دلیلِ اینکه قیاس یکی از منابعِ شریعت است این است که «علت» بر پایهٔ یک متنِ شرعی استوار است یا از آن استنباط می‌شود. این متون شرعی عبارت‌اند از قرآن، سنت، یا اجماعِ صحابه. این سه منبع به‌عنوان منابعِ قطعیِ شریعت ثابت شده‌اند که هیچ‌کس در آن‌ها اختلاف ندارد. بنابراین، دلیلِ وجودِ «علت» در متن به‌طور کلی قطعی (قطعی) است و این در مورد قیاس نیز صادق است. هنگامی که متنی برای یک حکم علتی ذکر می‌کند، تعمیمِ این حکم به هر مسئلهٔ دیگری که همان علت را دارد، کاربردی دیگر از متنِ آیه یا حدیث به شمار می‌رود.

The evidence that Qiyas is a source of Shar'iah is that the „Illah is based upon or derived from a Shari‟ text. These Shari‟ texts are the Quran, the Sunnah, or Ijma' as-Sahabah. These three have been proven as definitive sources of Shari‟ah upon which no one can disagree upon. Therefore, the evidence that the „Illah exists in the text in general is definitive (Qata‟i) and this is also the case for Qiyas. When a text mentions a reason for a rule, extending this rule to any other issue having the same reason is considered another application for the text of the Ayah or Hadith.

پیامبر ﷺ قیاس را به کار برد و آن را دلیلی شرعی شمرد. صحابه نیز در این امر از ایشان پیروی کردند و قیاس را برای استنباط احکام دلیل شرعی دانستند. پیامبر ﷺ هنگامی که معاذ و ابوموسی اشعری را به قضاوت در یمن گماشت، به آن دو فرمود:

The Prophet (saw) demonstrated Qiyas and considered it as a Shari‟ Daleel. The Sahabah followed him in this regard, and they also considered Qiyas as a Shari‟ Daleel to extract rules. The Prophet (saw) said to Mu'adh and Abu Musa al-Ashari when he appointed them as judges in Yemen:

«آپ کس چیز کے ذریعے فیصلہ کریں گے؟» انھوں نے کہا: «اگر ہمیں حکم کتاب اللہ یا سنتِ رسول اللہ ﷺ میں نہ ملا، تو ہم مجہول مسئلے کو معلوم مسئلے پر قیاس کریں گے، اور اسی کے مطابق عمل کریں گے۔» (الاحکام للآمدی)

“What will you judge with?” They said, “If we do not find the rule in the Book or the Sunnah, we will compare the unknown issue with the known issue, and we will apply it.” (Ihkam of Amidi)

پیامبر ﷺ همچنین قیاس را در حدیث زیر به کار گرفتند: پیامبر ﷺ به صحابیه‌ای که درباره ادای حج از جانب پدرش پرسید، فرمودند: «اگر پدرت بدهکار بود و تو قرضش را از جانب او می‌پرداختی، آیا کافی بود؟» گفت: «آری.» فرمودند: «پس همین حکم درباره قرض خداوند نیز هست.»12

The Prophet (saw) also demonstrated Qiyas in the following Hadith: The Messenger (saw) said to a Sahabiyah when she asked regarding making Hajj on behalf of her father, "If your father owed a debt and you paid it for him, would that suffice?" She said, "Yes." He said, "The same is for the debt of Allah."12

در راستای آموزش مسلمانان، پیامبر ﷺ به مسلمانان نشان داد که چگونه بدهیِ شان به خداوند را با بدهیِ به انسان مقایسه کنند، به گونه‌ای که پرداخت آن، تعهد را انجام‌شده می‌سازد. بنابراین، این حکم، پذیرش تسویۀ بدهی را تأیید می‌کند. از سوی دیگر، حکمِ شناخته‌شدۀ «نفی» نیز ممکن است چنین باشد. برای نمونه، عمر (رض) از پیامبر ﷺ پرسید که آیا بوسیدنِ شخصِ روزه‌دار، روزه‌اش را باطل می‌کند یا نه. پیامبر ﷺ فرمود: «اگر دهانت را بشویی، آیا روزه‌ات باطل می‌شود؟» او پاسخ داد: «نه». (احمد)

In order to instruct the Muslims, the Prophet (saw) showed the Muslims how to compare the debt owed to Allah to that owed to a human being, such that paying it back fulfills the obligation. Thus, the rule confirms the acceptance of the settlement of the debt. On the other hand, the rule of the known Hukm may be one of negation. For example, Umar (ra) asked the Prophet (saw) regarding whether or not the kiss of a fasting person would break the fast. The Messenger (saw) said: "What if you rinse your mouth, does that break the fast? He replied „No‟" (Ahmad)

