Fahrüddin Razi (Fakhrud-Deen ibn ‘Alee ar-Raazee), (1150-1210 M/544-606 H), grameri bilimlerinde ve felsefede üstün olan bir Şafii alimiydi.

Fakhrud-Deen ibn ‘Alee ar-Raazee (1150-1210 CE/544-606 AH) was a Shaafi‘ee scholar who excelled in the grammatical sciences as well as philosophy.

Onun tefsiri sekiz büyük cilt halinde basılmıştır; ancak çağdaşları Fahruddin'in tefsirini tamamlayamadığını belirtmişlerdir. Eserin, öğrencisi Şemsuddin Ahmed İbnü'l-Halil el-Huveyyi tarafından tamamlandığı ileri sürülmüştür.126 Er-Razi'nin tefsiri, çok çeşitli bilimlerden pek çok konuyu geniş biçimde ele alması sebebiyle âlimler arasında oldukça popülerdir. Bu tefsir, ayetler ve sureler arasındaki ilişkiye yoğunlaşmasıyla öne çıkar. Ancak tefsir, büyük ölçüde bir tabiat bilimleri ansiklopedisi gibidir. Müellif, matematik ve tabiat bilimlerine dalar ve astronomların ile filozofların görüşlerini kendi terminolojilerini kullanarak değerlendirir. Mu‘tezile'nin çeşitli delilleri zikredilir ve hafifçe çürütülür; hükümle ilgili ayetler geldiğinde fıkıh mezheplerinin görüşleri açıklanır. Bununla birlikte, hukuki meselelerde her zaman kendi mezhebi olan Şafiî mezhebini tercih eder. Er-Razi, dilbilgisi meselelerini de tartışmıştır; ancak bu tartışmalar, tabiat bilimleriyle ilgili tartışmalarına kıyasla çok daha sınırlıdır.127

His tafseer is printed in eight large volumes; however, his contemporaries mentioned that Fakhrud-Deen did not complete his tafseer. It has been suggested that the work was completed by his disciple, Shams ad-Deen Ahmad ibn alKhaleel al-Khuwayyee.126 Ar-Raazee’s tafseer is quite popular among scholars due to its extensive treatment of various topics from a wide range of sciences. This tafseer is noted for its concentration on the relationship between verses and chapters. However, the tafseer is, for the most part, like an encyclopedia of natural sciences. The author delves into mathematics and natural sciences and evaluates the opinions of astronomers and philosophers using their terminology. The various arguments of the Mu‘tazilah are mentioned and mildly refuted and the positions of the various fiqh math-habs are explained whenever verses containing legal issues appear. However, he always favors his school, the Shaafi‘ee math-hab on legal issues. Ar-Raazee also discussed grammatical issues, but to a much lesser extent than his discussions of natural sciences.127

Ebû Abdillah Muhammed bin Ahmed el-Ensârî el-Kurtubî (ö. 1273 M/671 H), bugünkü İspanya'da yer alan Kurtuba'da doğdu. Eğitimine orada başladı ve Hristiyanlara karşı cihada katıldı; bu süreçte esir alındı, ancak kaçmayı başardı. Sonunda doğuya yöneldi, Mısır'a yerleşti ve orada vefat etti. En çok tefsiriyle tanınmakla birlikte, ahiret hâlleri hakkındaki et-Tezkire bi Ahvâli'l-Mevtâ ve Ahvâli'l-Âhire adlı kitabı ve dünya hırslarını azaltarak ahiretteki başarıya yoğunlaşmak anlamına gelen zühd konusundaki kitabıyla da bilinmektedir.129

Aboo ‘Abdillaah Muhammad ibn Ahmad al-Ansaaree al-Qurtubee (d. 1273 CE/671 AH) was born in Cordoba in what is now Spain. He started his studies there and participated in jihaad against the Christians, in the course of which he was captured, but he managed to escape.128 He eventually travelled to the east, settling in Egypt, where he died. He is most famous for his tafseer, but he is also noted for his book on the afterlife, at-Tathkirah bi Ahwaal al-Mawtaa wa Ahwaal al-Aakhirah and a book on zuhd, the downplaying of worldly ambitions in order to concentrate on success in the hereafter.129

