در این دوره، تفسیر از راه نقل آموزش داده می‌شد. یعنی صحابه‌ای که مکتب‌های تفسیر را رهبری می‌کردند، سخنان پیامبر ﷺ را که معنای آیات را روشن می‌ساخت نقل می‌کردند، یا زمینه تاریخی‌ای را که آیات در آن نازل شده بود توضیح می‌دادند، یا شعرهای جاهلی را که معنای برخی واژه‌هایی را که دیگر در کاربرد عمومی نبود روشن می‌کرد، نقل می‌نمودند. پس از عصر صحابه، شاگردان ایشان، یعنی تابعین، به همان شیوه‌ای که خود آموخته بودند، آموزش از راه نقل را ادامه دادند. با این حال، برخی از آنان همراه با تفسیرهای خود، داستان‌هایی از منابع یهودی و مسیحی را نیز نقل کردند تا بخش‌های معینی از قرآن را بیشتر توضیح دهند.

During this period, tafseer was taught by narration. That is, the sahaabah who headed schools of tafseer would quote the sayings of the Prophet ( ﷺ) which explained the meanings of verses, or explain the historical context in which the verses were revealed, or they would quote verses of pre-Islaamic poetry which explained the meaning of some words that were no longer in common use. After the era of the sahaabah, their students, the taabi‘oon, continued to teach by narration in much the same way that they had learned. However, some of them also began narrating along with their tafseers tales from Jewish and Christian sources to further explain certain passages of the Qur’aan.

باید توجه داشت که برخی گردآوری‌های تفسیر در دوران تابعین صورت گرفت. برجسته‌ترین نمونه، مجاهد بن جَبر (۶۴۲–۷۲۲ م / ۴۰–۱۰۳ ه‍.ق) از شاگردان ابن عباس است. مجاهد کهن‌ترین تفسیری را گردآورد که شناخته شده است؛ با این حال، هیچ نسخه‌ای از کار او به دست ما نرسیده است. اهمیت تفسیر مجاهد را می‌توان از سخن زیر او دریافت: «تمام قرآن را سه بار بر ابن عباس خواندم. در هر بار خواندن، در پایان هر آیه توقف می‌کردم و از او دربارهٔ اینکه آیه دربارهٔ چه کسی و به چه سببی نازل شده است، می‌پرسیدم.»39

It should be noted that some compilation of tafseer took place during the era of the taabi‘oon. The most noteworthy example is that of Mujaahid ibn Jabr (642- 722 CE/40-103 AH), a student of Ibn ‘Abbaas. Mujaahid compiled the earliest known tafseer; however, no copy of his work has reached us. The significance of Mujaahid’s tafseer can be appreciated from his following statement, “I read the whole Qur’aan to Ibn ‘Abbaas three times. During each reading, I stopped at the end of every verse and asked him about whom and why it was revealed.”39

در اواخر دوران امویان، ۴۰ گردآوری نظام‌مند تفسیر آغاز شد. محدثان شروع کردند به گردآوری سخنان و کارهای پیامبر (ﷺ) در ابواب بر اساس موضوعشان، و باب تفسیر یکی از آن‌ها بود. برخی از این محدثان به روایت تفسیری که به پیامبر (ﷺ)، صحابه و تابعین نسبت داده می‌شد، توجه ویژه‌ای داشتند. برجسته‌ترین آن‌ها عبارت بودند از: یزید بن هارون السلمی (د. ۷۳۷ میلادی / ۱۱۸ هجری)، شعبة بن الحجاج (د. ۷۷۷ میلادی / ۱۶۰ هجری)، سفیان بن عیینة (د. ۸۱۴ میلادی / ۱۹۸ هجری)، عبدالرزاق بن همام (د. ۸۲۷ میلادی / ۲۱۱ هجری) و عبد بن حمید (د. ۸۶۴ میلادی / ۲۵۰ هجری).۴۱ با این حال، در این زمان تفسیر کامل قرآن انجام نشد.42