پیامبر ﷺ به عمر (رض) نحوه انجام قیاس را نشان داد، با مقایسه بوسیدن روزه‌دار با آب دهان‌ گرداندن، و این‌که هیچ‌یک از این دو روزه را باطل نمی‌کند.13

The Prophet (saw) showed Umar (ra) how to perform Qiyas by comparing the kiss of the fasting person to the rinsing of the mouth and showing that neither breaks the fast.13

وجود علت، امر مشترکی است که قیاس بر اساس آن انجام می‌گیرد. حدیث زیر نمونه‌ای دیگر از مفهوم علت در قیاس است:

The existence of an „Illah constitutes the common matter upon which comparisons take place. The following Hadith is another illustration of the concept of „Illah in Qiyas:

وقتی از پیامبر ﷺ درباره معامله خرمای تازه با خرمای خشک پرسیده شد، فرمود: «آیا خرمای تازه اگر خشک شود، وزنش کم می‌شود؟» گفتند: «بله.» فرمود: «پس نه.» (دارقطنی)

When the Messenger (saw) was asked about the trading of mature dates with dry dates, he asked: "Do the mature dates become lighter (in weight) if they dry up?" They said, "Yes." He said, "Then, no." (Daraqtuni)

بر پایه‌ی علت (العِلّة)، پیامبر ﷺ با تعمیم حکم ربا به معامله‌ی خرمای تازه با خرمای خشک، عملاً قیاس را نشان داد.

Based upon the „Illah, the Prophet (saw) demonstrated Qiyas by extending the rule of Riba to trading mature dates with dry dates.

ابن عباس روایت کرد: زنی گفت: «ای فرستاده خدا، مادرم درگذشت در حالی که نذر روزه‌ای بر عهده داشت؛ آیا من به جای او روزه بگیرم؟» ﷺ فرمود:

Ibn Abbas narrated, "A woman said, 'O Messenger of Allah, my mother died owing a vow to fast; should I fast for her?' He (saw) said:

«اگر مادرت قرضی داشت و تو آن را از طرف او ادا می‌کردی، آیا این کار او را بری می‌کرد؟» زن گفت: «بله.» پیامبر ﷺ فرمود: «پس از طرف مادرت روزه بگیر.» (مسلم)

“What if your mother owed a debt and you paid it back for her, would that settle it?‟ She said, 'Yes.' He replied, „Then, fast for your mother.‟” (Muslim)

از عبدالله بن زبیر (رض) روایت است که:

Also, 'Abdullah ibn Zubair (ra) narrated:

مردی از قبیله خثعم نزد رسول خدا ﷺ آمد و گفت: «پدرم در سنین پیری اسلام آورد و نمی‌تواند بر شتر سوار شود، و در عین حال بر او حج واجب است. آیا من به جای او حج بگزارم؟» پیامبر ﷺ فرمود: «آیا تو پسر بزرگ‌تر هستی؟» گفت: «آری.» رسول ﷺ پاسخ داد: «اگر پدرت وامی بر عهده داشت و تو آن را پرداخت می‌کردی، آیا آن وام ادا می‌شد؟» گفت: «آری.» پیامبر ﷺ فرمود: «پس به جای او حج بگزار.» (احمد)

"A man from Khath'an (a tribe) came to the Messenger of Allah (saw) and said, 'My father embraced Islam at an old age, and he cannot ride the camel and at the same time he is obligated to perform Hajj. Should I perform Hajj for him?' The Prophet (saw) said, 'Are you the eldest son?' He said, 'Yes.' The Messenger (saw) replied, 'What if your father owed a debt and you paid it back, would that settle it?' He said, 'Yes.' The Prophet (saw) said, 'Then perform Hajj for him.'" (Ahmad)

در هر دو حدیث، پیامبر ﷺ به مسلمانان آموخت که چگونه میان بدهیِ الهی در روزه و حج و بدهیِ به انسان قیاس کنند. هر دو در علتِ مشترکِ خود، یعنی وجودِ دِینی که باید پرداخت شود، شریک‌اند. از آنجا که تعریفِ قیاس از احادیثِ پیامبر ﷺ گرفته شده، این تعریف حکمِ شرعی به‌شمار می‌آید. حکمی که از راهِ قیاس استخراج می‌شود، حکمی شرعی است که همانند هر حکمِ شرعیِ دیگری که از سایر منابعِ تشریع به دست آمده، باید بدان عمل شود. تعریف‌ها و قواعدِ کلی که از ادله استخراج می‌شوند، خود نیز احکامِ شرعیه به‌شمار می‌روند.

