نخست: نسخِ قرآن با قرآن:
First: Abrogation of the Qur‟an with Qur‟an:
نسخ وجوب صدقه دادن پیش از مشورت خصوصی با پیامبر ﷺ
The abrogation of giving Sadaqah before private consultation with the Messenger (saw).
همچنین، عدّهٔ یک‌ساله به ۴ ماه و ۱۰ روز تغییر یافته است.
Similarly, the one year‟s „Iddah has been changed to 4 months and 10 days.
الله (سبحانه و تعالى) فرمود:
Allah (swt) said:
«و الَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا وَصِيَّةً لِّأَزْوَاجِهِم مَّتَاعًا إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْرَاجٍ ۚ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِي مَا فَعَلْنَ فِي أَنفُسِهِنَّ مِن مَّعْرُوفٍ ۗ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ»
ترجمهٔ فارسی:
«و کسانی از شما که می‌میرند و همسرانی از خود بر جای می‌گذارند، باید برای همسرانشان وصیت کنند که تا یک سال هزینهٔ زندگی و سکونت داشته باشند، بی‌آنکه بیرون رانده شوند؛ اما اگر خود آنان بیرون روند، بر شما گناهی نیست در آنچه خودشان درباره‌ی خویش، به شیوهٔ پسندیده انجام می‌دهند. و خداوند شکست‌ناپذیر و حکیم است.»
“And those of you who die and leave behind wives should bequeath for their wives a year's maintenance and residence without turning them out, but if they (wives) leave, there is no sin on you for that which they do of themselves, provided it is honourable. And Allâh is All-Mighty, All-Wise.” (TMQ Al-Baqarah: 240)
او (سبحانه و تعالی) فرمود:
He (swt) said:
«وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا…» (القرآن الکریم، سورۃ البقرہ: ۲۳۴)
“And those of you who die and leave wives behind them, they (the wives) shall wait (as regards their marriage) for four months and ten days…” (TMQ Al-Baqarah: 234)
همین امر دربارهٔ الأحکام که پیش‌تر ذکر شد نیز صادق است.
The same goes for the Ahkam mentioned previously.
دوم: نسخ سنت به وسیلۀ سنت
Second: Abrogation of the Sunnah by Sunnah.
این که یک حدیث متواتر، حدیث متواتر دیگری را نسخ کند، یا یک حدیث آحاد به‌وسیله‌ی حدیث متواتر نسخ شود، یا یک حدیث آحاد به‌وسیله‌ی حدیث آحادِ دیگری نسخ شود. مانند احادیثِ پیامبر ﷺ:
This is when one Mutawaatir abrogates another Mutaawatir, an Ahad (singular) narration is abrogated by Mutawaatir or an Ahad is abrogated by another Ahad narration. Like the Ahadith of the Prophet (saw):
«من پیش‌تر شما را از زیارت قبرها منع می‌کردم، اکنون باید آنها را زیارت کنید.» ﷺ (مسلم، ترمذی، ابو داود و النسائی)
“I used to forbid you from visiting the graves, now you should visit them.” (Muslim, Tirmidhï, Abu Dàwud & al-Nasa‟i)
«اگر چهارمین بار شراب بنوشد (پس از آنکه هر بار مجازات شده باشد)، پس او را بکشید.»4
“If he drinks the fourth time (after being punished each time) then kill him.”4
«من پیش‌تر شما را از ذخیره کردن گوشت قربانی به سبب جمعیت زیاد نهی کرده بودم. اکنون می‌توانید هر طور که بخواهید آن را ذخیره کنید.» (بخاری و مسلم)
“I used to forbid you from storing away the sacrificial meat because of the large crowds. Now you may store it as you wish.” (Bukhari & Muslim)
سوم: نسخ سنت توسط قرآن:
Third: Abrogation of Sunnah by the Qur‟an:
حکمِ رو کردن به سوی بیتُ‌المقدس با قرآن نسخ شد:
The Hukm of facing Al-Quds was abrogated by the Qur‟an:
«…پس روی خود را به سوی مسجد الحرام بگردان.» (ترجمه قرآن، سوره البقره: ۱۴۴)
“…so turn your face in the direction of al-Masjid al-haraam.” (TMQ Al-Baqarah: 144)
همچنین، بر اساس سنت، آمیزش جنسی در شب برای کسی که روزه‌دار است، در روز حرام بود. این حکم با فرموده‌ی خداوند (سبحانه و تعالی) نسخ شد:
Also, having sexual intercourse at night was Haram for the one who fasted during the day according to the Sunnah. This was abrogated by the following saying of Allah (swt):
«پس اکنون با ایشان آمیزش کنید…» (ترجمه قرآن کریم، سورۃ البقرہ: ۱۸۷)
“So now have sexual relations with them…”(TMQ Al-Baqarah: 187)
روزه عاشوراء با سنّت ثابت شد، اما با وجوب روزه در ماه رمضان که در قرآن آمده، نسخ شد.
