برای برخی، موضوع نقش عقل در اسلام کاملاً عجیب به نظر می‌رسد. متأسفانه، ناآگاهی از اسلام چنین برداشتی را به بار می‌آورد. با پژوهش در قرآن و زندگی پیامبر ﷺ آشکار می‌شود که وحی تأکید بسیاری بر این موضوع داشته است. طبیعی است که وحی به این موضوع بپردازد، زیرا برای شکل دادن به رفتاری مشخص، باید شیوه تفکر فرد مورد توجه قرار گیرد. هنگامی که وحی به این مسئله حیاتی پرداخت، چنان مؤثر این کار را انجام داد که تنها با یک آیه، کل جامعه از شراب پرهیز کرد.

To some, the subject of the role of intellect in Islam seems quite bizarre. Unfortunately, the lack of awareness about Islam yields such an understanding. Through researching the Qur‟an and the life of the Prophet (saw) it is apparent that much emphasis was placed on this subject by the revelation. It is natural for the revelation to address this subject because in order to formulate a specific behaviour, the individual‟s way of thinking must be addressed. When the revelation addressed this crucial issue it did so in such an effective manner that it took only one Ayah for the entire society to abstain from alcohol.

پیامبر محمد ﷺ نه تنها مسائل شرعی مربوط به اعمال مردم را برای آنان روشن ساخت، بلکه خرد ایشان را هدایت کرد و حدّ و مرز آن را نیز برایشان آشکار نمود.

Prophet Muhammad (saw) not only clarified matters of law to the people that dealt with their actions but also directed their intellect and clarified its limitation.

این امر زمانی آشکار شد که خورشید در زمان پیامبر ﷺ همان روزی گرفت که پسر ایشان ﷺ، ابراهیم (رض)، درگذشت. وقتی مردم گفتند که خورشید به سبب مرگ پسر پیامبر ﷺ گرفته است، ایشان ﷺ به آنان فرمود که خورشید و ماه نشانه‌هایی از سوی الله (سبحانه و تعالی) هستند. آن‌ها برای مرگ یا تولد هیچ کس گرفته نمی‌شوند؛ بنابراین میان این دو رویداد هیچ ارتباطی وجود ندارد.

This is evident when the sun eclipsed during the time of the Prophet (saw) on the same day that his (saw) son Ibraheem (ra) died. When people suggested that the sun eclipsed because of the Prophet‟s (saw) son‟s death, he (saw) told them that the sun and the moon are signs from Allah (swt). They do not eclipse for someone‟s death or birth; therefore there is no relationship between the two events.

روش هدایت عقل و اصول سالم خرد در کار بود آنگاه که پیامبر ﷺ سوءتفاهم گروهی از مردم را برطرف کرد؛ آنان می‌گفتند باران به تأثیر ستاره پدید می‌آید، و پیامبر ﷺ به ایشان فرمود که پروردگار ستاره، یعنی الله سبحانه و تعالی، است که باران را پدید می‌آورد. این‌ها تنها دو نمونه از بسیار نمونه‌هایی است که نقش عقل را بیان می‌کنند.

The method of directing the intellect and sound principles of reason were at work when the Prophet (saw) cleared the misunderstanding of a group of people when they said that rain occurs due to the influence of the star, telling them that the Lord of the star, Allah (swt), causes the rain to occur. These are just two of the many examples addressing the role of the intellect.

پس از آن‌که دریافتیم اسلام خردِ مردم را راهنمایی کرده است، پرسش بعدی که پیش می‌آید این است که جایگاه دقیق خرد در اسلام چیست؟

Having understood that Islam directed the people‟s intellect, the next question, which arises, is what exactly is the position of the intellect in Islam?

در اسلام، نقشی که عقل ایفا می‌کند بسیار مهم است. عقل برای فهم و پذیرش عقیدهٔ اسلامی (العقیده) به کار می‌رود و تنها راه پذیرفته‌شده برای ورود به اسلام است. اسلام استفاده از عقل را برای ایمان به الله (سبحانه و تعالی) واجب می‌داند و تقلید در عقیده را منع می‌کند.

In Islam the role played by the intellect is a very significant one. The intellect is used to understand and accept the Islamic „Aqeedah (doctrine) and is the only acceptable method to enter Islam. Islam compels the use of the intellect to believe in Allah (swt) and forbids imitation (Taqleed) in „Aqeedah.

اسلام دلایل عقلی روشنی برای اثبات وجود و یگانگی الله (سبحانه و تعالی)، نبوت محمد ﷺ، و اینکه قرآن کلام الله است، ارائه می‌دهد. از این رو، پایه‌های اسلام بر اقناع از طریق عقل بنا شده است. از رهگذر این دلیل محکم، عقل و قلب خشنود می‌شوند و از هرگونه ایمان کورکورانه و خرافات بری می‌مانند.

Islam provides rational evidences to prove the existence and the oneness of Allah (swt), the Prophethood of Muhammad (saw), and that the Qur‟an is the word of Allah (swt). Thus the foundation of Islam is built upon conviction through the intellect. Through this sound proof, the intellect and the heart are satisfied and devoid of any blind faith and superstitions.

از آنجا که صحت قرآن و نبوت پیامبر محمد ﷺ بر پایه عقل بنا شده است، ایمان به موجوداتی مانند فرشتگان و جن، یا توصیف بهشت و جهنم، بر صحت قرآن و نبوت محمد ﷺ استوار است.

Since the authenticity of the Qur‟an and Prophethood of Prophet (saw) is built upon the intellect, the belief in beings such as the angels and Jinns, or descriptions of heaven and hell are based upon the authenticity of the Qur‟an and the Prophethood of Muhammad (saw).

