بعد از پیامبر ﷺ، در زمان صحابه اجتهادهای فراوان و پیچیده‌ای وجود داشت. حتی در میان عامه مردم نیز اجتهاد رایج بود و این امر عجیب به شمار نمی‌آمد، زیرا آنان عرب اصیلی بودند که عربی ناب سخن می‌گفتند. روزی عمر بن خطاب هنگام ایراد خطبه کوشید مهریه را محدود کند، اما زنی از پشت صفوف با استناد به این آیه به او پاسخ داد:

After the Messenger (saw) there are numerous and elaborate Ijtihads in the time of the Sahabah. Even amongst the general masses Ijtihad was widespread and that was not considered strange because they were the original Arabs who spoke pure Arabic. Once while giving a Khutbah Umar b. Khattab tried to limit the dowry (Mahr) but a women responded from behind the lines by quoting the Ayah:

«و اگر قصد داشتید همسری را با دیگری عوض کنید و یکی از آنان را قنطار (یعنی مال فراوان) مهر داده بودید، ذرهای از آن را پس نگیرید..» (ترجمه قرآن کریم، النساء: ۲۰)

“But if you intend to replace a wife by another and you have given one of them a Qintar (of gold i.e. a great amount) as Mahr, take not the least bit of it back..” (TMQ An-Nisa: 20)

او بر اساس فهم خود از واژه «قنطار»، که بر مقدار زیاد و بدون محدودیت دلالت دارد، گفت که جایز نیست مهریه را محدود کنند. او (رضی الله عنه) فرمود: «آن زن درست می‌گوید و عمر اشتباه می‌کند.» در مسئله‌ی قضاوت بر اساس رأیی که از دلایل شرعی استنباط شده باشد، اجماع صحابه حاصل شده است؛ یعنی آنان در به‌کارگیری اجتهاد برای حوادثی که نصّ (روشنی) درباره‌ی آنها یافت نمی‌شد، اتفاق داشتند. این مطلب از گزارش‌های پیاپی به ما رسیده است که در آن شکی نیست. یکی از این گزارش‌ها، سخن ابوبکر (رضی الله عنه) است، هنگامی که درباره‌ی «کَلَالَه» از او پرسیده شد. او گفت: «درباره‌ی آن بر اساس رأی خود سخن می‌گویم. اگر درست باشد، از جانب خداست، و اگر خطا باشد، از جانب من و از شیطان است و خداوند از آن بری است. کلاله کسی است که نه فرزندی دارد و نه پدر و مادری بر جای مانده است.»36

She told him from her understanding of the word Qintar which denotes many without restriction that it is not allowed for him to restrict the doweries. He (may Allah be pleased with him) said: “The woman is right and Umar is wrong.” An Ijma (consensus) of the Sahabah has taken place on the question of judging by an opinion which has been deduced from the Shar‟ai evidence i.e. they agreed on the use of Ijtihad for any incidents that took place for which no (clear) text had been found. This is what reached us in successive reports in which there is no doubt. One such report is the saying of Abu Bakr (ra) when he was asked about the Kalala. He said: “I will speak about it according to my opinion. If it is correct then it is from Allah. If it is a mistake then it is from me and from Shaytan and Allah has nothing to do with it. Kalala is the one who has no children or parents left.”36

اعتبار این سخن او که «در این باره به رأی خود سخن می‌گویم» به این معنا نیست که این رأی از پیامبر است. بلکه مقصودش این بود که ابوبکر بر اساس آنچه از واژه «کلاله» در آیه‌ای از قرآن فهمیده است، نظر خود را بیان می‌کند:

His statement, “I will speak about it according to my opinion” does not mean this opinion is from him. Rather it meant Abu Bakr would express his opinion according to what he understood from the expression 'Kalala' in the verse of the Qur‟an:

«اگر مردی یا زنی که میراثش مورد بحث است، نه اصول (والدین و اجداد) و نه فروع (فرزندان و نوادگان) برجای گذارده باشد…» (ترجمه معانی قرآن کریم، النساء: ۱۲)

“If the man or woman whose inheritance is in question has left neither ascendants nor descendants…” (TMQ An-Nisa:12)

در زبان عربی، کلاله بر سه گروه از افراد اطلاق می‌شود: کسی که نه فرزند و نه پدر و مادری از خود به جا گذاشته، کسی که نه فرزند و نه والد دارد (به لحاظ بازماندگان)، و خویشاوندانی غیر از فرزند و پدر. ابوبکر (رضی الله عنه) در تعیین اینکه کدام یک از این معانی مقصود آیه است، اجتهاد کرد.

