والی کسی شخص کو کہا جاتا ہے جسے خلیفہ خلافت کی ریاست کے ایک ولایہ (صوبے) پر حاکم اور امیر مقرر کرتا ہے۔

The Waali (governor) is the person whom the Khaleefah appoints as ruler and Ameer over a Wilayah (province) of the Khilafah State.

سرزمین‌هایی که دولت اسلامی بر آن‌ها حکومت می‌کند به استان‌هایی تقسیم می‌شد و هر استان «ولایة» نامیده می‌شد. ولایت‌ها نیز به ناحیه‌هایی تقسیم می‌شدند و هر ناحیه «عمالة» نامیده می‌شد. فردی که بر ولایت گمارده می‌شد «والی» یا «امیر» نامیده می‌شد، و فردی که بر عمالة گمارده می‌شد «عامل» یا «حاکم» (فرمانروا) نامیده می‌شد.

The territories that the Islamic State rules over would be divided into provinces and each province would be known as Wilayah. The Wilayah would in turn be divided into districts and each district would be known as I’mala. The person appointed over the Wilayah would be known as the Waali, or an Ameer, and the person appointed over the I’mala would be known as the ‘Amil or the Hakim (ruler).

بنابراین والی حاکم است، زیرا ولایت به معنای حکومت است. در فرهنگ لغت «القاموس المحیط» آمده که ولایت به معنای امارت و اقتدار است. تعیین والی نیازمند انتصاب از جانب خلیفه یا کسی است که خلیفه او را برای این کار نماینده قرار داده باشد. بنابراین، تنها خلیفه می‌تواند والی تعیین کند. منشأ منصب ولایت یا امارت، یعنی ولات یا امیران، به اقدامات رسول خدا ﷺ بازمی‌گردد. ثابت شده که ایشان ﷺ بر سرزمین‌ها والیانی گماشت و به آنان حق حکومت بر ولایاتشان را داد. ایشان ﷺ معاذ بن جبل را بر الجند، زیاد بن لبید را بر حضرموت، و ابوموسی اشعری را بر زبید و عدن گماشت.

The Waali is therefore a ruler, for the Wilayah means the ruling. In the dictionary A-lMuhit, it has been defined as being the Imarah (leadership) and the authority. It requires an appointment by the Khaleefah or by whoever is delegated to do so on his behalf. Therefore, the Khaleefah can only appoint the Waali. The origin of the post of Wilayah or the Imarah i.e. the Wulah or the Ameers goes back to the actions of the Messenger of Allah (pbuh). It has been confirmed that He (pbuh) appointed Wulah over the countries and that He gave them the right to rule over their provinces. He (pbuh) appointed Mu’az Ibnu Jabal over Al-Janad, Zyad Ibnu Labeed over Hadhramawt and Abu Moussa Al-Ash’ari over Zabeed and Aden.

والی، خلیفہ کا نائب ہے؛ وہ وہی کام انجام دیتا ہے جس کا خلیفہ اس کو اپنی جانب سے اختیار دے۔ شرعی اعتبار سے ولایت کی کوئی مخصوص حد مقرر نہیں، لہٰذا کوئی بھی شخص جسے خلیفہ کسی امرِ حکمرانی میں اپنی جانب سے کام کرنے کے لیے مقرر کرے، وہ اس معاملے میں، خلیفہ کے تقرر میں استعمال کردہ شرائط کے مطابق، والی ہوگا۔ البتہ ممالک پر ولایت جغرافیائی طور پر متعین ہوتی ہے، کیونکہ رسول اللہ ﷺ اس علاقے کو متعین فرماتے تھے جس پر آپ والی مقرر فرماتے تھے، یعنی وہ جگہ جہاں آپ امیر کو امارت عطا فرماتے تھے۔

The Waali is the deputy of the Khaleefah; He performs what the Khaleefah authorises Him to do on his behalf. According to Shar’a, the Wilayah has no specific limit, thus any body appointed by the Khaleefah to act on his behalf over any matter of ruling would be a Waali in that matter in accordance with the terms the Khaleefah used in his appointment. However, the Wilayah over countries is geographically specified, because the Messenger of Allah (pbuh) used to specify the area over which He appointed the Waali, i.e. where He invests the Ameer with the Imarah.

