اجتهاد (ئؾطٙحد) از ریشه‌ی «جهد» مشتق شده است. از نظر لغوی به معنای کوشش و تلاش در هر کاری است که با نوعی سختی و مشقت همراه باشد. بزرگان علم اصول، مانند ابوالحسن علی معروف به آمدی (متوفای ۶۳۱ ه‍.ق) و محمد بن علی شوکانی (متوفای ۱۲۵۵ ه‍.ق)، آن را چنین تعریف کرده‌اند: «به کار بستن تمام توان فقیه برای استنباط، با درجه‌ای از ظن و احتمال، احکام شریعت از ادله‌ی تفصیلی آن در منابع.»۲۷

Ijtihad (ئؾطٙحد ) is derived from the root word Jahada. Linguistically, it means striving or self-exertion in any activity, which entails a measure of hardship. The great scholars of Usul such as Abu al-Husayn Ali otherwise known as Al-Amidi (d. 631 AH) and Mohammad bin Ali Al-Shawkani (d. 1255 AH) defined it as, „the total expenditure of effort made by a jurist in order to infer, with a degree of probability, the rules of Shariah from their detailed evidence in the sources.‟27

دیگران به این تعریف افزوده‌اند: «به گونه‌ای که مجتهد احساس کند دیگر توانایی تلاش بیشتری ندارد». در اصل، اجتهاد به‌عنوان یک اصطلاح فقهی به معنای به‌کار بستن تمام توان در بررسی دقیق یک مسئله و جست‌وجوی راه‌حلی برای آن از منابع شریعت است.

Others add, „in a manner the Mujtahid feels unable to exert any more effort‟ to this definition. Essentially as a juristic term, Ijtihad means exhausting all of one‟s efforts in studying a problem thoroughly and seeking a solution for it from the sources of Shari‟ah.

این تعریف اصولی از اجتهاد از دلایلی استخراج شده است که درباره اجتهاد بحث می‌کنند و وجوب آن را ثابت می‌کنند، مانند احادیثی که پیش‌تر ذکر شد. متأسفانه برخی امروزه می‌پندارند که اجتهاد صرفاً استدلال شخصی یک فرد است و این تعریفِ علمای اصول را که قرن‌ها پابرجا بوده، کنار گذاشته‌اند. پیامد این کار آن است که مردم به اشتباه گمان می‌کنند اسلام فرایندی برای استخراج احکام مسائل نو ندارد. از این رو، هنگام سخن گفتن از اجتهاد، ضروری است که به تعریف مقرر در علم اصول مراجعه کنیم، نه به شیوه‌ای که امروزه این واژه به نادرستی به کار می‌رود.

This Usuli definition of Ijtihad was derived from the evidences which discuss Ijtihad and establish its obligation such as the Ahadith mentioned earlier. Unfortunately some today believe that Ijtihad is a mere personal reasoning of an individual and have abandoned this definition of the Usuli scholars which had been established for centuries. The consequence of this is that people mistakenly think that Islam doesn‟t contain a process to derive rules for modern problems. Therefore, when talking about Ijtihad it is paramount that we refer to the established Usuli definition rather than how the term is misused today.

کسی که اجتهاد می‌کند «مجتهد» است؛ در حالی که کسی که احکام شریعت را به‌طور دقیق می‌داند، اما توانایی استنباط مستقیم آن‌ها از منابعشان را ندارد، مجتهد نیست، بلکه «فقیه»، «مفتی» یا «قاضی» است.

A person who performs Ijtihad is a Mujtahid; whereas, a person who knows the rules of Shari‟ah in detail, but is unable to extract the rules directly from their sources, is not a Mujtahid but rather a Faqih (jurist), Mufti or a Qadi (judge).