Tefsiri, yaklaşık yetmiş sayfalık bir giriş bölümüyle başlar; bu bölümde Kur'an'ın faziletleri, okunuşuna dair adaplar ve tefsir usulü ele alınır. Tefsir, fıkhî meselelere ağırlık veren bir yapıya sahiptir, ancak yalnızca bunlarla sınırlı değildir. Kurtubî'nin eserini, fıkhın doğası gereği metinlerden çıkarımlarda bulunmayı içermesi sebebiyle "et-tefsîru'l-bi'd-dirâye" kategorisinde değerlendirmek mümkündür. Bununla birlikte her ayetle ilgili hadisleri de zikreder; sahabe, tabiin ve büyük âlimlerin açıklamalarını da aktarır, ancak genellikle isnadları çıkarmıştır. Bir hadis naklettiğinde, onun bulunduğu kitabı veya onu zikreden müellifi belirtir. Bir ayetin metnini sunduktan sonra, o ayetle ilgili ele alacağı meselelerin sayısını bildirir. Genellikle ayetin kelime açıklamasıyla başlar; zor kelimelerin anlamını açıklamak için bir veya iki beyit şiir nakleder. Kıraat farklılıklarını ve bunları okuyan kârileri de zikreder. Fıkhî meseleleri tartışırken başlıca görüşleri delilleriyle birlikte aktarır, ardından bunları değerlendirir. Genel olarak Mâlikî mezhebinin görüşünü destekler, ancak her zaman değil. Şia, Mu'tezile ve Kaderiyye gibi sapkın fırkalara da reddiyede bulunur; bunu yaparken ilmî edebe riayet eder. Tefsiri bu alanın âbide eserlerinden biri sayılır ve Kur'an'ın fıkhî meseleleri için vazgeçilmez bir kaynaktır.130

His tafseer starts with an introduction of some seventy pages on the virtues of the Qur’aan, the etiquettes of its recitation and the proper methodology of tafseer. The tafseer is characterized by a heavy emphasis on fiqh issues, but it is by no means limited to that. One may consider al-Qurtubee’s work in the category of attafseer bid-diraayah because fiqh by its nature involves deductions from the texts. However, he includes the hadeeths relevant to each verse, as well as explanations of the sahaabah, taabi‘oon and major scholars, although usually stripped of the isnaad. When quoting a hadeeth, he cites the book where it may be found or the author who mentioned it. After presenting the text of a verse, he will state the number of issues relating to it that he plans to discuss. He usually starts with an explanation of the vocabulary of the verse, quoting a line or two of poetry to illustrate the definition of any difficult words. He also mentions variant recitations and their reciters. In discussing fiqh issues, he mentions the major opinions along with their evidence, then evaluates them. He generally supports the Maalikee position, although not always. He also refutes deviant sects like the Shee‘ah, the Mu‘tazilah, and the Qadareeyah, but he does so with scholarly etiquette. His tafseer is considered one of the monumental works in this field, and is indispensable for the fiqh issues of the Qur’aan.130

Naasirud-Deen, ‘Abdullaah ibn ‘Alee al-Baydaawee (ö. 1291 M/691 H), Şafii mezhebine mensup Fars âlimiydi ve Şîrâz'ın baş kadılığına atanmıştı. Tefsiri, Zemahşerî'nin el-Keşşâf adlı eserinin özeti niteliğindeydi ve Mu'tezilî felsefenin büyük bölümü çıkarılmıştı. Ancak yer yer Zemahşerî'nin açıklamalarına kapıldığı da olur. Zemahşerî'nin uygulamasını izleyerek her surenin sonunda, o sureyi okumanın faziletini öven zayıf ve uydurma hadisleri de zikretmiştir. el-Baydâvî, bazı malzemelerini er-Râzî'nin Mefâtîhu'l-Ğayb'ından ve er-Râğıb el-İsfahânî'nin tefsirinden almış, sahabe ve tabiinden rivayetlere de yer vermiştir. Bu yüzden yaratılışın harikalarına dair hiçbir ayeti, tabiî ilimlerin teori ve gerçekleri üzerinde durmadan geçmez. Kur'an kıraatlerinden de söz eder, ancak kendisini sahih olanlarla sınırlamaz. Buna rağmen tefsir, İsrailiyattan oldukça arınmıştır. Dili de çok cilalı ve zariftir. Tefsir, asırlar boyunca İslam âlimleri nezdinde yüksek itibar görmüş, üzerine birçok şerh ve haşiye yazılmıştır.131