The fast of „Ashura was established by the Sunnah but abrogated by the Qur‟an with the obligation to fast in Ramadhan.
همچنین، بر اساس سنت، جایز بود که در میان جنگ شدید، نماز به تأخیر افتد. به همین دلیل، پیامبر ﷺ در روز خندق پس از به تأخیر انداختن نماز فرمود:
Similarly, it was allowed to delay the prayer in the thick of battle according to the Sunnah. That is why the Messenger (saw) said on the day of Khandaq after delaying the Salah:
«خدا قبرهای ایشان را پر از آتش کند، زیرا ایشان او را از نماز خواندن بازداشتند.» (مسلم، احمد و ابویعلی)
“May Allah fill their graves with Fire‟ as they prevented him from praying the Salah.” (Muslim, Ahmad & Abu Ya‟la)
این حکم با نمازِ خوف (صلاة الخوف) که در قرآن ذکر شده، منسوخ گردید: «و چون در میان ایشان باشی و برایشان نماز را برپا داری...» (قرآن کریم، سورۀ النساء: ۱۰۲)
This was abrogated by the Salat-ul-khawf (the Salah of fear) which was mentioned in the Qur‟an: “When you (O Messenger Muhammad [saw]) are among them, and lead them in as-salah (the prayer)…” (TMQ An-Nisa: 102)
چهارم: جایز نیست که حکمی که با اجماع ثابت شده باشد، نسخ شود.
Fourth: It is not allowed to abrogate the Hukm established by Ijma.
این به این دلیل است که ثابت شدن یک حکم از راه اجماع به این معناست که درباره آن حدیثی روایت نشده است، با وجود اینکه صحابه از آن حدیث آگاه بودند اما آن را نقل نکردند. آنان حکم را بیان کردند بدون آنکه حدیث را روایت کنند. بنابراین، ثابت شدن یک حکم از راه اجماع به این معناست که برای آن در کتاب و سنت نصّی وجود ندارد؛ از این رو، امکان اینکه نصّی حکمی را که با اجماع ثابت شده نسخ کند وجود ندارد.
This is because for a Hukm to be established by Ijma means a Hadith has not been narrated about it even though the Sahabah knew the Hadith but did not report it. They mentioned the Hukm without narrating the hadith. So for a Hukm to be established by Ijma means that there is no text for it in the Kitab and Sunnah, therefore, there is no possibility for a text to abrogate a Hukm established by Ijma.
پنجم: نسخ حکمِ قیاس
Fifth: Abrogating the Hukm of Qiyas.
نسخ هرگز در حکمِ قیاس راه ندارد. زیرا قیاسِ معتبر آن است که علّتِ آن، شرعی باشد؛ یعنی علّتِ حکم باشد، خواه صریح (صریح)، خواه ضمنی، خواه استنباطی یا از راه تمثیل. چنین علّتی از یک دلیل گرفته می‌شود، چه از قرآن، چه از سنّت، یا از اجماعِ صحابه. قیاس تا وقتی دلیل باقی است، پابرجاست. تا زمانی که اصلِ مسئله موجود است، امکان ندارد که حکمی که از راه قیاس استنباط شده نسخ شود. اما اگر خودِ اصلِ مسئله نسخ شود، آنگاه قیاسی نخواهد بود، زیرا علّت از میان رفته است. با این حال، در چنین حالتی این نسخِ حکمِ قیاس نیست، بلکه نسخِ حکمی است که از کتاب، سنّت و اجماع ثابت شده بود.
