4.17 Halifenin tebaasının işlerini yürütme yöntemi
4.17 The Khaleefah’s method of looking after the subjects’ affairs
Halife, Müslüman vatandaşların işlerini kendi görüşü ve içtihadına göre yönetme konusunda mutlak yetkiye sahiptir. Ancak maslahat (kamu yararı) gerekçesiyle hiçbir Şer'î hükmü ihlal etmesi yasaktır. Örneğin, yerli sanayiyi korumak gerekçesiyle, ülkenin ekonomisine gerçekten zarar vermedikçe, halkın mal ithal etmesini engelleyemez. Haksız fiyat artışını önlemek gerekçesiyle halk için fiyat belirleyemez. Konut sıkıntısını hafifletmek gerekçesiyle, acil bir ihtiyaç bulunmadıkça, ev sahiplerini mallarını kiraya vermeye zorlayamaz; ya da Şer'î kurallara aykırı herhangi başka bir politika uygulayamaz. Bu nedenle, mübah bir fiili yasaklaması veya haram bir fiile izin vermesi kendisine yasaktır.
The Khaleefah has the absolute authority to manage the citizens’ affairs according to his own opinion and Ijtihad. However, He is forbidden from violating any Shari’ah rule under the pretext of benefit (Maslaha). For instance He cannot prevent the subjects from importing goods under the pretext of protecting the local industry unless it actually harms the economy of the country. He cannot also set prices for the people under the pretext of preventing exploitation. He also cannot force landlords to rent their properties under the pretext of easing housing, unless there was a pressing need for that, or any other policy that violates the Shari’ah rules. He is, therefore, forbidden from prohibiting a Mubah action, or allowing a Haram one.
Bu, Allah'ın Resulü ﷺ'in şu sözü sebebiyledir:
This is because of what the Messenger of Allah (pbuh) said:
"İmam bir çobandır ve tebaasından sorumludur." Halife'ye Şer'î kuralların verdiği yetkiler de bunun bir parçasıdır: Bait'ul-Mal'ın mallarını kendi görüşüne ve ictihadına göre yönetmesi, insanları belirli bir konuda tek bir görüşe uymaya zorlaması ve benzeri. Bu Hadis, ona hiçbir kısıtlama olmaksızın mutlak yetkisini kullanma hakkını verir. Hazinenin yönetimi, kanunların kabulü, silahlı kuvvetlerin örgütlenmesi ve eğitimi, Valilerin atanması ve Halife'ye verilen diğer yetkilerin tamamı hiçbir kısıtlamaya tabi değildir. Bu da Halife'nin tebaanın işlerini uygun gördüğü şekilde, herhangi bir kısıtlama olmaksızın yürüttüğünü gösterir; ve bu tür tüm konularda ona itaat zorunludur, ona itaatsizlik ise günahtır. Ancak tebaanın işlerinin yürütülmesi Şer'î kurallara, yani Şeriat nasslarına göre yapılmak zorundadır. Bu yetkiler mutlak olsa da yalnızca Şer'în kısıtladığı ölçüde, yani Şeriat kurallarına uygun olmak kaydıyla sınırlıdır. Örneğin Halife, Valileri dilediği gibi atama yetkisine sahip olsa da, Şer'în bunu yasakladığı için kafiri, çocuğu veya kadını Vali olarak atayamaz. Yine örneğin, kendi yönetimi altındaki topraklarda kafir devletlerin büyükelçiliklerinin açılmasına izin verme yetkisine sahiptir ve bu yetki kısıtlanmamıştır. Ancak büyükelçiliği İslam topraklarına hükmetmek için bir araç olarak kullanmayı amaçlayan kafir bir devletin büyükelçiliğinin açılmasına izin vermesi yanlış olur, çünkü Şer' bunu yasaklar. Ayrıca örneğin, bütçenin ayrıntılarını ve her bölüm için gereken miktarları belirleme konusunda serbesttir. Ancak hazinenin gelirleri bir baraj inşası için yeterli değilken, baraj yapmak için vergi topladığı gerekçesiyle bir baraj projesini onaylayamaz. Bu, eğer baraj zorunlu değilse, onu inşa etmek için vergi koymanın Şeriat'a göre yanlış olduğu anlamına gelir. Halife, bu nedenle Şeriat tarafından, Şeriat'ın izin verdiği çerçevede Ümmet'in işlerini yönetmekte serbest bırakılmıştır. Ancak bu yönetim özgürlüğü Şeriat kurallarına göre yürütülür. Dahası, devletin yönetiminde sınırsız yetkilere sahip olmak, Halife'nin devletin işlerini yönetmek için istediği yasaları çıkarabileceği anlamına gelmez. Aksine, onun tasarrufuna bırakılan konularda, kendi görüşüne göre ve uygun gördüğü şekilde hareket etmesinin mubah olduğu anlamına gelir. Dolayısıyla Halife, kendi görüşüne göre hareket etmesine izin verilen bir konuda bir hükmü benimseyebilir ve bu hükme uymak zorunlu hale gelir. Çünkü Şeriat ona kendi görüşüne göre hareket etme yetkisi vermiş ve bize ona itaat etmemizi emretmiştir. Bu nedenle o, benimsediği bu görüşü insanların uymak zorunda olduğu bir yasa olarak çıkarma hakkına sahiptir. Örneğin, Halife Hazine'yi kendi görüşü ve içtihadına göre yönetmeye yetkilidir ve insanlar bunda ona itaat etmekle yükümlüdür. Bu yüzden o, Hazine'nin işleyişine dair, uyulması gereken yasaları çıkarma hakkına sahiptir. Ayrıca ordunun başında bulunmaya ve ordunun işlerini kendi görüşü ve içtihadına göre yürütmeye yetkilidir ve insanlar