ انوسنت الوم د اعتراف‌کونکي، په ۱۶۹۸ کال کې بله لاتیني ژباړه وکړه، چې عربي متن او د مختلفو عربي تفسیرونو ټاکل شوي او تحریف شوي نقلونه یې هم شامل کړل، ترڅو اروپایانو ته د اسلام تر ټولو بد انځور ورکړي. ماراچي یو پوه سړی و، او د هغه موخه ښکاره وه. هغه خپل کار د مقدس روميي امپراتور لیوپولډ لومړي ته وقف کړ، او د دې لپاره یې یو مقدمه توک ولیکه چې نوم یې «د قرآن رد» و.

However, these were not the earliest translations made into foreign languages. Before the evolution of modern European languages, Latin, the language of the Holy Roman Empire, was the language of culture in Europe. Hence, the earliest recorded translation was into Latin. It was made for the Monastery of Cluny in 1143, but it was not published until 1543 at Basle by Bibliander.10 This Latin translation was subsequently translated into German by Schweigger in Bavaria in 1616, into French by DuRyer in Paris in 1647, and into Russian at St. Petersburg in 1776.11 The first English translation, by A. Ross, was merely a translation of DuRyer’s French translation, and was published a few years after DuRyer’s. 12 During this period, Maracci, a confessor to Pope Innocent XI, produced another Latin translation in 1698, which included the Arabic text as well as quotations from various Arabic commentaries, carefully selected and garbled, in order to give Europeans the worst possible impression of Islaam. Maracci was a learned man, and his agenda was clear. He dedicated his work to the Holy Roman Emperor, Leopold I, and wrote an introductory volume for it entitled, “Refutation of the Quran.” 13

په انګلیسي ژبه کې یو له هغو ترجمو څخه چې ډیر خپور شوې، د جورج سیل ترجمه ده چې په ۱۷۳۴ میلادي کال کې ترسره شوه. سیل د ماراچي د لاتیني ترجمې څخه ترجمه کړې وه او په کې خپل تعصبي حاشیې او پیشګفتار هم شامل کړي وو۔ ۱۴ بل مثال د ریورنډ جې ایم روډویل ترجمه ده چې په ۱۸۷۶ میلادي کال کې خپره شوه، په کې سورتونه تقریباً په تاریخي ترتیب سره ایښودل شوي وو. همدارنګه د پروفیسر ای ایچ پالمر ترجمه ده چې په ۱۸۸۰ میلادي کال کې خپره شوه۔15

Among the most widely circulated English translations was that of George Sale, made in 1734. Sale translated from Maracci’s Latin version and included his biased notes and introduction. 14 Other examples are that of Rev. J.M. Rodwell, published in 1876, in which the chapters were placed in a rough chronological order, and that of Professor E.H. Palmer, published in 1876.15

تاہم، ان تمام ترجموں میں اسلام مخالف تعصب واضح تھا، خواہ وہ ان کے ترجمہ شدہ متن میں ہو یا ان کے مقدمات اور حاشیوں میں۔ نتیجتاً ہندوستان کے کچھ مسلمان علماء نے انگریزی میں قرآنِ مجید کے معنی کو درست طور پر پیش کرنے کا دشوار کام شروع کیا۔ ایسا کرنے والے پہلے شخص ڈاکٹر محمد عبدالحکیم خان پٹیالوی تھے، جنہوں نے 1905ء میں یہ کام کیا۔ افسوس کہ اس ترجمے کے بعد 1917ء میں احمدی عالم مولوی محمد علی کا ترجمہ سامنے آیا، جو احمدیہ گمراہ فرقے کے خیالات کی عکاسی کرتا ہے۔ اس فرقے کی زوردار تبلیغی سرگرمیوں کی وجہ سے، ان کا ترجمہ حال تک مغرب میں بہت وسیع پیمانے پر پھیلا رہا۔ 1919ء میں دہلی کے مرزا حیرت نے بھی ایک ترجمہ شائع کیا، اور حافظ غلام سرور کا ترجمہ 1929ء میں شائع ہوا۔ تاہم، ان میں سے کوئی بھی زیادہ پڑھا نہیں گیا۔16

However, all of these translations contained a strong anti-Islaamic bias, either in their translated texts or in their introductions and footnotes. Consequently some Muslim scholars of India began the formidable task of accurately rendering the Qur’aan’s meaning in English. The first to do so was Dr. Muhammad ‘Abdul Hakeem Khan of Patiala in 1905. Unfortunately, this translation was followed in 1917 by that of the Ahmadee scholar Maulvi Muhammad ‘Alee, which reflects the ideas of the Ahmadeeyah psuedo-Islaamic sect. Due to the strong missionary activity of the sect, their translation has, until recently, enjoyed a very wide circulation in the West. In 1919, Mirza Hairat of Delhi also published a translation, and Hafiz Ghulam Sarwar’s translation was published in 1929. However, neither of these was ever widely read.16