Towards the end of the Umayyad dynasty, 40 the systematic compilation of tafseer began. The scholars of hadeeth began compiling the sayings and actions of the Prophet (ﷺ) in chapters according to their subject matter, and the chapter on tafseer was one of them. Some of these scholars paid special attention to the narration of tafseer attributed to the Prophet (r), the sahaabah and the taabi‘oon. The foremost among them were Yazeed ibn Haaroon as-Salamee (d. 737 CE/118AH), Shu‘bah ibn al-Hajjaaj (d. 777 CE/160 AH), Sufyaan ibn ‘Uyaynah (d. 814CE/198AH), ‘Abdur-Razzaaq ibn Hammaam (d. 827 CE/211 AH), and ‘Abd ibn Humayd (d. 864 CE/250 AH).41 However, no tafseer of the complete Qur’aan took place at this time.42

در اواخر قرن نهم میلادی، علم تفسیر به یک دانش مستقل اسلامی تبدیل شد. این نسل از علما نخستین کسانی بودند که تفسیرهای قرآن را بر اساس ترتیب متن نوشته‌شده گردآوری کردند. نخستین تفسیری که به ما رسیده است، از ابن جریر طبری (۸۳۹–۹۲۳ میلادی / ۲۲۵–۳۱۰ هجری قمری) است که از همین دوره است. تفسیرهای دیگری نیز توسط ابن ماجه (درگذشت ۸۸۶ میلادی / ۲۷۲ هجری قمری)، ابن ابی حاتم (درگذشت ۹۳۹ میلادی / ۳۲۷ هجری قمری)، ابن حبان (درگذشت ۹۸۰ میلادی / ۳۶۹ هجری قمری)، حاکم (درگذشت ۱۰۱۴ میلادی / ۴۰۴ هجری قمری) و ابن مردویه (درگذشت ۱۰۲۰ میلادی / ۴۱۰ هجری قمری) نوشته شد.۴۳ همه این علما به گردآوری حدیث نیز شهرت داشتند که بیشتر آنها سالم به دست ما رسیده است. گاهی تفسیرهایی به علمای نسل پیش‌تر، یعنی اتباع التابعین (شاگردان تابعین)، نسبت داده می‌شد. این تفسیرها همچنین احکام فقهی استنباط‌شده از آیات و در صورت نیاز تجزیه ساختارهای دستوری را نیز ذکر می‌کردند.

Near the end of the ninth century CE, the field of tafseer evolved into an independent Islaamic science. This generation of scholars was the first to compile tafseers of the Qur’aan according to the order of the written text. The earliest tafseer to reach us was authored by Ibn Jareer at-Tabaree (839-923 CE/225-310 AH), who comes from this era. Other tafseers were written by Ibn Maajah (d. 886 CE/272 AH), Ibn Abee Haatim (d. 939 CE/327 AH), Ibn Hibbaan (d. 980 CE/369AH), al-Haakim (d. 1014 CE/404 AH), and Ibn Mardawayh (d. 1020 CE/410 AH).43 All of these scholars were also famous for compilations of hadeeth, most of which have reached us intact. Occasionally, tafseers were attributed to scholars of the previous generation, knownasatbaa‘ at-taabi‘een (the students of the taabi‘oon). These tafseers also mentioned the legal rulings deduced from the verses and the breakdown of grammatical constructions where necessary.

اگرچه نسل بعدی علما همان شیوه کلی پیشینیان خود را دنبال کردند، بسیاری از آنان زنجیره‌های روایت را از تفسیرهای خود حذف کردند و تنها نام صحابه یا تابعین و تفسیرهای آنان را باقی گذاشتند؛ برای نمونه، بحر العلوم اثر ابوالليث سمرقندی (درگذشته ۹۸۳ میلادی / ۳۷۲ هجری). در بسیاری از این تفسیرها تأکید زیادی بر صورت‌های ادبی و ساختارهای دستوری شده بود. انواع قرائت‌ها نیز بدون زنجیره روایی‌شان ثبت شده و به‌عنوان توضیح متن به کار رفتند. با این حال، در تفسیرهای ایشان شمار زیادی از سخنان و نظرات بی‌نام، بدون ذکر گوینده آن‌ها، نیز آمده است. در نتیجه، بسیاری از این تفسیرها گیج‌کننده‌اند؛ روایات و تفسیرهای درست با نادرست درهم آمیخته شده و میان آن‌ها هیچ تمایزی گذاشته نشده است.