ولایت دو نوع است: عامه و خاصه. ولایت عامه شامل همهٔ امور حکومتی در حوزهٔ ولایت می‌شود. تعیین کسی به این ولایت به این معناست که خلیفه امارت یک کشور یا یک استان را به والی واگذار می‌کند، به‌عنوان ولایتی بر همهٔ مردم آن برای نظارت بر تمام کارهای عادی؛ بنابراین او مسئولیت عمومی نظارت را بر عهده خواهد داشت. اما امارت خاصه بدین معناست که امیر محدود به اداره نیروهای مسلح، سرپرستی شهروندان، حفاظت از سرزمین‌ها، یا دفاع از زنان و کودکان در آن کشور یا استان می‌شود. او در امور قضا و جمع‌آوری خراج و صدقه حق دخالت ندارد. رسول خدا ﷺ والیانی با مسئولیت‌های عمومی (ولایت عامه) تعیین کرد، مانند زمانی که عمرو بن حزم را بر یمن گماشت. همچنین والیانی با وظایف خاص (ولایت خاصه) تعیین فرمود، مانند زمانی که علی بن ابی طالب را بر امر قضا در یمن منصوب کرد. خلفا از شیوهٔ رسول خدا ﷺ پیروی کردند. عمر بن خطاب، معاویه بن ابی سفیان را والی عام شام قرار داد، و علی بن ابی طالب، عبدالله بن عباس را بر بصره گماشت با اختیارات محدود (ولایت خاصه) برای اداره همهٔ امور به جز اموال که به زیاد سپرده شد. در صدر اسلام دو نوع ولایت وجود داشت: ولایت صلاة و ولایت خراج. از این رو می‌بینیم که کتاب‌های تاریخ در اشاره به ولایت امیران دو اصطلاح به کار برده‌اند: نخست امارت بر صلاة، و دیگر امارت بر صلاة و خراج. به عبارت دیگر، امیر می‌توانست هم بر صلاة و هم بر خراج، یا تنها بر صلاة، یا تنها بر خراج گمارده شود. واژهٔ صلاة در بافت ولایت یا امارت تنها به معنای امامت نماز مردم نیست، بلکه به معنای اداره همهٔ امور ایشان است به جز اموال؛ زیرا واژهٔ صلاة به معنای حکومت کردن به جز گرفتن مالیات به کار می‌رود. بنابراین، اگر والی هم نماز و هم خراج را در اختیار داشته باشد، ولایت او عام (ولایة عامّة) خواهد بود. و اگر ولایت او به نماز یا خراج محدود شده باشد، ولایت او خاص (ولایة خاصّة) خواهد بود. در هر صورت، این امر به تدبیر خود خلیفه واگذار می‌شود؛ زیرا او حق دارد ولایت را به خراج محدود کند، یا به قضا، یا می‌تواند آن را به جز خراج و قضا و ارتش محدود سازد. او می‌تواند آنچه را برای اداره‌ی ولایت یا استان مصلحت می‌داند انجام دهد. این به آن دلیل است که شرع برای والی وظایف معینی تعیین نکرده و لازم نیست که او همه‌ی وظایف حکومت را انجام دهد. با این حال، شرع تعیین کرده که وظیفه‌ی والی یا امیر، حکومت و اختیار است، و او جانشین خلیفه است و باید بر ناحیه‌ای مشخص امیر باشد. همه‌ی این‌ها از کردار رسول خدا ﷺ استنباط می‌شود. با این همه، شرع به خلیفه اجازه می‌دهد که بنا بر صلاحدید خود، والی را یا با ولایت عام (عامّة) یا با ولایت خاص (خاصّة) منصوب کند، و همه‌ی این‌ها در کردار رسول خدا ﷺ منعکس است.