Naasirud-Deen, ‘Abdullaah ibn ‘Alee al-Baydaawee (d. 1291 CE/691 AH) was a Persian scholar of the Shaafi‘ee math-hab and was appointed chief judge of Shiraaz. His tafseer was an abridgement of al-Kash-shaaf by az-Zamakhsharee, with most of the Mu‘tazilee philosophy deleted. However, he does occasionally get caught up in az-Zamakhsharee’s explanations. He has also followed azZamakhsharee’s practice of mentioning at the end of every chapter weak and fabricated hadeeths extolling the virtues of reading that chapter. Al-Baydaawee draws some of his material from Mafaateeh al-Ghayb of ar-Raazee and Tafseer ar-Raaghib al-Isfahaanee and includes narrations from the sahaabah and the taabi‘oon. Hence, he does not leave any verse about the wonders of creation without expounding on the theories and facts of natural sciences. He also mentions Qur’aanic recitations, but does not limit himself to the authentic ones. Nevertheless, the tafseer is quite free from Israa’eeleeyaat. Its language is also very polished and elegant. Islaamic scholars throughout the ages have held this tafseer in high esteem, and many commentaries on it and annotated versions of it have been produced.131

“Abdullâh bin Mahmûd en-Nesefî (ö. 1302 M./701 H.), geniş şöhret kazanmış bir Hanefî âlimidir. Usûl-i fıkıh üzerine çok sayıda kitap yazmış ve önceki eserlere şerhler kaleme almıştır. Onun tefsiri, el-Beydâvî’nin tefsirinin özetidir; bu özetinde her surenin faziletiyle ilgili uydurma hadisleri çıkarmıştır. Çeşitli kıraatleri ele alırken yalnızca sahih olan yedi kıraatle yetinmiş ve her birini kendi kârisine nisbet etmiştir. En-Nesefî, ayetlerle ilgili çeşitli fıkhî meseleleri tartışırken her mezhebin delillerini açıklamış, bunları çürütmüş ve kendi mezhebi olan Hanefî mezhebinin görüşlerini desteklemiştir. Nahvî meselelerin tartışmaları ise çoğunlukla çok kısadır. Genel olarak tefsir orta hacimlidir ve üslubu kısa ve açıktır.132

‘Abdullaah ibn Mahmood an-Nasafee (d. 1302 CE/701 AH) was a Hanafee scholar of wide renown. He wrote numerous books on usool al-fiqh and commentaries on earlier works. His tafseer was an abridgement of alBaydaawee’s tafseer in which he deleted the fabricated hadeeths on the virtues of each chapter. In his discussions of the various recitations, he limits himself to the authentic seven and attributes each to its reciter. An-Nasafee debated the various legal issues connected with verses by explaining the arguments of each math-hab, refuting them and supporting the positions of his own math-hab, the Hanafee school. Discussions of grammatical issues are mostly very brief. On the whole, the tafseer is medium-sized and its style is brief and clear.132