Although the next generation of scholars followed the same general format as their predecessors, many of them deleted the chains of narration from their tafseers, leaving only the names of the sahaabah or taabi‘oon and their interpretations; for example, Bahr al-’Uloom by Aboo al-Layth as-Samarqandee (d. 983 CE/372 AH). Great stress was placed on literary forms and grammatical constructions in many of these tafseers. The various forms of recitation, without their chains of narration, were also recorded and used as explanations of the text. However, they also included in their tafseers a vast number of anonymous statements and opinions without any mention of who made them. Consequently, many of these tafseers are confusing. Accurate accounts and interpretations were mixed with inaccurate ones without any distinction between them.

در ادامه، باب تفسیر بر پایهٔ رأی شخصی گشوده شد. آثار تفسیری به زودی بازتاب گرایش‌های گوناگون فکری در جامعهٔ مسلمانان شدند. تا سدهٔ یازدهم و دوازدهم میلادی، آثار بزرگ فلسفه و علم یونانی که در سده‌های پیشین ترجمه شده بود، بر همهٔ رشته‌های گوناگون علوم اسلامی تأثیر گذاشت. مکتب‌های فلسفی‌ای چون معتزله (عقل‌گرایان) پدید آمده بودند که اندیشهٔ ناب اسلامی را آشکارا تهدید می‌کردند. تفسیرهایی آکنده از اصطلاحات فلسفی و علمی، مانند الکشّاف زمخشری (۱۰۷۵-۱۱۴۴ م / ۴۶۷-۵۳۸ ه‍.ق) یا مفاتیح الغیب فخرالدین رازی (۱۱۴۹-۱۲۱۰ م / ۵۴۴-۶۰۶ ه‍.ق)، و تفسیرهایی که اندیشه‌های فرقه‌های بدعت‌گذار گوناگون را بیان می‌کردند، نیز در این دوره پدیدار شدند. برای نمونه، تفسیر دوازده‌امامی ملامحسن کاشانی، آیات قرآن را به سخن گفتن از دوازده امام معصوم، ولایت خیالی داماد پیامبر ﷺ، علی، و ارتداد ادعایی همهٔ یاران پیامبر ﷺ جز شمار اندکی وا می‌داشت؛ و تفسیر صوفیانهٔ ابن‌عربی (درگذشته ۱۲۴۰ م / ۶۳۸ ه‍.ق) آیات قرآن را به بیان ایدئولوژی وحدت وجودی‌اش وا می‌داشت که خداوند همه‌چیز است و همه‌چیز خداوند است.44

In addition, the door of tafseer according to personal opinion was opened. Works of tafseer soon began to reflect various trends of thought in Muslim society. By the eleventh and twelfth centuries, the major works of Greek philosophy and science that had been translated in the previous centuries began to have an effect on all of the various Islaamic fields of study. Philosophical schools of thought like that of the Mu‘tazilees (Rationalists) had evolved which boldly threatened pure Islaamic thought. Tafseers full of philosophical and scientific terminology, like al-Kash-shaaf of az-Zamakhsharee (1075-1144 CE/467-538 AH) or Mafaateeh al-Ghayb of Fakhrud-Deen ar-Raazee (1149-1210 CE/544-606 AH), and tafseers expressing the thoughts of various heretical sects also appeared during this period. For example, the Twelver Shee‘ah tafseer of Mullah Muhsin al-Kaash made the verses of the Qur’aan speak of twelve infallible imaams, the imaginary walaayah (governorship) of the Prophet’s son-in-law ‘Alee and the claimed apostasy of all of the Prophet’s companions except a handful; and the Soofee tafseer of Ibn al-‘Arabee (d. 1240 CE/638 AH) made Qur’aanic verses voice his pantheistic ideology of Allaah being all and all being Allaah.44

همچنین گرایشی به تخصص‌گرایی در میان عالمان اسلامی وجود داشت که ناشی از تکامل دانش اسلامی به رشته‌های گوناگون بود. در نتیجه، تفسیرهایی مانند تفسیر الجصاص (۹۱۷-۹۸۰ میلادی / ۳۰۴-۳۶۹ هجری قمری) و القرطبی (درگذشته ۱۲۷۳ میلادی / ۶۷۱ هجری قمری) بر استنباط فقه (حقوق اسلامی) از آیات قرآنی بر اساس مذاهب فقهی هرکدام تمرکز کردند. به همین ترتیب، الثعلبی که در حکایات تاریخ باستان تخصص داشت، کتاب الجواهر الحسان فی تفسیر القرآن را نگاشت که در آن تمام روایات درباره پیشینیان را، صرف‌نظر از صحت و اعتبار آن‌ها، گرد آورد.45

