بخشی از وحی خداوند مستقیماً و بدون واسطه به پیامبران منتقل می‌شد. این نوع وحی یا به صورت رؤیاهایی در خواب پیامبر بود، یا به صورت کلماتی که خداوند از پشت حجابی از نور بیان می‌کرد. (الف) رؤیاهای صادقه: فرمان‌های الهی در خواب به پیامبران منتقل می‌شد، در قالب رؤیاهایی که نگاه‌های درستی به رخدادهای آینده به آنان می‌داد.

A portion of Allaah’s revelation was communicated directly to the prophets without any intermediary. This form of revelation came either as visions during a prophet’s sleep, or in the form of words spoken by Allaah from behind a veil of light. (a) True Dreams: Divine commands were communicated to the prophets in their sleep in the form of dreams that gave them accurate glimpses of future events.

عائشہ رضی اللہ عنہا نے فرمایا: «رسول اللہ ﷺ پر وحی کی ابتدا سچے خوابوں سے ہوئی۔ آپ جو بھی خواب دیکھتے، وہ صبح کی روشنی کی طرح ظاہر ہو جاتا۔» یہ وحی کی وہ شکل تھی جو نہایت نرمی سے نبی ﷺ کو اس عظیم بوجھ کے لیے تیار کرتی تھی جو بیداری کی حالت میں اترنے والی وحی کی صورت میں آنے والا تھا۔ بعض اوقات خوابوں کے ذریعے انبیاء کو بعض کام کرنے کا حکم دیا جاتا تھا، جیسا کہ حضرت ابراہیم علیہ السلام کے معاملے میں ہوا، جن کے بارے میں قرآن مجید میں یہ بیان ہوا ہے کہ انہوں نے اپنے بیٹے اسماعیل علیہ السلام سے کہا:

‘Aa’ishah, said, “Revelation to the Prophet (r) first began as righteous11 visions in his sleep. Whenever he saw a vision, it would occur as surely as the break of the day.” 12 This form of revelation was a very gentle means of preparing the Prophet (ﷺ) for the tremendous burden of revelation in the waking state.Sometimes visions directed the prophets to perform certain acts, as in the case of Prophet Ibraaheem, who is recorded in the Qur’aan as saying to his son Ismaa‘eel,

اسماعیل کا جواب یوں روایت ہوا ہے:

Ismaa‘eel’s reply is recorded as follows:

هم حضرت ابراهیم و هم پسرش هر دو می‌دانستند که آن رؤیا فرمانی الهی بود که باید آن را به انجام می‌رساندند.

Both Prophet Ibraaheem and his son knew that the vision was a divine command which they had to fulfill.

تنها سوره‌ای از قرآن که گزارش شده در رؤیا نازل شده، سوره کوثر است. صحابی انس بن مالک گفت: «روزی در حالی که رسول خدا ﷺ در مسجد میان ما بود، خوابش برد، سپس سرش را بلند کرد در حالی که لبخند می‌زد. از او پرسیدم: ‹ای رسول خدا ﷺ، چه چیز شما را خندان کرده است؟› فرمود: ‹همین حالا سوره‌ای بر من نازل شد.› سپس خواند: ‹به نام خداوند بخشنده مهربان›

The only soorah of the Qur’aan reported to have been revealed in a vision was Soorah al-Kawthar. The sahaabee Anas ibn Maalik said, “Once while Allaah’s Messenger (r) was among us in the masjid, he dozed off, then raised his head, smiling. I asked him, ‘What has amused you, O Messenger of Allaah (r)?’ He replied, ‘A soorah has just been revealed to me.’ Then he recited, ‘In the name of Allaah, the Most Compassionate, the Most Merciful,

شایان ذکر است که رؤیای صادقه تنها مختص پیامبران نیست.15

It should be noted that true dreams are not restricted to the prophets only.15

اما خوابهای درست افراد عادی با خوابهای درست پیامبران یکسان نیست. هر خوابِ پیامبران خوابی درست بود؛ از این رو، خوابهای ایشان منبعی قابل اعتماد برای هدایت است. در مقابل، افراد عادی تنها در صورتی میدانند که خوابشان درست بوده که آنچه در خواب دیدهاند به وقوع بپیوندد. خوابهای فرد عادی بیشتر آمیزهای از یادآوریها، خیالپردازیها و خوابهای بدی است که شیاطین در ذهن او میکارند، با گاهی خوابهای درست. از این رو، هیچکس پیش از وقوع، نمیتواند هیچیک از خوابهای خود را درست بداند.

However, true dreams of common people are not the same as the true dreams of the prophets. Every dream of the prophets was a true dream; hence, their dreams are a reliable source of guidance. On the other hand, ordinary persons only know that their dreams are true if and when they come true. The ordinary person’s dreams are mostly a mixture of recollections, fantasies, and evil dreams implanted by the devils, with occasional true dreams. Hence, one cannot claim any of one’s dreams to be true before its occurrence.

(ب) کلامِ الهی: دومین شیوهٔ ارتباط مستقیمِ الله با پیامبرانش، سخن گفتنِ مستقیم بود، که در آن خودِ کلماتِ الله بر پیامبران خوانده می‌شد. در این حالت، پیامبران در حالتِ بیداری بودند، اما حجابی از نور میان ایشان و الله فاصله می‌انداخت و مانعِ دیدنِ او می‌شد.16

(b) Divine Speech: The second method of direct communication by Allaah with His prophets took the form of direct speech, in which the actual words of Allaah were spoken to the prophets. In this case, the prophets were in a waking state, but a veil of light separated them from Allaah and prevented them from seeing Him.16

این نوع ارتباط، تا جایی که ما می‌دانیم، تنها با دو پیامبر رخ داده است.

This form of communication only occurred with two prophets, as far as we know.

اولین آنان حضرت موسی بود، که دربارهٔ او الله در قرآن چنین فرموده است:

The first of those was Prophet Moosaa, about whom Allaah stated the following in the Qur’aan:

این روش ارتباطی ظاهراً شیوه اصلی دریافت وحی توسط حضرت موسیٰ بوده است، و از همین رو به «کلیم‌الله» (کسی که خداوند با او سخن گفت) ملقب شد.18

This method of communication was apparently the main way in which Prophet Moosaa received revelation, hence his title “Kaleemullah” (the one to whom Allaah spoke).18

دومین پیامبری که کلام مستقیم الله را شنید، پیامبر محمد ﷺ بود. با این حال، این پدیده در دوران نبوت ایشان تنها یک بار رخ داد؛ هنگام معراج پیامبر ﷺ به آسمان‌ها.19

The second prophet to listen to the direct speech of Allaah was Prophet Muhammad (r). However, this pheno-menon occurred on only one occasion during his prophethood; at the time of the Prophet’s ascension up into the heavens (Mi‘raaj).19