‘Alî ibn Halîl eş-Şeyhî (1279-1340 CE / 678-740 AH), “el-Hâzin” (ambar memuru) lakabıyla tanınırdı; çünkü Şam’da bir kitap deposunun sorumluluğunu üstlenmişti. Şâfiî âlimi olan bu zat Bağdat’ta doğup büyümüş, ilminin büyük kısmını ise Şam’da tahsil etmiştir. Pek çok konuda çok sayıda eser kaleme almıştır; bunlar arasında, eş-Şâfiî ve Ahmed’in Müsnedleri, altı temel kitap, Mâlik’in Muvatta’ı ve ed-Dâraquṭnî’nin Sünen’indeki hadisleri bir araya getirdiği on ciltlik Maḳbûlü’l-Maṇḳûl adlı eseri de vardır. Tefsiri, el-Begavî’nin tefsirinin özetlenmiş hâli olup daha önceki tefsirlerden eklemeler yapılmıştır. Pek çok İsrailiyat rivayetine yer verir, ancak bunları değerlendirmeden aktarır. el-Hâzin, âyetlerde zikredildiği yerlerde Peygamber ﷺ döneminde yaşanan savaşlar hakkında da geniş bilgi vermiştir. Tefsirinde hukuki meselelere de ayrıntılı biçimde yer verir; bazen tefsirle hiç ilgisi olmayan alanlara da değinir. Ayrıca tefsirde manevi dersler ve öğütlere büyük önem verilmiştir; bu, el-Hâzin’in tasavvufa yakınlığının bir yansımasıdır. Tefsir, orta boyutta yedi ciltten oluşur, geniş bir dolaşıma sahiptir ve özellikle hikâyeleri seven okuyucular tarafından çok beğenilmektedir. Bununla birlikte, âlimlerin güvenilir bir kaynak olarak kullanabilmesi için tefsirin eleştirel bir gözden geçirmeye ihtiyacı vardır.133

‘Alee ibn Khaleel ash-Shayhee (1279-1340 CE/678-740 AH) was known by the nickname of “ al-Khaazin” (the warehouseman) because he used to be in charge of a book warehouse in Damascus. This Shaafi‘ee scholar was born and raised in Baghdaad, but did the greater part of his studies in Damascus. He wrote a vast number of books on a variety of topics, such as the ten-volume work called Maqbool al-Manqool, in which he gathered the hadeeths found in the Musnads of ash-Shaafi‘ee and Ahmad, the six major books, the Muwatta’ of Maalik, and the Sunan of ad-Daaraqutnee. His tafseer is a condensed version of al-Baghawee’s tafseer with additions from earlier tafseers. He mentions many Biblical tales (Israa’eeleeyaat) without evaluating them. Al-Khaazin also wrote extensively on the battles which took place during the Prophet’s era wherever mention was made of them in the verses. His tafseer also deals with legal issues in great detail, sometimes touching on areas not related to tafseer at all. There is also great emphasis in the tafseer on spiritual lessons and advice, a reflection of alKhaazin’s Soofee leanings. The tafseer is in seven medium-sized volumes and is in wide circulation and is particularly liked by those who enjoy stories; however, the tafseer needs critical revision before being used as a reliable reference for scholars.133

Muhammed bin Yusuf bin Hayyân el-Endelüsî (1256-1344 M/654-745 H), yaygın olarak Ebû Hayyân adıyla tanınan, kıraat ve şiir alanında bir âlim, nahiv ilminde ise bir üstat idi. İlk yıllarında Zâhirî mezhebine mensup olmuş, daha sonra bu mezhepten ayrılıp Şâfiî mezhebine geçmiştir. Kuzey Afrika'nın çeşitli medreselerinde öğrenim görmüş ve sonunda Mısır'a yerleşmiştir. Bu tefsir sekiz büyük cilttir ve âlimler tarafından, Kur'ân'daki dilbilgisel yapılar konusunda önemli bir başvuru kaynağı olarak geniş ölçüde kullanılmaktadır. Ebû Hayyân, dilbilgisçiler arasındaki görüş ayrılıklarını ayrıntılı biçimde zikreder ve tefsirinin büyük bölümünü dilbilgisi açısından ele alır; öyle ki eser, bir Kur'ân tefsirinden çok bir nahiv kitabına benzer. Bununla birlikte fıkhî meseleler, kıraat, Kur'ân'ın belagatı ve erken dönem selef âlimlerinden gelen rivayetler gibi tefsirin diğer alanlarını da geliştirmiştir. Birçok yerde ayrıca ez-Zemahşerî'nin felsefî delillerini ve nahvî görüşlerini de çürütmektedir.134