په ۱۹۳۰ م کال کې د عربی ژبې انگریز پوه محمد مارمیډیوک پکتال، د یوه مسلمان شوي کس لومړی انگریزي ژباړه خپره کړه. دې پوه د ځان بللي "نږدې لفظي ژباړه" هڅه وکړه او ډیرې لږې تشریحي حاشیې یې ورکړې.۱۷ بیا هم، د هغه ژباړه د مسلمانانو تر منځ دوهمه تر ټولو پراخه منل شوې ژباړه شوه. شاید تر ټولو پراخه لوستل شوې انگریزي ژباړه د عبدالله یوسف علي ده، چې لومړی ځل په ۱۹۳۴ م کال کې په لاهور کې خپره شوه. دا یوه نسبتاً ازاده ژباړه ده، چې په کې لیکوال، چې د انگریزي کلاسیکو زده کړه یې کړې وه، هڅه کړې ده چې د اصل ښکلا وساتي او یو ادبي شاهکار جوړ کړي. هغه لنډیزونه او ډیرې پراخې حاشیې هم ورکړې، چې په ډیرو ځایونو کې یې خورا غیر ارتودوکسه، که نه نو بدعتي نظرونه شامل دي. په ۱۹۸۰ م کال کې په سعودي عربستان کې یوه کمیټه جوړه شوه، ترڅو د قرآن کریم یوه معتبره انگریزي ژباړه برابره کړي. دوی د عبدالله یوسف علي ژباړه د شته ژباړو تر ټولو ښې وګڼله، او د دې "ډېر ښکلي سبک، د اصل متن معنا ته نږدې کلمو انتخاب او علمي حاشیو او تفسیرونو" ته یې اشاره وکړه.۱۸ خو دوی دا هم ومنله چې دې ژباړې کې جدي ستونزې شتون لري، نو یې د هغه ژباړه ځایځای بدله کړه او د هغه د حاشیو هغه لوی غلطۍ یې لرې کړې چې ډیرې ښکاره وې. دا بدله شوې نسخه د مدینې د ملک فهد قرآن چاپخانې لخوا په ۱۹۸۵ م کال کې خپره شوه.

In 1930, the English scholar of Arabic, Muhammad Marmaduke Pickthall, produced the first English translation by a Muslim convert. This scholar attempted what he termed an “almost literal translation” and included very few explanatory footnotes.17 Nevertheless, his translation has become the second most widely received among Muslims. Perhaps the most widely read English translation is that of ‘Abdullaah Yusuf ‘Ali, first published in Lahore in 1934. This is a rather free translation, in which the author, who received an education in the English classics, attempted to make a literary masterpiece capturing the beauty of the original. He provided summaries and profuse footnotes which, in a number of instances, included very unorthodox, if not heretical, opinions. A committee was formed in Saudi Arabia in 1980 to produce a reliable English translation of the Qur’aan. They chose ‘Abdullaah Yusuf ‘Ali’s as the best available, noting its “highly elegant style, a choice of words close to the meaning of the original text, accompanied by scholarly notes and commentaries.” 18 They recognized, however, that it had serious flaws, so they revised his translation here and there and made substantial revisions of his notes to remove his most glaring errors. This revised edition was published by the King Fahd Qur’aanic Printing Press in Madeenah in 1985.

ت‌شده‌ترجمه‌ای که کمیتهٔ بررسی سعودی آن را رد کرد، از آنِ محمد اسد، مسلمان نومسلمان اتریشی بود. انتشار آن پیش‌تر توسط رابطهٔ عالم اسلامی (رابطة العالم الإسلامي) نیز مورد توجه قرار گرفته بود، اما به دلیل گرایش آشکار اسد به دیدگاه‌های معتزلی (عقل‌گرایانه) رد شد.۱۹ سپس اسد خودش آن را در سال ۱۹۸۰ منتشر کرد و با ناشر برجستهٔ مستشرقان، ای. جی. بریل، توافق کرد تا آن را توزیع کند. Note: I have written the text in Pashto script, but the user's rules asked for Pashto. Here is the Pashto translation instead: د سعودي بیاکتنې کمیټې لخوا رد شوې ژباړه د اتریشي نومسلمان محمد اسد وه. د دې خپرېدو په اړه مخکې د رابطة العالم الإسلامي هم غور شوی و، خو د اسد د معتزلي (عقلي) نظریاتو د ښکاره تمایل له امله رد شوه.۱۹ اسد بیا دا ژباړه په ۱۹۸۰ کال کې په خپله خپره کړه، او د ختیځپېژندنې مشهور خپرونکي اې جي بریل سره یې د ویش په اړه تړون وکړ.20