هنگامی که عقیدهٔ اسلام از راه عقل به دست آمد، عقل نقشی دیگر بر عهده می‌گیرد. نقش آن تنها فهمیدنِ موضوع و وحی، و سپس تطبیق وحی بر موضوع است. عقل وحی را به عنوان منبع به کار می‌گیرد تا برای هر موضوعی، از وضو گرفتن گرفته تا سیاست خارجی دولت اسلامی، احکام را استنباط کند.

Once the „Aqeedah of Islam is arrived at intellectually, the intellect then plays a different role. It plays a role of only understanding the issue and the revelation and then applying the revelation to the issue. The intellect uses the revelation as a source to derive rulings on any issue, from Wudhu (ablution) to the foreign policy of the Islamic State.

باید توجه داشت که عقل را نمی‌توان برای ساختن علت یک حکم به کار گرفت، مگر آنکه علت در متن ذکر شده باشد. ادعای داشتن علت برای هر حکمی مستلزم آن است که ما بتوانیم آنچه را که الله (سبحانه و تعالی) از آن حکم اراده کرده درک کنیم، و این ناممکن است. برای نمونه، با عقل نمی‌توان علتی برای وضو گرفتن یافت. عقل احتمالاً به این نتیجه می‌رسد که وضو برای نظافت شخصی است.

It is important to realise that the intellect cannot be used to conjure up a reason for a ruling, unless the reason is mentioned in the text. Claiming a reason for any ruling implies that we can comprehend what Allah (swt) intended for that ruling, which is impossible. For example, we cannot use the intellect to infer a reason for why we perform Wudhu. The intellect would probably lead one to assume that it is for the sake of personal hygiene.

اما اگر آب در دسترس نباشد، باید تیمم کنیم (مجموعه‌ای از اعمال که در آن شخص با خاک خود را مسح می‌کند). اگر فلسفه وضو پاکیزگی بود، پس چرا الله (سبحانه و تعالی) دستور می‌داد که در صورت نبود آب، با خاک خود را مسح کنیم؟

However, if water is not accessible then we are supposed to do Tayammum (a series of actions requiring one to wipe themselves with dust). If the reasoning behind Wudhu were cleanliness, then why would Allah (swt) order us to wipe ourselves with dust if water is inaccessible?

عقل کے صحیح استعمال کا نمونہ صحابہ کرامؓ کے طرزِ عمل میں دیکھا جا سکتا ہے۔ غزوۂ بدر کے موقع پر رسول اللہ ﷺ نے لشکر کو ایک خاص مقام پر ٹھہرایا۔ حباب بن المنذرؓ نے رسول اللہ ﷺ سے دریافت کیا کہ آپ ﷺ کا یہ فیصلہ وحی کی بنیاد پر ہے یا یہ ایک جنگی تدبیر ہے؟ رسول اللہ ﷺ نے جواب دیا کہ یہ ایک جنگی تدبیر ہے۔ اس پر حباب بن المنذرؓ نے کہا کہ یہ جگہ غلط ہے۔ اس واقعے سے ہم دیکھتے ہیں کہ صحابہ کرامؓ وحی اور عقل کے درمیان باریک فرق کو پہچانتے تھے۔ انہوں نے کبھی بھی اپنی عقل کو وحی پر فیصلہ دینے کے لیے استعمال نہیں کیا۔

The proper use of the intellect can be seen in the actions of the Sahabah (ra). During the battle of Badr the Prophet (saw) had stationed the army at a certain location. Habab bin al-Munthir (ra) inquired from the Prophet (saw) whether his (saw)‟s decision was based on the revelation or a tactical decision. The Prophet (saw) replied by saying that it was a tactical decision. Upon this Habab bin al-Munthir said that the location was a wrong one. From this incident we can see that the Sahabah (ra) recognised the fine line between the revelation and the intellect. They never used their thinking to pass judgments on the revelation.

در ایدئولوژی‌های دیگر، عقل نقشی را ایفا می‌کند که از عهده‌ی آن برنمی‌آید. در دموکراسی‌های غربی، به عقل نقشی نامحدود در سازماندهی زندگی انسان داده شده است؛ با این حال، عقل مستعد سوگیری، نابرابری، اختلاف، تناقض و تأثیرپذیری از محیط است. اما در اسلام، عقل برای قانون‌گذاری به کار نمی‌رود، بلکه برای فهم وحی و به کار بستن آن به کار می‌رود.

In other ideologies the intellect plays a role that it cannot fulfil. In Western democracies, intellect is given the unlimited role of organising man‟s life; however, it is subject to biases, disparity, differences, contradictions, and the influence of the environment. However, in Islam the intellect is not used to legislate, but to understand the revelation and to apply it.

در مورد عقل، مسلمانان باید همان آگاهی را نسبت به خط باریک میان وحی و عقل داشته باشند که حُباب بن مُنذر (رض) داشت. متأسفانه مسلمانان شروع کرده‌اند به کار گرفتن عقل خود برای توجیه احکامی که خداوند (سبحانه و تعالی) به ما عطا کرده است؛ مثلاً اینکه نماز ورزش خوبی است، روزه برای بدن مفید است و مانند آن. افزون بر این، در برخی موارد مسلمانان قوانین ساخته‌ی بشر را بر احکام آفریدگار هستی، الله (سبحانه و تعالی)، ترجیح داده‌اند.

With regard to the intellect, Muslims need to have the same awareness of the fine line between revelation and „Aql that Habab bin al-Mundthir (ra) had. Unfortunately, Muslims have begun to exercise their intellect to pass on the rulings given to us by Allah (swt), e.g. Salah is good exercise, fasting is good for the body, etc. Furthermore, in some cases Muslims have started to prefer the ruling of man-made laws to those of the Creator of the Universe, Allah (swt).