Muhammad ibn Yoosuf ibn Hayyaan al-Andaloosee (1256-1344 CE/654-745AH), more commonly known by the name Aboo Hayyaan, was a scholar in the field of recitations and poetry and was a master in the field of grammar. In his early years, he belonged to the Thaahiree school of law, but later left it for the Shaafi‘ee school. He studied in schools throughout North Africa and eventually settled in Egypt. This tafseer is in eight large volumes and is widely used by scholars as an important reference work on grammatical constructions in the Qur’aan. Aboo Hayyaan mentions in detail the differences among grammarians and makes most of his tafseer from a grammatical point of view, so much so that it bears a closer resemblance to a grammar book than it does to a tafseer of the Qur’aan. However, he does develop the other areas of tafseer, such as fiqh issues, recitations, Qur’aanic eloquence, and narrations from early orthodox scholars. In numerous places, he also refutes many of az-Zamakhsharee’s philosophical arguments, as well as his grammatical positions.134

Nizâmüddîn ibn el-Hasan en-Nisâbûrî (ö. 1328 M./728 H.), lakabı en-Nizâm el-A'râc olan kişi, Kum'da doğdu, ancak Nişabur'da yetişti; burada ünlü bir edebiyat âlimi, dilbilimci ve Kur'ân kârîsi oldu.

Nithaamud-Deen ibn al-Hasan an-Naysaabooree (d.1328 CE/728 AH), nicknamed an-Nithaam al-A‘raj, was born in Qum, but grew up in Nishapur, where he became a famous literary scholar, grammarian, and Qur’aan reciter.

An-Naysaabooree, ar-Raazee'nin tefsirini eleştirel bir biçimde özetleyerek, el-Keşşâf'tan ve diğer tefsirlerden ek malzemeler ekleyerek ve sahâbe ile tâbiûn'un tefsirlerini de katarak tefsirini yazmıştır. Bu tefsirin kullandığı format, tefsirler arasında oldukça özgündür. Ayeti zikrettikten sonra, çeşitli kıraatleri anar ve bunları dikkatle on büyük kırâat imamından birine nispet eder. Ardından ayetlerde durulabilecek olası yerleri belirtir ve buna bağlı olarak ayetin ortaya çıkan anlamlarını açıklar. Bundan sonra ayetler arasındaki ilişkiyi ele alır ve tefsire ayetlerin dilbilgisel anlamını açıklayarak başlar. Daha sonra fıkhî meseleleri ve çeşitli felsefi ve kelamî delillerin görüşlerini zikreder ve Ehl-i Sünnet'in itikadî görüşünü kararlılıkla savunur. Yaratılış harikalarıyla ilgili ayetler, tabiat bilimleri açısından ele alınır. Müellifin kuvvetli sûfî eğilimleri nedeniyle, her ayetin tefsirinin sonunda manevî boyutlarını ve kendi manevî aydınlanmasını derinlemesine inceler. Bu tefsir şu anda Tefsîru't-Taberî'nin bir baskısının kenarında basılmakta olup âlimler arasında geniş ölçüde okunmaktadır.135

An-Naysaabooree wrote his tafseer by critically condensing ar-Raazee’s tafseer, adding additional material from al-Kash-shaaf and other tafseers, as well as tafseers of the sahaabah and taabi‘oon. The format used in his tafseer is quite unique among tafseers. After mentioning the verse, he mentions the various recitations, carefully attributing them to one of the ten major reciters. Then he mentions the possible places where pauses may take place and explains the resulting meanings of the verse. After that, he discusses the relationship between verses and begins the tafseer by explaining the grammatical meaning of the verses. He then mentions the fiqh issues and the opinions of the various philosophical and theological arguments, firmly defending the orthodox position of Ahl as-Sunnah. Verses concerning the wonders of creation are discussed from the viewpoint of natural sciences. Due to the author’s strong Soofee leanings, he delves into the spiritual implications and his personal enlightenment at the end of each verse’s tafseer. This tafseer is presently printed in the margin of one edition of Tafseer at-Tabaree and is widely read by scholars.135