متونِ قرآن و سنت که از نظر معنا قطعی‌اند، تنها یک فهم را به دست می‌دهند. هر اجتهادی بر این‌گونه متون تنها یک معنا را حاصل خواهد کرد. نصوصی که درباره مسائلی چون ربا یا قتل آمده‌اند، در تحریم این امور روشن‌اند. هیچ مجتهدی نمی‌تواند ادعا کند که ربا یا قتل جایز است، زیرا متن تنها یک معنا دارد. انکار این احکام یا هر حکم دیگری که از راه ثبوت قطعی و دلالت قطعی ثابت شده باشد، کفر است، چرا که انکار حکمِ قطعیِ نازل‌شده از سوی الله (سبحانه و تعالی) است. از این رو، کسانی که منکر فرض بودن نمازهای پنج‌گانه روزانه (صلاة) می‌شوند، یا منکر آن‌اند که حکم کردن به آنچه الله نازل کرده واجب است، بی‌شک کافر می‌گردند، حتی اگر از دانشمندان (علما) باشند که تمام قرآن و همه احادیث (روایات) را حفظ کرده باشند.

The text of the Qur‟an and Sunnah which are Qata‟i (conclusive) in meaning provide only one understanding. Any Ijtihad on these types of text will render only one meaning. The texts related to issues such as Riba or murder, are clear in their prohibition of these things. No Mujtahid can claim that Riba or murder is allowed, because the text only offers one meaning. To reject these Ahkam or any others established through Qata‟i Thuboot and Qata‟i Dalalah is Kufr (disbelief) as it would be a rejection of the definitive revealed rule from Allah (swt). Thus those who reject that the five times daily prayer (Salah) are Fara‟id (obligations) or that ruling by whatever Allah is revealed is obligatory undoubtedly become Kuffar (disbelievers) even if they were knowledgeable scholars (Ulema) who had committed the entire Qur‟an and all the Ahadith (narrations) to memory.

اجتهاد تنها در احکام شرعی‌ای واقع می‌شود که دلیل آن‌ها ظنی (ظنّی) است، و نه در جایی که حکم قطعی (قطعی) باشد.28

Ijtihad does not occur except in the Ahkam Shar‟iah whose daleel is speculative (Dhanni) and not when the rule is decisive (Qata‟i).28

در بابِ آنچه اجتهاد در آن جایز است، باید توجه داشت که اجتهاد با یک نگاهِ سطحی به متون شریعت حاصل نمی‌شود؛ بلکه به این معناست که مجتهد آن‌چنان با تمام توان تلاش کند که فقیه احساس کند دیگر توانِ بیشتر تلاش کردن برای استنباطِ حکمِ الهی را ندارد. و اگر فقیه دلیلی را که توانِ یافتنش را داشت نیافته باشد، نظرِ او باطل است.29

When it comes to the area in which Ijtihad is permitted it is important to realise that it does not occur after a brief look at the Shar‟iah texts, rather it means that the Mujtahid struggles to his utmost in such a manner that the jurist feels an inability to exert himself further in order to derive the Hukm of Allah. If the jurist has failed to discover the evidence which he was capable of discovering, his opinion is void.29

بنابراین اگر کسی ادعا کند که در مسئله‌ای اجتهاد کرده است، در حالی که تنها یک متن مربوط به آن را مطالعه کرده و سایر متون مرتبط را، با وجود دسترسی آسان به آن‌ها، نادیده گرفته است، این کار اجتهاد معتبر به شمار نخواهد آمد.

Therefore if one claimed to have made Ijtihad upon an issue after only studying one text related to it and ignored all other relevant texts even though they were readily available, this would not be considered legitimate Ijtihad.

مسائلِ عقیدہ اَدِلّۂ قطعیّہ (یقینی دلائل) پر مبنی ہیں اور ان کا صرف ایک ہی درست مفہوم ہے، کئی نہیں۔ اس لیے کوئی مجتہد اسلام کا کوئی دوسرا عقیدہ استنباط نہیں کر سکتا۔ ان امور میں صرف ایک ہی درست نظریہ ہے، اور جو شخص اس سے اختلاف کرے وہ کافر ہے۔ جیسا کہ شوکانی نے بیان کیا، علما کا اس پر اتفاق ہے کہ عقیدے کے بنیادی امور، جیسے توحیدِ الٰہی، اللہ کی صفات، نبوتِ محمدﷺ کی حقانیت، آخرت وغیرہ میں صرف ایک ہی حق ہے، اور جو شخص خواہ مجتہد ہو یا غیر مجتہد، اس سے مختلف نظریہ اختیار کرے وہ خود بخود اسلام سے خارج ہو جاتا ہے۔30