Kalala in the Arabic language applies to three people; the one who did not leave a child or parent, the one who has neither a child or parent (in terms of the left people), and the relatives from other than the child or father. Abu Bakr (ra) made Ijtihad as to which meaning is referred to here.

مثال دیگری از اجتهاد این است که ابوبکر (رض) سهمی از میراث را به مادربزرگ مادری داد و نه به مادربزرگ پدری. برخی از انصار به او گفتند: «تو به زنی از زن متوفی میراث می‌دهی که اگر آن زن می‌مرد، او از وی ارث نمی‌برد. در حالی که زنی را نادیده گرفتی که اگر او می‌مرد، همه آنچه را که به جا گذاشته بود به ارث می‌برد.» پس ابوبکر (رض) به هر دو مادربزرگ سهم برابری از میراث داد.

Another example of Ijtihad is that Abu Bakr (ra) gave a share of the inheritance to the mother‟s mother and not the father‟s mother. Some of the Ansar said to him: “You give inheritance to a woman from a deceased woman who would not inherit from her if she died. Yet you ignored a woman, who if she had died, would have inherited everything she left behind.” So Abu Bakr (ra) gave both grandmothers equal share in the inheritance.

یکی از نمونه‌های مشهور اجتهاد، سخنی است که علی (رض) درباره حد نوشیدن شراب فرمود. او گفت: «هر کس آن را بنوشد، یاوه‌گویی می‌کند، و هر کس یاوه‌گویی کند، افترا می‌بندد؛ پس به نظرم باید همان‌گونه کیفر شود که افترا‌زننده کیفر می‌شود.» علی (رض) میان نوشیدن شراب و افترا‌زدن قیاس کرد، زیرا از شرع دریافته بود که آنچه احتمال وقوعش می‌رود، می‌توان همانند آنچه واقعاً رخ داده است به شمار آورد.

A famous example of Ijtihad is what Ali (ra) said regarding punishment (Hadd) for the crime of drinking alcohol. He said: “Whoever drinks it will speak nonsense, and who did so would fabricate lies, so I see that he must be punished like the fabricator of lies.” Ali (ra) made an analogy between drinking and fabrication because he understood from Shar‟a that it could be considered that which is likely to happen to be the same as that which actually happens.

همه‌ی این‌ها نمونه‌هایی از اجتهاد در زمان صحابه و اجماع صحابه درباره‌ی مسئله‌ی اجتهاد است. این‌که صحابه در نبودِ نص به اجتهاد روی می‌آوردند، با تواتر ثابت شده است.37

All these are examples of Ijtihad from the time of the Sahabah and Ijma as-Sahabah on the issue of Ijtihad. The fact that the Companions resorted to Ijtihad in the absence of a text is established by continuous testimony (Tawatur).37

القرطبی در تفسیر خود می‌گوید: «صحابه همچنان در احکام حوادث با یکدیگر اختلاف داشتند، اگرچه هم‌دل و هماهنگ باقی ماندند.» بغدادی این سخن عمر بن عبدالعزیز را در کتاب «الفقیه والمتفقه» خود نقل کرده است: «اگر اصحاب محمد ﷺ با هم اختلاف نمی‌کردند، خوشنود نمی‌شدم؛ زیرا اگر اختلاف نمی‌کردند، برای ما اجازه‌ای (برای اختلاف‌کردن) وجود نداشت.»

Al-Qurtubi says in his Tafseer: “The Sahabah still continued to differ regarding the rules of the incidents, though they remained in harmony.” Al-Baghdadi reported the following saying of Umar b. „Abdul-‟Azeez in his book „Al-Faqeeh wal Mutafaqqih‟: “I would have not been pleased if the Ashab (companions) of Muhammad did not differ, because if they did not differ, there would not have been a permission (for us to differ).”