Among the translations rejected by the Saudi review committee was that of the Austrian Muslim convert, Muhammad Asad. Its publication had been earlier considered but rejected by the Raabitah (Muslim World League) due to his marked leaning toward Mu‘tazilee (Rationalist) views.19 Asad then went ahead and published it on his own in 1980, and he reached an agreement with the prominent orientalist publisher, E.J. Brill, to distribute it.20

د نورو مسلمانانو شاوخوا یوه بل نوی مسلمان شوی پروفیسر ټي بي اirving، د پکتال او یوسف علي د ژبې له زاړه والي څخه ناراضه شو او په ۱۹۹۲ کال کې یې "د معاصر انګلیسي ژبې امریکایي نسخه" خپره کړه۔ دې ترجمې کې د قرآن کریم د معاصر انګلیسي ژبې ته د ترجمې د ستونزو په اړه یوه ګټوره پیشګفتار شامل دی۔ د هر څپرکي لنډې مقدماتي یادښتونه د کتاب په پیل کې راټول شوي دي، خو هیڅ تفسیر نشته۔

Another Muslim convert, Professor T.B. Irving, dissatisfied with the archaic language of both Pickthall and Yusuf ‘Ali, produced “an American version in contemporary English,” published in 1992.21 It has a useful introduction about the problems of translating the Qur’aan into contemporary English. Very brief introductory notes for each chapter are gathered at the beginning of the book, but there is no commentary.

پروفیسر محمد تقی الدین الهلالي او ډاکټر محمد محسن خان، دواړه د مدینې د اسلامي پوهنتون استادان، په ۱۹۸۵ کال کې د قرآن کریم د معنو ترجمه او تفسیر خپور کړ. دا هڅه ده چې د طبري، قرطبي او ابن کثیر تفسیرونه لنډ شي، او دا چې ژباړې متن ته په قوسونو کې اضافي مطالب داخل شوي دي. ډېری عربي اصطلاحات، لکه فاسقون، ابرار، حنیف، په لیکلو کې راوړل شوي دي، او د هغو معنا یې په قوسونو کې د دوی وروسته ورکړل شوې ده. ډېری حاشیې د صحیح البخاري د هغو حدیثونو څخه جوړې دي چې د هغو آیتونو سره تړاو لري. په دې کار کې ډېر ګټور شیان شتون لري، خو تکراري داخلونه یې ځینې جملې ګډوډوي او ژبنی جوړښت یې ستونزمن کوي. همدارنګه، ځکه چې تفسیر د جملو په لړ کې داخل شوی دی، هغه لوستونکي چې عربي نه لوستی شي، ممکن داسې فکر وکړي چې دا اضافه شوې تشریح د اصلي متن یوه برخه ده. د مثال په توګه، د سورة النساء آیت ۱۵۷ د هغه ادعا رد کوي چې عیسی علیه السلام په صلیب ایستل شوی و.

Professor Muhammad Taqi-ud Din Al-Hilali and Dr. Muhammad Muhsin Khan, both of the Islaamic University of Madeenah, published their Interpretation of the Meanings of the Noble Qur'an in 1985. It is an attempt to summarize the commentaries of at-Tabaree, al-Qurtubee and Ibn Katheer by inserting additional material in parentheses into the translated text. Many Arabic terms, such as faasiqoon, abraar, haneef, are transliterated, with explanations of their meanings inserted after them in parentheses. Most of the footnotes consist of hadeeths from Saheeh al-Bukhaaree relevant to the verses they annotate. There is much that is useful in this work, but it is marred by repetitive insertions that disrupt sentence flow, making it linguistically clumsy. Also, because commentary is inserted into the flow of the sentences, readers unable to read Arabic may understand the added commentary to be an integral part of the original text. For instance, verse 157 of Soorah an-Nisaa’ refutes the claim that Jesus was crucified:

مګر د "القرآن الکریم" په ژباړه کې دا داسې راغلي: "[خو دوی هغه نه وژلی، نه یې په صلیب ایستلی، بلکې د عیسیٰ ورته والی په یو بل سړي باندې واچول شو (او دوی هغه سړی وواژه)...]22

However, as rendered in The Noble Qur’an, it reads: “[But they killed him not, nor crucified him, but the resemblance of Jesus was put over another man (and they killed that man)...”22

مستشرقین هم په دې پېړۍ کې فعال وو او نورې انګلیسي ژباړې یې خپرې کړې دي؛ د بېلګې په توګه، ر. بیل، ایډینبرا، ۱۹۳۷-۱۹۳۹ ز؛ او ای. جي.

The orientalists have also been active during this century and have produced other English translations; for example, R. Bell, Edinburgh, 1937-39; and A.J.

آربری، لندن، ۱۹۶۴۔ تاهم، دا ژباړې اوس د مسلمانانو لخوا ردې شوې دي، ځکه چې اوس د مسلمانانو کافي علمي اثار شتون لري۔

Arberry, London, 1964. However, these translations have been shunned by Muslims now that sufficient Muslim works are available.