The issues related to the „Aqeedah are based on Adilla Qata‟iya (decisive evidences) and there is only one correct understanding for it, not several. Thus, no Mujtahid can deduce another „Aqeedah of Islam. There is only one correct view with regards to these matters and anyone who differs from it is a Kafir. As Shawkani explained, the Ulema are in agreement that in regard to the essentials of Aqeeda, such as the oneness of Allah (tawhid), His attributes, the truth of the Prophethood of Muhammad, the hereafter, and so on, there is only one truth and anyone, whether a mujtahid or otherwise, who takes a different view automatically renounces Islam.30

بنابراین کسانی مانند پیروان میرزا غلام احمد قادیانی که معتقدند او پیامبر بود، و سلمان رشدی که به محمد ﷺ توهین کرد، بی‌شک کافرند و اصلاً نمی‌توان ایشان را مجتهد نامید.

Therefore people such as the followers of Mirza Gulam Ahmad Qadian who believe he was a prophet and Salman Rushdie who defamed Muhammad (saw) are definitely Kuffar (disbelievers) and cannot be called Mujtahids at all.

از چندین آیه‌ی قرآن چنین برمی‌آید که خداوند (سبحانه و تعالی) مستقیماً خطاب به بشریت سخن گفته است. از این رو، بر کسی که خطاب شارع، یعنی خداوند (سبحانه و تعالی) را شنیده است، واجب است که به آن ایمان آورد و آن را بفهمد. همچنین واجب است که به آن عمل کند، زیرا این خطاب یک حکم شرعی است. بنابراین، اصولاً هر مسلمانی باید حکم خداوند را مستقیماً از سخن شارع دریابد. این به آن دلیل است که شارع این خطاب را نه تنها متوجه مجتهدان یا علما، بلکه متوجه همه‌ی مکلفان ساخته است. پس فهم این خطاب بر مکلفان واجب شد تا بتوانند به آن عمل کنند، زیرا عمل به خطابی که فهمیده نشود ممکن نیست. از این رو، استنباط حکم خداوند بر همه‌ی مکلفان فرض گشت؛ یعنی اجتهاد بر همه‌ی مکلفان (کسانی که مسئولیت شرعی دارند) فرض شد. در نتیجه، اساس کار هر مکلف باید این باشد که خود حکم خداوند را از سخن شارع اخذ کند، زیرا او مستقیماً مخاطب این سخن است.

From multiple verses of the Qur‟an we understand that Allah (swt) has addressed humanity directly. Therefore for the one who has heard the address of the Legislator, Allah (swt) - it becomes incumbent on him to believe in it and understand it. It also becomes incumbent on him to act upon it, because it is a Shar‟iah rule. So in principle a Muslim should understand the Hukm (rule) of Allah from the speech of the Legislator directly. This is because the speech has been directed at all people by the Legislator and not only at the Mujtahidin or the Ulema but all the Mukallafin (those who are legally responsible). Thus it became an obligation on the Mukallafin to understand this speech so as to be able to act upon it, since it is impossible to act upon the speech without comprehending it. Therefore, the inference (Istinbat) of Allah's Hukm became Fard on all the Mukallifin i.e. Ijtihad became Fard on all the Mukallafin (legally responsible). Consequently, the basis of a Mukallaf (legally responsible) should be that he adopts the Hukm of Allah himself from the speech of the Legislator because he has been addressed by this speech.

