Bu dönemde tefsir, rivayet yoluyla öğretiliyordu. Yani tefsir ekollerinin başında bulunan sahabeler, ayetlerin anlamlarını açıklayan Peygamber'in ﷺ sözlerini nakleder ya da ayetlerin indiği tarihsel bağlamı anlatır ya da artık yaygın olarak kullanılmayan bazı kelimelerin anlamını açıklayan İslam öncesi şiirlerden örnekler verirlerdi. Sahabe döneminden sonra, onların öğrencileri olan tabiûn, öğrendikleri şekilde büyük ölçüde rivayet yoluyla öğretmeye devam etti. Ancak bunlardan bazıları, Kur'an'ın belirli pasajlarını daha da açıklamak için tefsirlerinin yanında Yahudi ve Hristiyan kaynaklı kıssaları da nakletmeye başladı.

During this period, tafseer was taught by narration. That is, the sahaabah who headed schools of tafseer would quote the sayings of the Prophet ( ﷺ) which explained the meanings of verses, or explain the historical context in which the verses were revealed, or they would quote verses of pre-Islaamic poetry which explained the meaning of some words that were no longer in common use. After the era of the sahaabah, their students, the taabi‘oon, continued to teach by narration in much the same way that they had learned. However, some of them also began narrating along with their tafseers tales from Jewish and Christian sources to further explain certain passages of the Qur’aan.

Tabiun döneminde de tefsirin bir miktar derlenmesi gerçekleşmiştir. Bunun en dikkate değer örneği, İbn Abbas'ın öğrencisi Mücahid b. Cebr'dir (642-722 M./40-103 H.). Mücahid, bilinen en eski tefsiri derlemiştir; ancak eserinin hiçbir nüshası bize ulaşmamıştır. Mücahid'in tefsirinin önemi, onun şu sözünden anlaşılabilir: "Kur'an'ın tamamını İbn Abbas'a üç kez okudum. Her okuyuşta, her ayetin sonunda duruyor ve onun hakkında, kimin hakkında ve neden indirildiğini ona soruyordum."39

It should be noted that some compilation of tafseer took place during the era of the taabi‘oon. The most noteworthy example is that of Mujaahid ibn Jabr (642- 722 CE/40-103 AH), a student of Ibn ‘Abbaas. Mujaahid compiled the earliest known tafseer; however, no copy of his work has reached us. The significance of Mujaahid’s tafseer can be appreciated from his following statement, “I read the whole Qur’aan to Ibn ‘Abbaas three times. During each reading, I stopped at the end of every verse and asked him about whom and why it was revealed.”39

Emevi hanedanlığının sonlarına doğru, tefsirin sistemli bir şekilde derlenmesi başladı. Hadis âlimleri, Peygamber'in (ﷺ) söz ve fiillerini konularına göre bölümler halinde derlemeye başladılar ve tefsir bölümü de bunlardan biriydi. Bu âlimlerin bazıları, Peygamber'e (ﷺ), sahabeye ve tabiîne nispet edilen tefsir rivayetlerine özel önem verdiler. Bunların başında Yezid b. Harun es-Sülemî (ö. 737 M./118 H.), Şu'be b. el-Haccac (ö. 777 M./160 H.), Süfyan b. Uyeyne (ö. 814 M./198 H.), Abdurrezzak b. Hemmam (ö. 827 M./211 H.) ve Abd b. Humeyd (ö. 864 M./250 H.) gelmektedir. Ancak bu dönemde Kur'an'ın tamamına dair bir tefsir yapılmadı.42

Towards the end of the Umayyad dynasty, 40 the systematic compilation of tafseer began. The scholars of hadeeth began compiling the sayings and actions of the Prophet (ﷺ) in chapters according to their subject matter, and the chapter on tafseer was one of them. Some of these scholars paid special attention to the narration of tafseer attributed to the Prophet (r), the sahaabah and the taabi‘oon. The foremost among them were Yazeed ibn Haaroon as-Salamee (d. 737 CE/118AH), Shu‘bah ibn al-Hajjaaj (d. 777 CE/160 AH), Sufyaan ibn ‘Uyaynah (d. 814CE/198AH), ‘Abdur-Razzaaq ibn Hammaam (d. 827 CE/211 AH), and ‘Abd ibn Humayd (d. 864 CE/250 AH).41 However, no tafseer of the complete Qur’aan took place at this time.42