Abrogation does not occur in Hukm of Qiyas at all. This is because the recognised Qiyas is where its „Illah is Shar‟i one i.e. it is the reason of the Hukm whether it is explicit (Sareeh), implicit, deduced or through analogy. Such an „Illah is taken from a Daleel, either from the Qur‟an, Sunnah or Ijma as-Sahabah. The Qiyas remains as long as there is a daleel. It is not possible for abrogation to take place with regards to a Hukm deduced through analogy as long as the original matter exists. However, if the original matter is abrogated then there will be no Qiyas since the „Illah ceases to exist. However, in such a case it would not be abrogation of the Hukm of Qiyas, rather it would be abrogation of the Hukm established by the Kitab, Sunnah and Ijma.
ششم: جایز نیست که کتاب (قرآن) با سنت متواتر نسخ شود۔
Sixth: It is not allowed for the Kitab to be abrogated by the Mutawaatir Sunnah.
با آنکه احادیث متواتر قطعی‌الثبوت‌اند، به دلایل زیر نمی‌توانند قرآن را نسخ کنند:
Although the Mutawaatir Hadiths are Qata‟i (definite) they cannot abrogate the Qur‟an for the following reasons:
۱. الله (سبحانه و تعالی) می‌فرماید:
1. Allah (swt) says:
«و إذا بدَّلنا آيةً مكان آيةٍ» (سورۃ النحل: ۱۰۱)
“And when We change a verse in place of another.” (TMQ An-Nahl: 101)
این یعنی تغییر دادن حکمی که با یک آیه ثابت شده است، حکمی را که با آیهای دیگر ثابت شده بود، نسخ می‌کند۔
This means changing a Hukm established by an Ayah abrogates a Hukm established by another Ayah.
۲. الله (سبحانه وتعالی) می‌فرماید:
2. Allah (swt) says:
«هرگاه آیهای را نسخ کنیم یا آن را به فراموشی سپاریم، بهتر از آن یا مانند آن را میآوریم.» (قرآن کریم، سورۀ البقره: ۱۰۶)
“Whatever a Verse (revelation) do We abrogate or cause to be forgotten, We bring a better one or similar to it.” (TMQ Al-Baqarah: 106).
ضمیر شخصی (نَأْتِ) به الله (سبحانه و تعالی) بازمی‌گردد، یعنی کسی که آیه را نسخ می‌کند الله (سبحانه و تعالی) است، و می‌دانیم که سنت به وسیله فرستاده (ﷺ) آورده شده است. این به خاطر آن است که الفاظ سنت متعلق به فرستاده (ﷺ) و الفاظ قرآن متعلق به الله است. با این که معنای کتاب و سنت هر دو وحی از جانب الله (سبحانه و تعالی) هستند، با این حال سنت از نظر گفتار به فرستاده (ﷺ) منسوب است و قرآن کلام الله (سبحانه و تعالی) است. بنابراین، حکم یک آیه تنها به وسیله آیه دیگری نسخ می‌شود.
The personal pronoun (We bring) refers to Allah (swt) i.e. the one who abrogates the Ayah is Allah (swt) and we know the Sunnah was brought by the Messenger (saw). This is because the wording of the Sunnah belongs to the Messenger (saw) and the wording of the Qur‟an belongs to Allah. Even though the meaning of the Kitab and Sunnah are both revelations from Allah (swt), however the Sunnah is ascribed to the Messenger (saw) in terms of speech and the Qur‟an is the speech of Allah (swt). Thus, the Hukm of an Ayah is abrogated only by another Ayah.