Bu tefsir, her ikisi de "Celâlüddin" (Dinin Yüceliği) unvanını taşıyan iki âlimin ürünüdür: ad-Durru'l-Mensûr'un yazarı Celâlüddin es-Suyûtî (1445-1505 M.) ve Celâlüddin el-Mahallî (1389-1460 M./791-864 H.). Daha önce Suyûtî ele alındığı için burada yalnızca el-Mahallî ile ilgileneceğiz. Adı Muhammed b. İbrâhim el-Mahallî idi ve doğum yeri Mısır'dı. Şâfiî mezhebinin büyük âlimlerinden biri oldu; baş kadılık görevini reddetti, bunun yerine yerel medreselerde fıkıh öğretmeyi ve ticaretle uğraşmayı tercih etti. Çeşitli alanlarda, sade ve özlü, büyük ilgi gören birçok kitap yazdı. Tefsirine Kehf suresi (18) ile başlayıp Nâs suresi (114) ile bitirerek başladı. Ardından Fâtiha suresinin tefsirini yaptı; ancak Kur'ân'ın geri kalanını tamamlamadan vefat etti. Bunun üzerine Suyûtî, Bakara suresinden (2) başlayıp İsrâ suresine (17) kadar, yani Kur'ân'ın biraz eksiğiyle yarısını oluşturan kısmı tamamladı. Mahallî'nin yöntemini izledi. Âyetlerin temel anlamları açıklanır ve en kuvvetli görüşler zikredilir. Dilbilgisel açıklamalara yalnızca gerektiği kadar başvurulur. Bazı meşhur kıraat farklarına da atıfta bulunulur. İki müellifin ayrıldığı yerler çok azdır. Bunlardan biri ruh konusudur: el-Mahallî, Sâd suresinde (38) ruhu, insana üflendiğinde onu canlandıran latif bir cisim veya cevher olarak açıklar. Suyûtî, Hicr suresinin (15) tefsirinde onunla aynı görüştedir; ancak İsrâ suresinin 85. âyetinin tefsirinde

This tafseer is the product of two scholars, both of whom had the title, “Jalaalud-Deen” (Glory of the Religion): Jalaal ad-Deen as-Suyootee (1445-1505 CE), author of ad-Durr al-Manthoor, and Jalaalud-Deen al-Mahallee (1389-1460 CE/791-864 AH). The former was discussed previously, so we will only concern ourselves with the latter. His name was Muhammad ibn Ibraaheem al-Mahallee and his birthplace was Egypt. He became a great scholar of the Shaafi‘ee mathhab and refused the post of the chief judge, preferring to teach fiqh in the local schools and engage in trade. He wrote a number of simple and concise books in various fields which became very popular. He began his tafseer starting with Soorah al-Kahf (18) and ending with Soorah an-Naas (114). He then did the tafseer of the first soorah, al-Faatihah; however, he died before completing the rest. As-Suyootee then began from Soorah al-Baqarah (2) and ended with Soorah al-Israa’ (17), which is a little less than one half of the Qur’aan. He followed alMahallee’s format. The basic meanings of the verses are explained and the most probable opinions are mentioned. Grammatical explanations are only relied on where absolutely necessary. Some reference is also made to the more famous recitations. There are very few areas where the two authors differed. One of them concerns the rooh (soul), which al-Mahallee explains in Soorah Saad (38) as a subtle body or substance that brings man to life when it is blown into him. AsSuyootee agrees with him in his own tafseer of Soorah al-Hijr (15), but in his tafseer of verse 85 of Soorah al-Israa’:

as-Suyûtî, el-Mahallî ile çelişmektedir. Bu âyetin, rûhun hakikatinin yalnızca Allah'ın bilgisine ait olduğunu açıkça gösterdiğini ve bu yüzden onu tanımlamaya çalışmanın daha iyi olmayacağını yazmıştır. Bu tefsirin yalnızca bir ciltlik olmasına rağmen, şüphesiz çok değerli bir eser olduğu ve en meşhur tefsirler arasında yer aldığı da söylenmelidir.

as-Suyootee contradicts al-Mahallee. He wrote that this verse clearly indicates that the reality of the rooh is the exclusive knowledge of Allaah; hence, it would be better not to try to define it. In spite of this tafseer’s brevity (one volume), it is without a doubt a very valuable work and it is among the most popular tafseers.