There was also a trend towards specialization among the Islaamic scholars, resulting from the evolution of Islaamic learning into a multiplicity of disciplines. Consequently, tafseers like those of al-Jassaas (917-980 CE/304-369 AH) and alQurtubee (d. 1273 CE/671 AH) concentrated on the deduction of fiqh (Islaamic law) from the Qur’aanic passages according to their respective math-habs (schools of fiqh). Likewise, ath-Tha‘labee, who specialized in tales of ancient history, authored al-Jawaahir al-Hisaan fee Tafseer al-Qur’aan, in which he gathered all of the narrations about the ancients, regardless of their authenticity.45

من تقریباً ده نظر مختلف درباره تفسیر این آیه دیده‌ام:

I have seen approximately ten different opinions concerning the tafseer of the verse:

با وجود این که پیامبر ﷺ و صحابه‌اش (صحابه) و شاگردانشان (تابعین) همگی روایت کرده‌اند که این آیه تنها به یهودیان و مسیحیان اشاره دارد. و ابن أبی حاتم (یکی از علمای نخستین) درباره این آیه گفته است: «من هیچ اختلافی میان علمای تفسیر در این باره نمی‌شناسم.» 47

in spite of the fact that the Prophet (r) and his companions (sahaabah) and their students (taabi‘oon) all related that the verse referred to none other than the Jews and the Christians. And (one of the early scholars) Ibn Abee Haatim said concerning this verse, “I know of no disagreement among the scholars of tafseer about it.” 47

برخی از دانشمندان این دوره و دوره‌های بعد، خود را به تلخیص آثار پیشینیان محدود کردند، و برخی دیگر به نوشتن حاشیه بر آثار پیشین بسنده کردند. همچنین باید توجه داشت که با وجود انحراف و رکود که دانش تفسیر و همه علوم اسلامی را فراگرفته بود، شماری از دانشمندان بزرگ بودند که پرچم اندیشه ناب اسلامی را برافراشته نگه داشتند. بنابراین جای شگفتی نیست که پرآوازه‌ترین تفسیر در همه اعصار، به دست دانشمندی از همین دوره، یعنی تفسیر القرآن العظیم از الحافظ ابن کثیر (متوفای ۷۷۴ هجری قمری / ۱۳۷۳ میلادی) نوشته شده باشد.

Some of the scholars of this and later periods confined themselves to making abridgements of earlier works while others were satisfied to write footnotes for earlier works. It should also be noted that in spite of the deviation and stagnation which afflicted the field of tafseer, as well as all of the Islaamic sciences, there were a number of great scholars who held high the banner of pure Islaamic thought. Thus, it should not be surprising to find that the most highly acclaimed tafseer of all times was produced by a scholar of this time, Tafseer al-Qur’aan al- ‘Atheem by al-Haafith ibn Katheer (d. 1373 CE/774 AH).

در این قرن، شکل جدیدی از تفسیر پدید آمده است که در آن مؤلفان کوشیده‌اند آیات قرآن را با نیازهای قرن بیستم تطبیق دهند. برای نمونه، تفاسیری چون «تفسیر المنار» که محمد عبده (متوفای ۱۹۰۵ میلادی) آغاز کرد و شاگردش محمد رشید رضا آن را تا سوره یوسف به پایان برد، و «فی ظلال القرآن» از سید قطب، بر بنیادهای قرآنی جامعه انسانی، قانونگذاری و نظریه‌های علمی تأکید می‌کنند. هر دو تفسیر منتقدان خود را دارند. عبده به اصلاح جوامع مسلمان برای رویارویی با چالش غرب علاقه داشت و ترک تقلید را نقطه آغاز این اصلاح می‌دانست. او بر ضرورت نزدیک شدن به قرآن با ذهنی تازه و آزاد از تفسیرهای پیشین تأکید می‌کرد. نه او و نه رضا تا پیش از آنکه تفسیر خود را بر آیه‌ای خاص به پایان برسانند، به تفسیر دیگران نگاه نمی‌کردند. عبده در اشتیاق خود برای همسو کردن تفسیر با نظریه‌های علمی، فرشتگان را مترادف نیروهای طبیعی دانست و همین او را به تفسیر نمادین داستان آدم و ابلیس کشاند. شاگرد او منکر آن شد که پیامبر ﷺ معجزه‌ای جز ابلاغ قرآن انجام داده باشد. هر دو نیز شماری از احادیثی را که بخاری و مسلم روایت کرده‌اند، با این ادعا که ضعیف‌اند، رد کردند.51