Dokuzuncu yüzyılın sonlarına doğru tefsir, bağımsız bir İslâm ilmi hâline geldi. Bu nesil âlimler, Kur'ân'ın tefsirini yazılı metnin sırasına göre derleyen ilk kişilerdi. Bize ulaşan en eski tefsir, bu döneme ait olan İbn Cerîr et-Taberî'ye (839-923 M/225-310 H) aittir. Diğer tefsirleri İbn Mâce (ö. 886 M/272 H), İbn Ebî Hâtim (ö. 939 M/327 H), İbn Hibbân (ö. 980 M/369 H), el-Hâkim (ö. 1014 M/404 H) ve İbn Merdeveyh (ö. 1020 M/410 H) yazmıştır. Bu âlimlerin tümü aynı zamanda hadis derlemeleriyle de ünlüydü ve bunların çoğu bozulmadan bize ulaşmıştır. Zaman zaman, önceki neslin âlimlerine, yani tâbiînin öğrencileri (atbâu't-tâbiîn) olarak bilinenlere de tefsirler nisbet edilmiştir. Bu tefsirler, ayetlerden çıkarılan fıkhî hükümlere ve gerektiğinde dilbilgisel yapıların çözümlemesine de yer vermiştir.

Ayrıca, kişisel görüşe dayalı tefsir kapısı açıldı. Tefsir eserleri kısa sürede Müslüman toplumdaki çeşitli düşünce akımlarını yansıtmaya başladı. On birinci ve on ikinci yüzyıllara gelindiğinde, önceki yüzyıllarda çevrilmiş olan Yunan felsefesi ve bilimine ait önemli eserler, İslam ilimlerinin hemen hepsini etkilemeye başladı. Mu'tezile (Akılcılar) gibi felsefi düşünce okulları ortaya çıkmıştı ve bunlar saf İslami düşünceyi açıkça tehdit ediyordu. Zemahşeri'nin (1075-1144 M/467-538 H) el-Keşşaf'ı ya da Fahruddin er-Razi'nin (1149-1210 M/544-606 H) Mefatihu'l-Gayb'ı gibi felsefi ve bilimsel terimlerle dolu tefsirler ve çeşitli sapkın mezheplerin düşüncelerini ifade eden tefsirler de bu dönemde ortaya çıktı. Örneğin, Onikici Şia'nın Molla Muhsin el-Kaşşani'nin tefsiri, Kur'an ayetlerini on iki masum imamdan, Peygamber'in damadı Ali'nin hayali velayetinden ve Peygamber'in ashabının bir avuç hariç hepsinin dinden çıktığı iddiasından bahsettirmiştir. Sufi İbnu'l-Arabi'nin (ö. 1240 M/638 H) tefsiri ise Kur'an ayetlerine, Allah'ın her şey ve her şeyin Allah olduğu yönündeki panteist ideolojisini dile getirtmiştir.44

In addition, the door of tafseer according to personal opinion was opened. Works of tafseer soon began to reflect various trends of thought in Muslim society. By the eleventh and twelfth centuries, the major works of Greek philosophy and science that had been translated in the previous centuries began to have an effect on all of the various Islaamic fields of study. Philosophical schools of thought like that of the Mu‘tazilees (Rationalists) had evolved which boldly threatened pure Islaamic thought. Tafseers full of philosophical and scientific terminology, like al-Kash-shaaf of az-Zamakhsharee (1075-1144 CE/467-538 AH) or Mafaateeh al-Ghayb of Fakhrud-Deen ar-Raazee (1149-1210 CE/544-606 AH), and tafseers expressing the thoughts of various heretical sects also appeared during this period. For example, the Twelver Shee‘ah tafseer of Mullah Muhsin al-Kaash made the verses of the Qur’aan speak of twelve infallible imaams, the imaginary walaayah (governorship) of the Prophet’s son-in-law ‘Alee and the claimed apostasy of all of the Prophet’s companions except a handful; and the Soofee tafseer of Ibn al-‘Arabee (d. 1240 CE/638 AH) made Qur’aanic verses voice his pantheistic ideology of Allaah being all and all being Allaah.44