Birçok baskısı yapılmış ve üzerine pek çok şerh yazılmıştır; bunların en meşhurları Haşiyetü'l-Cemel ve Haşiyetü's-Sâvî'dir.137

Numerous editions have been printed, and many commentaries have been written on it, the most famous being Haasheyah al-Jamal and Haasheyah as-Saawee.137

Muhammed İbn Muhammed eş-Şirbînî (ö. 1569 M./1569 H.), Şafiî fıkıh ekolüne mensup bir Mısırlı âlimdir. En çok "el-Hatîb" lakabıyla tanınmıştır. Tefsiri, önceki tefsirlerin özlü bir özetidir ve Tefsîru'r-Râzî'den yapılmış birçok nakille doludur. Birbiriyle çelişen görüşlerden kaçınmakta, bunlar arasında yalnızca en uygun ya da en muhtemel olanı seçmektedir.

Muhammad ibn Muhammad ash-Shirbeenee (d. 1569 CE/1569 AH) was an Egyptian scholar of the Shaafi‘ee school of legal thought. He was most commonly known by the title, “al-Khateeb.” His tafseer is a concise abridgement of earlier tafseers and is filled with many quotes from Tafseer ar-Raazee. He avoids conflicting opinions, choosing only the most suitable or likely among them.

Grammatik açıklamaları yalnızca gerektiği yerlerde verilir ve ara sıra yedi meşhur kıraatten okumalar zikredilir. Ayrıca yalnızca sahih veya hasen hadisleri nakleder; bazı önceki müfessirleri, örneğin ez-Zemahşerî ve el-Beydâvî'yi, uydurma hadisleri kullanmaları nedeniyle eleştirir. Eş-Şirbînî, çeşitli sorunlu ayetlere ve ayetler arasındaki ilişkiye dikkat etmiştir. Fıkhî meselelere ise yalnızca ara sıra ve kısa biçimde değinir. Bununla birlikte yazar, çoğu zaman tuhaf kıssaları ve en garip İsrailiyat rivayetlerini, bunların doğruluğu hakkında herhangi bir yorum yapmadan aktarır.138

Grammatical breakdowns are only given where necessary and, occasionally, recitations from the famous seven mentioned. Also, he only mentions reliable hadeeths (saheeh or hasan) and criticizes some of the earlier mufassirs, like azZamakhsharee and al-Baydaawee, for their use of fabricated hadeeths. AshShirbeenee took care to note various problematic verses and the relationship between verses. As for legal issues, he only mentions them occasionally and in concise terms. However, the author often mentions weird stories and the strangest of Israa’eeleeyaat without making any comment on their accuracy.138

Ebussuud Muhammed b. Mustafa el-İmadî (1489-1574 M./894-982 H.) Konstantiniyye yakınlarındaki bir köyde doğdu ve Hanefi mezhebinin âlimi oldu. Birçok Türk İslâm medresesinde ders verdi, Konstantiniyye'nin de içinde bulunduğu birçok şehirde kadılığa atandı. Daha sonra müftülüğe tayin edildi ve otuz yılı aşkın süre bu görevde kaldı.139 Tefsiri, el-Keşşâf ile Beyzâvî'nin tefsirlerine dayanmaktadır; ancak bu tefsirlerin birçok hatasından kaçınmıştır. Yine de her surenin faziletiyle ilgili uydurma hadisleri zikretme tuzağına düşmüştür. Müellif, Kur'an ifadelerinin belagatini ve mucizevî yapısını açıklamak için büyük gayret sarf etmektedir. Kıraat farklılıklarını yalnızca ayetleri daha iyi açıkladıkları yerlerde zikretmektedir.

Abus-Sa‘ood Muhammad ibn Mustafaa al-‘Imaadee (1489-1574 CE/894-982 AH) was born in a village near Constantinople and became a scholar of the Hanafee school. He taught in many Turkish Islaamic schools and was appointed judge in a number of cities, including Constantinople itself. Later, he was appointed a muftee and remained one for over thirty years.139 His tafseer was based on al-Kash-shaaf and that of al-Baydaawee, except that he avoided many of their pitfalls. He did, however, fall into the trap of mentioning fabricated hadeeths concerning the merits of each soorah. The author spends a great deal of effort explaining the eloquence and miraculous construction of Qur’aanic expressions. He only mentions variant recitations where they further explain the verses.

