در میان دو منبع احکام الهی، یعنی قرآن و سنت، اساساً چهار نوع مختلف نسخ می‌تواند رخ دهد.

There are basically four different types of naskh which can take place between the two sources of divine law, the Qur’aan and the Sunnah.

نخستین نوع نسخ، نسخِ قرآن به وسیلهٔ قرآن است. در این نوع نسخ، یک آیهٔ قرآنی که حکمی را در بر دارد، به وسیلهٔ آیهٔ قرآنی دیگری که حکم تازهای را بیان میکند، منسوخ میشود. نمونهٔ آن را میتوان در آیات مربوط به زنان بدکار یافت. حکم نخستین در قرآن چنین بیان شده است:

The first is the naskh of the Qur’aan by the Qur’aan. In this type of naskh, a Qur’aanic verse containing a law is superseded by another Qur’aanic verse containing a new law. An example can be found in the verses on immoral women. The early law was stated in the Qur’aan as follows:

این حکم منسوخ شد و به جای آن حکم تازیانه‌زدن زیر آمد:

This law was abolished and replaced by the following law of lashing:

نوع دوم، نسخ قرآن به سنت است. درباره‌ی وجود این نوع اختلاف است. کسانی که آن را ثابت می‌دانند، آیه‌ی وصیت را نمونه‌ی آن می‌آورند؛ آیه‌ای که در آن خداوند به مؤمنان چنین دستور می‌دهد:

The second type is naskh of the Qur’aan by the Sunnah. There is controversy as to whether this category exists. Those who affirm it give as an example of it the verse on wills, wherein Allaah instructs the believers as follows:

این حکمِ ابتدایی با احکام میراث منسوخ شد، و با این حدیث که پیامبر ﷺ فرمود، نسخ گردید:

This early law was replaced by the inheritance laws and repealed by the hadeeth in which the Prophet (ﷺ) said,

سومین نوع، نسخِ سنت به وسیلهٔ قرآن است؛ یعنی لغو و جایگزین شدنِ یکی از احکامِ اسلامی که پیامبر ﷺ آن را آموزش داده بود، با حکمی در آیه‌ای که در قرآن نازل شده است. نمونهٔ این نوع نسخ، لغو شدنِ نماز به سوی بیت‌المقدس است. مسلمانان به پیروی از پیامبر ﷺ به سوی بیت‌المقدس نماز می‌خواندند تا آنکه به مدینه هجرت کردند. پس از استقرارشان در مدینه، خداوند این آیه را نازل فرمود:

The third is the naskh of the Sunnah by the Qur’aan; that is, the abolition and replacement of an Islaamic law which the Prophet (ﷺ) taught by the law in a verse revealed in the Qur’aan. An example of this type of naskh is when prayer in the direction of Jerusalem was abolished. Muslims prayed towards Jerusalem, following the example of the Prophet (ﷺ) until they emigrated to Madeenah. After their settling in Madeenah, Allaah revealed the verse,

پیامبر را همسرش عائشه نیز روایت کرده است که روزه عاشورا (دهم ماه محرم) تا زمانی که آیات رمضان نازل شد، واجب بود. پس از آن، هر کس بخواهد عاشورا را روزه بگیرد، روزه می‌گیرد.39 هنگامی که پیامبر ﷺ به مدینه هجرت کرد، دید یهودیان در آن روز روزه می‌گیرند، به یادبود رهایی حضرت موسی از فرعون در مصر. پیامبر ﷺ به وحی الهی، مسلمانان را نیز به انجام این کار فرمان داد، اما درباره آن هیچ آیه‌ای از قرآن نازل نشد. با این حال، در سال دوم پس از هجرت، خداوند آیه زیر را نازل کرد،

The Prophet’s wife ‘Aa’ishah also reported that the fasting of ‘Aashooraa’ (the 10th of the month of Muharram) used to be compulsory until the verses of Ramadaan were revealed. After that, whoever wished to fast ‘Aashooraa’ did so.39 When the Prophet (ﷺ) migrated to Madeenah, he found the Jews fasting on that day in commemoration of Prophet Moosaa’s deliverance from Pharaoh in Egypt. The Prophet (ﷺ), under divine guidance, ordered the Muslims to do so also, but no Qur’aanic revelation was revealed concerning it. However, during the second year after the Hijrah, Allaah revealed the following verse,