İslam âlimleri arasında da ilimlerin çeşitlenmesinden kaynaklanan bir ihtisaslaşma eğilimi ortaya çıktı. Bunun sonucunda el-Cessas (917-980 M./304-369 H.) ve el-Kurtubî (ö. 1273 M./671 H.) gibi müfessirler, tefsirlerinde ağırlıklı olarak Kur'an âyetlerinden fıkıh (İslam hukuku) istinbatına yöneldiler; her biri kendi mezhebine (fıkıh ekolüne) göre bu istinbatı yaptı. Benzer şekilde, eski tarih kıssalarında uzmanlaşan es-Se'leble, el-Cevâhirü'l-Hisân fî Tefsîri'l-Kur'ân adlı eserini kaleme aldı; bu eserde, sahih olup olmadığına bakmaksızın geçmiş ümmetlere dair tüm rivayetleri bir araya getirdi.45

Bu âyetin tefsiri hakkında yaklaşık on farklı görüş gördüm:

I have seen approximately ten different opinions concerning the tafseer of the verse:

...rağmen, Peygamber ﷺ, ashâbı (sahâbe) ve onların öğrencileri (tâbiîn), ayetin yalnızca Yahudilere ve Hristiyanlara işaret ettiğini rivayet etmişlerdir. Ve (erken dönem âlimlerinden) İbn Ebî Hâtim bu ayetle ilgili şöyle demiştir: “Tefsir âlimleri arasında bu konuda bir ihtilaf olduğunu bilmiyorum.” 47

in spite of the fact that the Prophet (r) and his companions (sahaabah) and their students (taabi‘oon) all related that the verse referred to none other than the Jews and the Christians. And (one of the early scholars) Ibn Abee Haatim said concerning this verse, “I know of no disagreement among the scholars of tafseer about it.” 47

Bu dönemin ve sonraki dönemlerin bazı âlimleri, önceki eserlerin özetlenmesiyle yetinirken, bazıları da önceki eserlere haşiyeler (dipnotlar) yazmakla yetinmiştir. Ayrıca, tefsir ilminin ve bütün İslâmî ilimlerin uğradığı sapma ve durgunluğa rağmen, saf İslâmî düşüncenin bayrağını yüksek tutan birçok büyük âlim bulunduğu da belirtilmelidir. Bu nedenle, bütün zamanların en çok övülen tefsirinin bu dönemin bir âlimi tarafından, el-Hâfız İbn Kesîr'in (ö. 1373 M./774 H.) *Tefsîrü'l-Kur'âni'l-Azîm* adlı eserinin kaleme alınmış olması şaşırtıcı değildir.

Some of the scholars of this and later periods confined themselves to making abridgements of earlier works while others were satisfied to write footnotes for earlier works. It should also be noted that in spite of the deviation and stagnation which afflicted the field of tafseer, as well as all of the Islaamic sciences, there were a number of great scholars who held high the banner of pure Islaamic thought. Thus, it should not be surprising to find that the most highly acclaimed tafseer of all times was produced by a scholar of this time, Tafseer al-Qur’aan al- ‘Atheem by al-Haafith ibn Katheer (d. 1373 CE/774 AH).

Bu yüzyılda, müfessirlerin Kur'an'ın ayetlerini yirminci yüzyılın ihtiyaçlarına uygulamaya çalıştığı yeni bir tefsir türü ortaya çıkmıştır. Örneğin, Muhammed Abduh'un (ö. 1905) başlattığı ve öğrencisi Muhammed Reşid Rıza tarafından Yusuf suresine kadar tamamlanan Tefsîrü'l-Menâr ile Seyyid Kutub'un Fî Zılâli'l-Kur'ân adlı tefsiri gibi eserler, Kur'an'ın insan toplumu, hukuk ve bilimsel teoriler için temellerine işaret etmektedir. Bu iki tefsirin de eleştirenleri vardır. Abduh, Batı'nın meydan okumasına karşı Müslüman toplumları ıslah etmekle ilgileniyordu ve bu ıslahın başlangıç noktası olarak taklidin terk edilmesini savunuyordu. Kur'an'a geçmiş yorumlarından etkilenmeden, taze bir bakışla yaklaşılması gerektiğini vurguluyordu. Ne kendisi ne de Rıza, belirli bir ayet için kendi tefsirlerini yazıp bitirmeden başkasının tefsirine bakmayı kabul ediyordu. Bilimsel teorilere uyum sağlama hevesiyle Abduh, melekleri doğal güçlerle eş anlamlı görmüş, bu da onu Adem ile İblis kıssasını sembolik olarak yorumlamaya götürmüştür. Öğrencisi, Peygamber'in (ﷺ) Kur'an'ı tebliğ etmekten başka hiçbir mucize göstermediğini ileri sürmüştür. Hem Abduh hem de öğrencisi, Buhârî ve Müslim'in rivayet ettiği bir takım hadisleri zayıf olduğu gerekçesiyle reddetmişlerdir.51