bunda da ona itaat etmelidir. Böylece ordu komutanlığına ve ordunun kendi görüşüne göre yönetimine dair yasalar çıkarma hakkına sahiptir ve bu yasalara uymak bağlayıcı olur. Halife, vatandaşların işlerini kendi görüşü ve içtihadına göre yönetme, bu işleri yürütecek kişileri kendi görüşü ve içtihadına göre atama hakkına sahiptir ve insanlar bunda ona itaat etmek zorundadır. Dolayısıyla dairelerin yönetimine ve çalışanlara ilişkin yasalar çıkarma hakkına sahiptir. Buna göre, bu yasalara uyulması zorunludur. Bu nedenle, Halife'nin kendi görüşü ve içtihadıyla hareket etmesi gereken ve zorunlu yetkilerinden olan her husus, bu tür konularda yasalar çıkarma ve yürürlüğe koyma hakkına sahiptir; bu yasalara uymak da zorunludur. Tüm tarzların esasen herkesin seçimine bırakılmış mubah olduğu sonucuna varmak doğru değildir. Dolayısıyla Halife'nin belirli bir tarzı tayin edip zorunlu kılması yasaktır, çünkü bu, mubah olan bir fiili farz kılmak sayılır; mubahı zorunlu kılmak ise mubahı icra etmeyi zorunlu kılmakla eşdeğerdir. Diğer tarzları engelleyerek mubahı haram kılmak ise caiz değildir. Bunun yanlış olduğunu söylemek de yanlıştır; çünkü tarz esasen mubah olsa da, hazinenin yönetimine dair tarzlar yalnızca Halife için mubahtır, diğer insanlar için değildir. Aynı şekilde, silahlı kuvvetlerin yönetimine dair tarzlar da yalnızca Halife için mubahtır, halk için değildir. Vatandaşların işlerinin yönetimi de böyledir. Bunlar yalnızca Halife için mubahtır, bütün insanlar için değildir. Dolayısıyla mubaha uymanın zorunluluğu, bu mubahı farz kılmaz. Aksine, Şer'in Halife'ye kendi görüşü ve içtihadıyla düzenleme yetkisi verdiği hususlarda itaati zorunlu kılmaktır; yani işleri yönetmek için görüş ve içtihadından tercih ettiği şeylerde. Halife'nin halkın işlerini yönetmek için benimsediği ve icrasını zorunlu kıldığı, diğerlerini de engellediği mubahın icrası, Halife için mubahtır; çünkü işlerin yönetimi onun görevidir, herkesin yönetimi için mubah değildir. Bu nedenle, Şer'in Halife'ye kendi görüşü ve içtihadıyla yürütme yetkisi verdiği konularda, halkın işlerini yönetmek üzere Halife'nin benimsediği mubahlara uyma zorunluluğu, Halife'nin mubahı farz, mubahı haram kıldığı anlamına gelmez. Bu, Şerʿin halife için kendi görüşü ve içtihadıyla düzenlemesine izin verdiği konularda itaati zorunlu kılmaktır. Dolayısıyla halifenin işleri yönetmek için seçtiği her mubah, her vatandaşın uymasını zorunlu kılan bir hükme dönüşür. Bu esasa dayanarak Ömer bin el-Hattab divanları (dawawin) kurmuş, yine bu esasa dayanarak halifeler, amilleri ve tebaaları için belirli düzenlemeler çıkarmış ve onları bu düzenlemelere uymaya ve yalnızca bunları uygulamaya mecbur etmişlerdir. Bu nedenle halifenin idari kanunları ve bu nitelikteki diğer bütün kanunları düzenlemesi caizdir. Bu kanunlarda ona itaat etmek zorunludur, çünkü bu, Şerʿin kendisine verdiği yetki alanındaki konularda emrettiği her şeyde halifeye itaat etmektir.
Ancak bu durum yalnızca, halifenin kendi görüşü ve içtihadına göre yürütmesine izin verilen işlerle ilgili mubahlar için geçerlidir; yani devletin dairelerinin idaresinin düzenlenmesi, silahlı kuvvetlerin örgütlenmesi ve benzeri hususlar gibi işlerle sınırlıdır. Bu, bütün mubah konulara değil, yalnızca halifenin, halife sıfatıyla, yapmasına izin verilen konulara uygulanır. Herkesi ilgilendiren farz, mendub, mekruh, haram ve mubah hükümlerine gelince, halife bunlarla ilgili Şer'i hükümlerle bağlıdır ve bunları ihlal etmesi kesinlikle yasaktır. Çünkü Buhari ve Müslim, Aişe'den rivayet etmişlerdir: Allah'ın Resulü ﷺ şöyle buyurmuştur:
However, this only concerns the Mubah relating to looking after the affairs, namely in whatever matter the Khaleefah is allowed to conduct according to his own opinion and Ijtihad. This is in matters such as organising the administration of the state’s departments, the organising of the armed forces and other similar matters. It does not apply to all Mubah matters, but only in what has been made Mubah to the Khaleefah, in his capacity as a Khaleefah. As for the other rules like the Fard, Mandub, Makruh, Haram and Mubah which relate to all the people, the Khaleefah is restricted by the Shar’a rules regarding them, and He is absolutely forbidden from violating them. For Al-Bukhari and Muslim narrated from ‘Aiesha that the Messenger of Allah (pbuh) said:
"Bizim bu işimizde (Dîn'de), ondan olmayan bir şeyi kim ihdas ederse, o şey reddedilmiştir." Bu metin, Halife'yi ve başkalarını da kapsayan genel bir ifadedir.
“Whoever inserted anything in this our matter (Deen) that is not part of it, it is rejected.” This is a general text that includes the Khaleefah and others.