In both Ahadith, the Messenger instructed the Muslims how to draw the analogy between the debt of Allah in fasting and Hajj and the debt to a human being. Both of them share the same „Illah, which is the existence of a debt that must be paid. As the definition of Qiyas is derived from the Ahadith of the Prophet (saw), the definition is considered a Hukm Shari‟. The rule that is extracted through Qiyas is a Hukm Shari‟ that must be followed as any other Hukm Shari‟ extracted from other legislative sources. The definitions and general rules which are extracted from the evidences are themselves considered Ahkam Shar'iah.

قیاس بر علتی استوار است که وجه اشتراک میان هر دو مسئله است. اگر علتی وجود داشته باشد، قیاس ممکن است، در غیر این صورت قیاس ممکن نیست. بنابر قوی‌ترین دیدگاه، علت باید یا در متن شرعی بیان شده باشد یا از یک متن شرعی استنباط گردد. در این صورت، این قیاس شرعی خواهد بود، زیرا علت توسط یک متن شرعی بیان شده است. بر اساس این دیدگاه، اگر این علت نه در متن شرعی بیان شده باشد و نه از آن استنباط شده باشد، آنگاه قیاس از منظر شرعی معتبر شمرده نمی‌شود و نه می‌توان آن را دلیلی معتبر دانست.

Qiyas is established upon an „Illah, which is the common motive between any two issues. If an „Illah exists, then Qiyas can be performed otherwise Qiyas is not possible. According to the strongest opinion the „Illah must be stated or derived from a Shari‟ text. If this is the case, this Qiyas would be Shari‟ because the „Illah has been stated by a Shari‟ text. According to this view if this „Illah has not been stated or derived from a Shari‟ text, then the Qiyas cannot be considered valid from a Shari‟ perspective nor can it be considered as a valid daleel.

روایت شده است که صحابه در بسیاری از موارد از قیاس استفاده می‌کردند. هنگامی که ابوبکر (رض) میراث را به مادربزرگ مادری داد و نه به مادربزرگ پدری، برخی از انصار به او گفتند:

It is documented that the Sahabah used Qiyas in many instances. When Abu Bakr (ra) gave inheritance to the maternal grandmother and not the paternal one, some of the Ansar told him:

«شما میراث را به یک زن (مادربزرگ مادری) از یک میت (نوه) داده‌اید که اگر خود او میت می‌بود، آن نوه از او ارث نمی‌برد. از سوی دیگر، زنی (مادربزرگ پدری) را کنار گذاشته‌اید که اگر او می‌مرد، این شخص از او ارث می‌برد. پس یک‌ششم میراث را به آنان بدهید.» وقتی ابوبکر این قیاس را شنید، حکم خود را تغییر داد و حکم جدید را تثبیت کرد. در مثال دیگری، عمر (رض) در اعمال حکم قصاص بر گروهی که یک نفر را کشته‌اند، تردید کرد. علی (رض) به او گفت:

"You have given inheritance to a woman (the maternal grandmother) from a dead person (the grandson) who, if she were the dead person, he would not inherit from her. On the other hand, you left out a woman (the paternal grandmother) who, if she died, this person will inherit from her. So give them the one-sixth of the inheritance." When Abu Bakr heard this Qiyas, he changed his rule and established the new rule. In another example, Umar (ra) doubted applying the death penalty for the group that kills a person. Ali (ra) told him:

«ای امیرالمؤمنین! اگر گروهی دزدی کنند، آیا دست‌هایشان را قطع می‌کنی؟» عمر گفت: «بله». علی گفت: «این همان است». بدین ترتیب، علی بر اساس حکم قطع دست در دزدی گروهی، برای مجازات اعدام گروهی قیاس کرد.

"O Ameer al Mu'mineen. If a group stole, would you cut their hands?" Umar said, "Yes," and Ali replied, "This is the same." Thus, Ali made Qiyas for the death penalty of a group based upon the penalty of theft for a group.

دلیلِ قیاس، متونِ شرعی‌ای است که حاوی علّت‌اند. وجودِ علّت مستلزمِ آن است که ما از معقولِ نص (ماقول النص) در کتاب و سنت پیروی کنیم؛ زیرا آن معقول از ذهن نیست، بلکه خودِ متن است. اگر معقولِ متن به امری تازه گسترش یابد، آنگاه ما مکلّف به گسترش دادنِ آن هستیم، وگرنه از متن پیروی نکرده‌ایم.

The evidence for Qiyas is the Shari‟ah texts which contain „Illah. The presence of an „Illah entails that we follow the rationale of the text (ma‟qool an-nass) of the Kitaab and Sunnah. Since the rationale is not from the mind but the text itself. If the rationale of the text extends to a new matter then we are obliged to extend it, otherwise we would not have followed the text.