There are two types of Wilayah: general and specific. The general one includes all the ruling matters within the Wilayah. Appointing someone to that Wilayah would mean that the Khaleefah delegates to the Waali the Imarah of a country or a province, as a Wilayah over all its people for supervising all the normal functions. Thus He would have a general responsibility of supervision. As for the specific Imarah, this means that the Ameer would be restricted to running the armed forces, governing the citizens, protecting the territories, or defending the women and children in that country or province. He does not have a say in the judiciary or the collecting of Kharaj and Sadaqah. The Messenger of Allah (pbuh) appointed Wulah with general responsibilities (Wilayah ‘Aammah), such as when He appoimted ‘Amru ibn Hazm over Yemen. He also appointed Wulah with specific functions (Wilayah Khassa), such as when He appointed Ali bin Abi Talib over the judiciary in Yemen. The Khulafaa’ followed in the Messenger of Allah’s (pbuh) footsteps. ‘Umar Ibnul-Khattab appointed Mu’aiwya bin Abi Sufyan as general Waali over Ash-Sham, while Ali bin Abi Talib appointed ‘Abdullah bin Abbas over Basra with restrictive powers (Wilayah Khassa) to run all the affairs except for the funds, which was assigned to Ziad There used to be two types of Wilayah in the early times; the Wilayah of Salah and the Wilayah of Kharaj. Therefore we find that history books use two terms in their reference to the Wilayah of Ameers: The first is the Imarah over the Salah and the other the Imarah over the Salah and the Kharaj. In other words the Ameer could either be appointed over both the Salah and the Kharaj, or over the Salah only or over the Kharaj only. The word Salah, in the context of the Wilayah or the Imarah, does not mean only leading the people in their prayer, but it means governing all their affairs except the funds. This is because the word Salah is used to mean ruling except for the levy of funds. Therefore, if the Waali had combined both the Salah and the Kharaj, his Wilayah would then be general (Wilayah ‘Aammah). If his Wilayah had been restricted to the Salah or the Kharaj, his Wilayah would then be specific (Wilayah Khaassah). Either way, this would be left to the Khaleefah’s own arrangements, as He reserves the right to restrict the Wilayah to the Kharaj, or to the judiciary, or He could confine the Wilayah to other than the Kharaj, the judiciary and the army. He could do what He deems best for the running of the province or the Wilayah. This is because Shar’a has not determined for the Waali certain duties, and it is not obliged that He should perform all the duties of ruling. It has, however, determined that the Waali’s or the Ameer’s duties be ruling and authority, and that He is the deputy of the Khaleefah, and He should be an Ameer over a specific area. All this is derived from the actions of the Messenger of Allah (pbuh). However Shar’a entitles the Khaleefah to appoint a Waali as either a general Wilayah (‘Aammah) or a specific one (Khaassah) according to his own discretion, and all this is reflected in the actions of the Messenger of Allah (pbuh).

در سیرۀ ابن هشام آمده است که رسول خدا ﷺ فروه بن مسیک را بر قبیله‌های مراد، زبید و مذحج والی قرار داد. و خالد بن سعید بن العاص را با او فرستاد تا والی بر صدقات باشد. همچنین آمده است که رسول خدا ﷺ زیاد بن لبید الأنصاری را والی حضرموت و صدقات آن قرار داد. و علی بن أبی طالب را به نجران فرستاد تا صدقات و جزیۀ آنان را جمع‌آوری کند. و او را، چنان‌که حاکم روایت کرده، به‌عنوان قاضی بر یمن فرستاد. در کتاب الاستیعاب آمده است که رسول خدا ﷺ معاذ بن جبل را به جند فرستاد تا مردم را قرآن و احکام اسلام بیاموزد و میان آنان قضاوت کند. همچنین به او اجازه داد تا صدقات را از عاملان در یمن جمع‌آوری کند. سیرۀ ابن هشام نیز گزارش می‌دهد که رسول خدا ﷺ هنگام بیرون رفتن برای جنگ احد، ابن أم مکتوم را بر نماز در مدینه قرار داد.

It was mentioned in the Seerah of ibn Hisham that the Messenger of Allah (pbuh) appointed Farwa bin Musayk over the tribes of Murad, Zubair and Mizhaj. He sent Khalid bin Sa’eed bin Al-’Ass with Him as Waali over the Sadaqah. It also mentioned that the Messenger of Allah (pbuh) sent Ziad bin Labeed Al-Ansari as a Waali over Hadhramawt and its Sadaqah. He also sent ‘Ali bin Abi Talib to Najran to collect their Sadaqah and their jizyah. He also sent him, as a judge over Yemen, as reported by Al- Haakim. In the book of Isti’aab it is mentioned that the Messenger of Allah (pbuh) sent Mu’az bin Jabal to Al-Janad to teach the people about the Qur’an, the laws of Islam and to judge between them. He authorised Him as well to collect the Sadaqah from the ‘Aamileen in Yemen. The Seerah of ibn Hisham also reports that the Messenger of Allah (pbuh) appointed ibn Umm Maktum over the Salah in Al-Madinah when He went out for Uhud.