اما حقیقت این است که مکلَّفین (افرادی که مسئولیت شرعی دارند) در فهم و درک و توانایی یادگیری تفاوت دارند. آنان در دانش و نادانی نیز با یکدیگر اختلاف دارند. بنابراین، ممکن نیست که همه آنان بتوانند احکام شرعی را از ادله استنباط کنند، یعنی ممکن نیست که همه مکلَّفین مجتهد باشند. در این جهت، این مسئله شبیه سایر علوم است؛ به سبب تفاوت استعداد یادگیری مردم، همه نمی‌توانند پزشک، فیزیکدان یا شیمی‌دان شوند. از این رو، وجوب اجتهاد، واجبی کفایی ('علی سبیل الکفایه') می‌شود؛ اگر برخی به آن بپردازند، دیگران از گناه معاف می‌گردند. بنابراین، بر امت واجب شد که مجتهدانی وجود داشته باشند که بتوانند احکام شریعت را برای همه موقعیت‌ها استخراج کنند. افزون بر این، دلایل گوناگونی وجود دارد که جواز تقلید (پیروی از نظرات یک مجتهد) را ثابت می‌کند؛ این دلایل در بابی با عنوان «تقلید» به تفصیل بیان شده‌اند.

However, the reality of the Mukallifin (legally responsible) is that there is a disparity in their understanding and comprehension and in their aptitude for learning. They also differ in terms of knowledge and ignorance. Therefore, it is impossible for all of them to deduce Shar‟ai rules from the evidences i.e. it is impossible for all Mukallafin to be Mujtahidin. There is a similarity in this respect to other sciences, not everyone can become a doctor, physicist or chemist due to the disparity of people‟s aptitude for learning. Hence the obligation of Ijtihad becomes one of sufficiency ('ala al-Kifaya). If some undertake it the rest are absolved of the sin. Therefore, it became obligatory for Mujtahidin to exist in the Ummah who can derive the Shar‟iah rules for all situations. Futhermore there are various evidences that prove the permissibility of Taqleed (following the opinions of a Mujtahid), these are elaborated in the chapter entitled „Taqleed‟.

گفتن اینکه درهای اجتهاد بسته است، کاملاً نادرست است؛ این خطای جدی‌ای بود که برخی از علما در تاریخ به اشتباه بدان فراخواندند و آشکارا با شریعت در تضاد است. متون شرعی امروز همان‌گونه وجود دارند که در گذشته وجود داشتند؛ بنابراین اجتهاد نه تنها ممکن است، بلکه ضروری و فرض کفایه است، چنان‌که پیش‌تر ثابت شد.

To say that the doors of Ijtihad are closed is completely incorrect, this was a serious error that some Ulema mistakenly called for in history and clearly contradicts the Shar‟iah. The Shar‟iah texts exist today as they existed in the past, therefore Ijtihad is not only possible, it is necessary and a Fard ul Kifaya (duty of sufficiency), as was proven earlier.

شوکانی این مطلب را به شکلی درخشان بیان کرده است، آنجا که گفت: «سخنی کاملاً بی‌پایه است که بگوییم خداوند متعال توانایی دانش و اجتهاد را به نسل‌های گذشته‌ی علما عطا کرده، اما آن را از نسل‌های بعدی دریغ داشته است.» و نیز: «آنچه طرفداران تقلید به ما می‌گویند این است که ما باید قرآن و سنت را از زبان دیگران بشناسیم، در حالی که هدایت را در دست داریم. سپاس خدای را، این بزرگ‌ترین دروغ (بهتان عظیم) است و هیچ دلیلی در جهان برای توجیه آن وجود ندارد.»31

Shawkani articulated this brilliantly when he said: “It is utter nonsense to say that Allah Almighty bestowed the capacity for knowledge and Ijtihad on the bygone generations of Ulema but denied it to the later generations.” “What the proponents of Taqlid are saying to us is that we must know the Qur‟an and the Sunnah through the words of other men while we still have the guidance in our hands. Praise be to Allah, this is the greatest lie (Buhtanun 'azim) and there is no reason in the world to vindicate it.”31

درهای اجتهاد باز است، اما نه برای نادانان؛ این درها تا روز قیامت برای اهل علمی گشوده است که توانایی انجام آن را دارند، زیرا علم کلید درِ اجتهاد است.

The doors of Ijtihad are open but not for the ignorant, they are open until the day of judgement for the people of knowledge who have the capability to perform it as knowledge is the key to the door of Ijtihad.