۳. الله (سبحانه وتعالی) می‌فرماید:
3. Allah (swt) says:
«و ما این ذکر (قرآن) را بر تو نازل کردیم تا آنچه را به سوی مردم نازل شده برای آنان روشن بیان کنی.» (ترجمه قرآن کریم، سوره النحل: ۴۴)
“And We have also sent down unto you (O Muhammad [saw]) the reminder and the advice (the Qur‟an), that you may explain clearly to men what has been sent down to them.” (TMQ An-Nahl: 44)
پیامبر (ﷺ) آیاتی را که نازل شده‌اند تبیین می‌کند، اما آنها را نسخ نمی‌کند. زیرا نسخ به معنای رفع حکم است، نه تبیین (بیان) حکم.
So the Messenger (saw) explains the Ayat that have been revealed but he does not abrogate them. This is because abrogation means lifting the Hukm and not giving a clear explanation (bayaan) of the Hukm.
بر اساس همه این دلایل، سنت متواتر نمی‌تواند قرآن را نسخ کند۔
For all of these reasons the Mutawaatir Sunnah cannot abrogate Qur‟an.
پس به طریق اولی، قرآن را احادیث آحاد سنت نمی‌توانند نسخ کنند. زیرا علاوه بر آنچه درباره سنت متواتر گفتیم، احادیث آحاد ظنی‌اند و قطعی را نمی‌توان با ظنی نسخ کرد. با این حال، ممکن است حدیثی حکمی را که در قرآن آمده تخصیص دهد؛ مانند تخصیص حکم شلاق برای زناکار غیرمتأهل که سنت برای زناکار متأهل سنگسار را مقرر کرده است.
So by greater reason (Min Bab awla) the Qur‟an cannot be abrogated by the Ahad (singular narrations) of the Sunnah. As in addition to what we have said about the Mutawaatir Sunnah the singular narrations are Dhanni (speculative) and the definite (Qata‟i) cannot be abrogated by the speculative (Dhanni). However a hadith may specify a rule mentioned in the Quran such as the specification of lashing for the unmarried fornicator as the Sunnah stipulates stoning for the married adulterer.
به همین ترتیب، سنّت متواتر را نمی‌توان با روایات آحاد سنّت نسخ کرد، زیرا متواتر از آحاد قوی‌تر است. خبر قطعی با خبر ظنی برطرف نمی‌شود.
Similarly, the Mutawaatir Sunnah cannot be abrogated by the Ahad (singular) narrations of the Sunnah, because the Mutawaatir is stronger than the Ahad. The definite report is not removed by the speculative report.
کسانی که می‌گویند تغییر جهت از قبلهٔ بیت‌المقدس در نماز با سنّت متواتر ثابت شده، به این دلیل است که اهل قُبا بر پایهٔ سنّت متواتر به سوی بیت‌المقدس نماز می‌خواندند، اما وقتی فرستادهٔ پیامبر ﷺ آمد و اعلام کرد که قبله تغییر کرده است، این حکم منسوخ شد. پس آنان بر اساس خبر او به سوی کعبه روی آوردند و پیامبر ﷺ نیز بر این کار اعتراضی نکرد. پاسخ به این ادعا این است که منسوخ شدن رو کردن به مسجد الاقصی از طریق قرآن بوده، چنان‌که پیش‌تر ذکر شد، و آن فرستاده تنها آنچه را که رخ داده بود خبر می‌داد؛ یعنی مردم را از یک حکم شرعی جدید آگاه می‌کرد.
As for those who say turning from the direction of al-Quds for the Salah was established by the Mutawaatir Sunnah. This is because the people of Quba used to pray towards al-Quds based on the Mutawaatir Sunnah but when this was abrogated when a caller sent by the Messenger of Allah (saw) came and announced that the Qibla had changed. So they turned towards the direction of the Ka‟ba based on his report and the Messenger (saw) did not object. The answer to this claim is that the abrogation of facing al-Aqsa was through the Qur‟an as it was mentioned previously and the caller was only informing them of what had happened i.e. he informed the people about a new Hukm Shar‟i.