In this century, a new form of tafseer has evolved in which the authors have tried to apply the passages of the Qur’aan to the needs of the twentieth century. For example, tafseers like Tafseer al-Manaar, started by Muhammad ‘Abduh (d. 1905 CE) and completed up to Soorah Yoosuf by his student Muhammad Rasheed Ridaa,48 or Fee Thilaal al-Qur’aan by Syed Qutb point out the Qur’aanic foundations for human society, legislation, and scientific theories. Both these tafseers have their critics. ‘Abduh was interested in reforming Muslim societies to meet the challenge of the west, and he called for the abandonment of taqleed as the starting point for that reform. He stressed the need for approaching the Qur’aan fresh, unencumbered by past inter-pretations of it. Neither he nor Ridaa would look at anyone else’s tafseer until they had finished writing their own tafseers of a particular passage.49 In his zeal to accommodate scientific theories, ‘Abduh interpreted angels as being synonymous with natural forces, which led him to a symbolic interpretation of the story of Aadam and Iblees.50 His student denied that the Prophet (r) performed any miracles other than conveying the Qur’aan. Both he and his student rejected a number of hadeeths reported by al-Bukhaaree and Muslim, claiming that they were weak.51

Ridaa ise hadis ilminde ʿAbduh'tan daha bilgiliydi ve ondan daha fazla hadislere dayanırdı.52 Her ikisi de aklına yorumlama konusunda, uygun gördüğü şekilde, geniş bir özgürlük tanıyordu.

Seyyid Kutub, İslam halifeliğinin yeni kaldırıldığı bir dönemde yaşadı. İslam dünyası, Avrupa sömürgeciliğinin ürünü olan hukuk sistemlerine sahip küçük devletlere bölünmüştü. İslam toplumlarının işlerini yönetirken Şeriat'ı terk etmelerine karşı derin bir öfke duydu. Tevhid'in anlamına dair yorumları, insan toplumunun yönetimi için kanun koymanın yalnızca Allah'a ait olan hakkı üzerinde yoğunlaşıyordu. Bu noktaya verdiği vurgu, tevhidin diğer yönlerinin ve kanun koyma dışındaki şirk biçimlerinin oluşturduğu tehlikelerin ihmal edilmesine yol açtı. Tevhidü'l-uluhiyye ile Tevhidü'r-rubûbiyye arasındaki farkı gerçekten karıştırmış görünmektedir. Eleştirmenleri ayrıca, çağdaş İslam toplumlarını topyekûn İslam'la ilgisi olmayan toplumlar olarak görmesi ve İslam tarihindeki devrimci hareketleri övmesiyle, bugünkü modern tekfir hareketlerinin tohumlarını ektiğini de söylüyor. Bu eksikliklerine rağmen, çoğu Müslümanın İslam konusunda özür diler bir tavır içinde olduğu bir dönemde, laikliğin ve onu doğuran Avrupa medeniyetinin kusurlarına karşı güçlü bir İslami eleştiri ortaya koydu.

Syed Qutb lived at a time when the Islaamic caliphate had just been abolished. The Islaamic world had been divided into small countries with legal systems that were the product of European colonialism. He felt a deep outrage at Islaamic societies’ abandonment of the Sharee‘ah in ruling their affairs. His interpretations of the meaning of tawheed focused on Allaah’s sole right to formulate the laws for the rule of human society. His stress of this point led to the neglect of other aspects of tawheed and of the dangers posed by forms of shirk other than shirk in legislation. He seems to have actually been confused about the difference between tawheed al-ulooheeyah and tawheed ar-ruboobeeyah.53 His critics also say that he laid the seeds for today’s modern takfeer movements with his blanket condemnation of contemporary Islaamic societies as having nothing to do with Islaam, and with his praise of revolutionary movements in Islaamic history.54 Despite these shortcomings, he presented a vigorous Islaamic critique of the flaws of secularism and the European civilization that spawned it at a time when most Muslims were apologetic about Islaam.