معتزلی عالمان قرآن را به گونه‌ای تفسیر می‌کردند که از عقاید خاص و غیرمعمول خودشان حمایت کند و از آن‌ها دفاع نماید؛ عقایدی که پیش‌تر هیچ‌یک از عالمان نخستین از صحابه، تابعین یا شاگردان ایشان بیان نکرده بودند. بسیاری از تفاسیر اولیه آن‌ها، مانند تفاسیر عالمان اهل سنت، در گذر زمان از میان رفته و ما تنها از طریق ارجاعاتی که همروزگاران‌شان به آن‌ها داشته‌اند، از وجود آن‌ها آگاهی داریم. روش تفسیری ایشان از بدترین نوع «تفسیر بالرأی» به شمار می‌آید. چنین تفاسیری به سبب بی‌اعتنایی کامل به آرای مفسران نخستین و نیز رد کامل معانی لغوی کلاسیک شناخته می‌شوند.

The Mu‘tazilee scholars interpreted the Qur’aan in such a way as to support and defend their unique and unorthodox ideas which had never before been expressed by the early scholars among the sahaabah, the taabi‘oon, or their students. Many of their early tafseers, like those of orthodox scholars, were lost in time and we only know about them from references made to them by their contemporaries. Their method of tafseer is considered tafseer bid-diraayah of the worst kind. Such tafseers are noted for their total disregard for the opinions of the early mufassirs, as well as their complete dismissal of classical lexical meanings.

در ادامه نقدهای کوتاهی بر تفاسیر معتزلی‌گرایانه‌ای آمده است که تا امروز باقی مانده‌اند:

The following are brief reviews of Mu‘tazilee-oriented tafseers which have survived until today:

عبدالجبار بن احمد الهَمدانی (متوفای ۴۱۵ هجری قمری / ۱۰۲۴ میلادی)، از عالمان برجستهٔ معتزلی زمان خود، به قضاوت شهر ری منصوب شد و تا زمان مرگش در آنجا تدریس می‌کرد. او کتاب‌هایی در اصول فقه و دیگر علوم اسلامی نوشت، و نیز اثری تاریخی و بسیار مورد ستایش با عنوان «دلائل النبوة» (دلایل نبوت) از خود بر جای گذاشت. تفسیر او شرحی کامل از قرآن نیست، زیرا تنها آیات مورد اختلاف و دارای احتمال چندگانه تفسیر شده‌اند تا دیدگاه عالمان اهل سنت رد شود. این تفسیر از سورهٔ الفاتحه (۱) آغاز و به سورهٔ الناس (۱۱۴) ختم می‌شود، اما بسیاری از سوره‌ها و آیات بی‌تفسیر مانده‌اند. کتاب حول محور مسائل معینی سامان یافته است که در آن مشکلی مطرح و راه‌حلی پیشنهاد می‌شود.143

‘Abdul-Jabbaar ibn Ahmad al-Hamdaanee (d. 1024 CE/ 415 AH), a major Mu‘tazilee scholar of his time, was appointed judge of the city of Rayy, where he lectured until he died. He authored books in usool al-fiqh and other Islaamic sciences, as well as a highly acclaimed historical work called Dalaa’il anNuboowah (Proofs of the Prophethood). His tafseer is not a complete explanation of the Qur’aan, as only the controversial and equivocal verses are interpreted in order to refute the position of Sunnee scholars. The tafseer begins with Soorah alFaatihah (1) and ends with Soorah an-Naas (114); however, many chapters and verses remain unexplained. The book is organized around certain issues whereby a problem is presented and its solution proposed.143