Çok az İsrailiyyat yer almakta ve çeşitli hukuki konulardaki farklı fıkhi görüşler yalnızca ara sıra sıralanmaktadır. Müellif zaman zaman ayetlerin çeşitli dilbilgisel anlamlarını zikreder ve bu konuda delil getirdikten sonra en uygun olanını tercih eder. Tefsir, açıklığı ve güzelliği sebebiyle, beş orta boy cilt halinde defalarca yeniden basılmış ve âlimler arasında oldukça rağbet görmüştür.140

Very few Israa’eeleeyaat are mentioned and the various legal opinions on legal issues are listed only occasionally. He sometimes mentions the various grammatical meanings of verses and chooses the most appropriate after producing proof to that effect. The tafseer has been reprinted in five medium-sized volumes numerous times and is quite popular among scholars due to its clarity and beauty.140

As-Sayyid Mahmood Afandee el-Aaloosee141 (1802-1853 M/1217-1269 H), ‘Irak'ın en büyük Şafiî âlimlerinden biriydi. Bağdat müftülüğüne tayin edildi ve çeşitli mezheplerin hukukî görüşlerine çok hâkimdi. Nitekim birçok meselede çoğu zaman Ebû Hanîfe'nin görüşlerini takip ederdi. Müellif, tefsirinde erken dönem âlimlerinin görüşlerini ve rivayetlerini, sonraki dönem âlimlerinin açıklamalarını büyük bir titizlik ve dürüstlükle derlemiştir. Bütün ifadeler sahiplerine nispet edilmiş, ihtilaf eden görüşler ise taraflılık gözetilmeksizin tartılmıştır. el-Aaloosee, çoğu zaman Mu‘tezilelerin ve Şiîlerin sapkın yorumlarını ve bid‘atçi açıklamalarını reddeder. Ayrıca yaratılışla ilgili ayetlere dair bilimsel teorilere de yer verir ve doğru olmadığını ya da ihtimal dışı gördüğü teorileri eleştirir. Dilbilgisi ve hukukî meseleler, tefsir boyunca taraflılık olmaksızın uzun uzadıya ele alınmıştır. el-Aaloosee, İsrailiyyat'ı şiddetle eleştirir ve bazen onlarla alay eder. Ayrıca çeşitli kırâat rivayetlerini de zikreder, ancak yalnızca sahih olanlarla sınırlı kalmaz. Dilbilgisi delillerini desteklemek için klasik edebiyattan birçok alıntı kullanır ve genellikle tefsirini manevi boyutların zikredilmesiyle sonlandırır.

As-Sayyid Mahmood Afandee al-Aaloosee141 (1802-1853 CE/1217-1269 AH) was among the greatest Shaafi‘ee scholars of ‘Iraaq. He was appointed muftee of Baghdaad and was very familiar with the legal positions of the various math-habs. In fact, he often followed the opinions of Aboo Haneefah on many issues. The author has compiled in his tafseer the opinions and narrations of the early scholars and the explanations of latter-day scholars with great care and honesty. All statements are attributed to their authors, and their conflicting opinions are weighed without any bias. Al-Aaloosee often times refutes the unorthodox interpretations and heretical explanations of the Mu‘tazilees and the Shee‘ah. He also mentions the scientific theories relating to the verses on creation and criticizes those he considers inaccurate or unlikely. Grammatical and legal issues are discussed at great length through the tafseer without bias. Al-Aaloosee severely criticizes the Israa’eeleeyaat and even ridicules them occasionally. He also mentions the variant recitations, but does not restrict himself to the authentic ones. Many quotes from classical literature are used to support his grammatical arguments, and he usually closes off his tafseer by mentioning the spiritual implications.

Rûhu'l-Meânî, adeta tefsir alanında yazılmış hemen hemen her şeyin toplanıp eleştirel bir şekilde sunulduğu sanal bir tefsir ansiklopedisidir. Müellifin zaman zaman doğrudan tefsirle ilgili olmayan teknik konulara fazla ağırlık vermesine rağmen, yaklaşımı her zaman dengeli ve tarafsızdır.142

Rooh al-Ma‘aanee is a virtual tafseer encyclopedia, in which most of what has been written on tafseer has been gathered and critically presented. Despite the author’s occasional overemphasis on technical areas not directly related to tafseer, his approach is always balanced and unbiased.142