In this century, a new form of tafseer has evolved in which the authors have tried to apply the passages of the Qur’aan to the needs of the twentieth century. For example, tafseers like Tafseer al-Manaar, started by Muhammad ‘Abduh (d. 1905 CE) and completed up to Soorah Yoosuf by his student Muhammad Rasheed Ridaa,48 or Fee Thilaal al-Qur’aan by Syed Qutb point out the Qur’aanic foundations for human society, legislation, and scientific theories. Both these tafseers have their critics. ‘Abduh was interested in reforming Muslim societies to meet the challenge of the west, and he called for the abandonment of taqleed as the starting point for that reform. He stressed the need for approaching the Qur’aan fresh, unencumbered by past inter-pretations of it. Neither he nor Ridaa would look at anyone else’s tafseer until they had finished writing their own tafseers of a particular passage.49 In his zeal to accommodate scientific theories, ‘Abduh interpreted angels as being synonymous with natural forces, which led him to a symbolic interpretation of the story of Aadam and Iblees.50 His student denied that the Prophet (r) performed any miracles other than conveying the Qur’aan. Both he and his student rejected a number of hadeeths reported by al-Bukhaaree and Muslim, claiming that they were weak.51

رضا با این حال در حدیث از عبده داناتر بود و بیشتر از او به احادیث استناد می‌کرد. هر دوی آنان به عقل خود آزادی بسیاری در تفسیر آنچه درست می‌دیدند می‌دادند.

Ridaa was, however, more learned in hadeeth than ‘Abduh and relied on hadeeths more than him.52 Both of them gave their intellects great freedom to interpret as they saw fit.

سید قطب در زمانی زندگی می‌کرد که خلافت اسلامی تازه لغو شده بود. جهان اسلام به کشورهای کوچکی تقسیم شده بود که نظام‌های حقوقی‌شان محصول استعمار اروپایی بود. او از کنار گذاشته شدن شریعت در اداره امور جوامع اسلامی خشمی عمیق احساس می‌کرد. تفسیر او از معنای توحید بر این تأکید داشت که حق انحصاری تشریع قوانین برای اداره جامعه انسانی از آنِ خداوند است. تأکید بیش از حد او بر این نکته به غفلت از دیگر ابعاد توحید و خطرهای شکل‌های دیگر شرک، جز شرک در تشریع، انجامید. به نظر می‌رسد او در تمایز میان توحید الوهیت و توحید ربوبیت دچار سردرگمی شده بود. منتقدان او نیز می‌گویند که با محکوم کردن کلی جوامع اسلامی معاصر به اینکه هیچ ربطی به اسلام ندارند، و با ستایش از جنبش‌های انقلابی در تاریخ اسلام، بذر جنبش‌های تکفیری امروزی را کاشت. با این کاستی‌ها، او در زمانی که بیشتر مسلمانان در دفاع از اسلام عذرخواه بودند، نقدی پرشور و اسلامی بر کاستی‌های سکولاریسم و تمدن اروپایی که آن را پدید آورده بود ارائه داد.

Syed Qutb lived at a time when the Islaamic caliphate had just been abolished. The Islaamic world had been divided into small countries with legal systems that were the product of European colonialism. He felt a deep outrage at Islaamic societies’ abandonment of the Sharee‘ah in ruling their affairs. His interpretations of the meaning of tawheed focused on Allaah’s sole right to formulate the laws for the rule of human society. His stress of this point led to the neglect of other aspects of tawheed and of the dangers posed by forms of shirk other than shirk in legislation. He seems to have actually been confused about the difference between tawheed al-ulooheeyah and tawheed ar-ruboobeeyah.53 His critics also say that he laid the seeds for today’s modern takfeer movements with his blanket condemnation of contemporary Islaamic societies as having nothing to do with Islaam, and with his praise of revolutionary movements in Islaamic history.54 Despite these shortcomings, he presented a vigorous Islaamic critique of the flaws of secularism and the European civilization that spawned it at a time when most Muslims were apologetic about Islaam.