علی بن الطاهر، ابو احمد الحسین (۹۶۶–۱۰۴۸ میلادی / ۳۵۵–۴۳۹ هجری) نسب خود را به امام شیعیان موسی الکاظم، فرزند جعفر الصادق، می‌رساند. او عالم اصلی شیعیان در عراق و پیرو سرسخت مکتب فکری معتزله بود. کتاب سخنانی که به علی بن ابی طالب نسبت داده می‌شود، نهج البلاغه، را یا خود او نوشت یا برادرش، الشریف الرضی. تفسیر شریف مرتضی شامل درس‌هایی است که او در هشتاد جلسه املا کرد و در زمینه‌های تفسیر، حدیث و ادبیات بود. از این رو این تفسیر به «امالی الشریف المرتضی» (املاهای شریف مرتضی) ملقب شد. بخش تفسیری این کتاب کل قرآن را تفسیر نمی‌کند، بلکه گزیده‌ای از آیات را چنان تفسیر می‌کند که اصول بنیادین معتزله تثبیت شود. مؤلف همچنین با مهارت، برخی آیاتی را که آشکارا با برخی از اصول معتزله در تعارض‌اند، می‌گیرد و با توضیحات زبانی غیرمتعارف آن‌ها را خنثی می‌کند. در واقع، کل این تفسیر گرایشی شدیداً زبانی و تحلیلی دارد.144

‘Alee ibn at-Taahir, Aboo Ahmad al-Husayn (966-1048 CE/355-439 AH) traces his ancestry back to the Shee‘ah Imaam Moosaa al-Kaathim, the son of Ja‘far as-Saadiq. He was the main scholar of the Shee‘ah in ‘Iraaq and an adamant follower of the Mu‘tazilee school of thought. The book of sayings attributed to ‘Alee ibn Abee Taalib, Nahj al-Balaaghah, was written either by him or by his brother, Shareef Ridaa. Shareef Murtadaa’s tafseer contains lectures which he dictated in eighty lessons, covering studies in tafseer, hadeeth,and literature. Hence, this tafseer was nicknamed “Amaalee ash-Shareef al-Murtadaa” (The Dictations of Shareef Murtadaa). The tafseer section of the book does not explain all of the Qur’aan, but instead interprets selected passages in such a way as to establish the fundamental principles of the Mu‘tazilees. The author also skillfully takes certain verses which obviously contradict some of the Mu‘tazilee fundamentals and neutralizes them with unorthodox linguistic explanations. In fact, the whole tafseer has a heavily linguistic, analytical slant.144

محمود بن عمر الزمخشری الخوارزمی (۱۰۷۵–۱۱۴۴ میلادی / ۴۶۷–۵۳۸ هجری) فقیهی حنفی‌مذهب بود که در بغداد و خراسان تحصیل کرد و کتاب‌های متعددی در ادبیات و دستور زبان عربی، اصول فقه، شرح حدیث و موضوعات دیگر نوشت۔ با وجود گرایش آشکار زمخشری به معتزله، تفسیر او شاهکاری ادبی به شمار می‌آید۔ شرح او از جنبه‌های گوناگون اعجاز قرآن، مفصل‌ترین و گسترده‌ترین شرحی است که نوشته شده، و بحث‌های او درباره زیبایی سجع، آهنگ و بلاغت قرآن، جامع‌ترین آن‌هاست۔ زمخشری با تسلط خود بر زبان عربی، قرآن را مطابق با اندیشه معتزلی تفسیر می‌کند۔ آیاتی که با اصول او در تعارض باشند، تمثیلی شمرده و دوباره تأویل می‌شوند۔ او در مسائل فقهی مختصر و بی‌طرفانه سخن می‌گوید و کمتر از اسرائیلیات بهره می‌برد۔145

Mahmood ibn ‘Umar az-Zamakhsharee al-Khwaarazmee (1075-1144 CE/467-538 AH) was a Hanafee scholar who studied in Baghdaad and Khurasaan and wrote a number of books on Arabic literature and grammar, usool al-fiqh, hadeeth commentary, etc. Despite az-Zamakhsharee’s blatant Mu‘tazilee leanings, his tafseer is considered a literary masterpiece. His explanations of the various miraculous aspects of the Qur’aan were the most detailed and extensive written, and his discussions of the beauty of Qur’aanic rhyme, rhythm, and eloquence the most comprehensive. Az-Zamakhsharee uses his mastery of the Arabic language to interpret the Qur’aan according to Mu‘tazilee thought. Verses which conflict with his fundamentals are made allegorical and reinterpreted. His handling of legal issues is brief and unbiased, and he rarely uses Israa’eeleeyaat.145