النوعُ الرابعُ من النسخ هو نسخُ السنّةِ بالسنّة. وهذا النوعُ من النسخ يتضمّن إبطالَ حكمٍ ورد في السنّةِ النبويّةِ وحدها بحكمٍ لاحقٍ ورد في السنّة. ومن أمثلة هذا النوع من النسخ قولُ الصحابيّ جابرِ بنِ عبدِ اللهِ: «كان آخرُ الأمرينِ من رسولِ اللهِ ﷺ تركَ الوضوءِ مما مسّتِ النارُ». وفي أوائلِ الإسلامِ كان النبيُّ ﷺ قد أمرَ أتباعَه بالوضوءِ قبلَ الصلاةِ إذا أكلوا طعامًا مطبوخًا، ثم أخبرَهم في مرحلةٍ لاحقةٍ بأنّ ذلك لم يعدْ واجبًا.

The fourth type of naskh is that of the Sunnah by the Sunnah. This type of naskh involves the annulment of a law found only in the Sunnah of the Prophet (ﷺ) by a later law expressed in the Sunnah. An example of this type of naskh can be found in the following statement of the sahaabee Jaabir ibn ‘Abdullaah: “The latter of the Messenger of Allaah’s (ﷺ) two commands was to not make wudoo’ after (eating) things touched by fire.” 41 In the early period of Islaam, the Prophet (ﷺ) had commanded his followers to make wudoo’ before praying if they had eaten cooked food, but in the later period he told them that it was no longer necessary to do so.

نسخِ قرآن یا سنت به وسیله اجماع (توافق یکپارچه علما) یا قیاس (استنباط تمثیلی) رخ نمی‌دهد، زیرا نه اجماع و نه قیاس منشأ الهی ندارند. هر دو نتیجه تلاش فکری انسان هستند، بنابراین نتایج آن‌ها در معرض خطا قرار دارد. پس با آنکه اجماع و قیاس دو منبع از منابع فقه اسلامی به شمار می‌روند، جزو شریعت (قانون الهی) محسوب نمی‌شوند.

The naskh of either the Qur’aan or the Sunnah by ijmaa‘ (unanimous agreement of the scholars) or qiyaas (analogous deduction) cannot occur, as neither ijmaa‘ or qiyaas are of divine origin. Both ijmaa‘ and qiyaas are the result of human intellectual effort, therefore, their conclusions are subject to error. So even though ijmaa‘ and qiyaas are considered to be two of the sources of Islaamic law (fiqh), they are not considered to be a part of Sharee‘ah (divine law).

با این حال، این قواعد ممکن است هنگام تطبیق شریعت بر مسائلی به کار روند که در قرآن و سنت به صراحت بیان نشده‌اند۔ 42

However, they may be used when applying the Sharee‘ah to circumstances not specified in the Qur’aan or Sunnah. 42

در خود قرآن، نسخ می‌تواند به سه شکل مختلف رخ دهد، از جهت تلاوت آیه‌ی منسوخ و از جهت اعتبار حکم منسوخ که در آیه آمده است.

Within the Qur’aan itself, naskh may occur in three different forms in relation to the recitation of the abrogated verse and validity of the abrogated law contained in the verse.

در شکل نخست، نه تنها حکم منسوخ شده و حکمی تازه به جای آن نهاده می‌شود، بلکه آیه‌ای که حکم پیشین را در بر داشته نیز به فرمان الهی از خود قرآن حذف شده است. نمونه‌ای از این شکل را می‌توان در این سخن عایشه یافت: «از جمله وحی‌ها این بود که ده بار شیر خوردن متمایز از زن شیرده، ازدواج با آن زن و خویشاوندانش را حرام می‌کرد، همانند خویشاوندان مادر واقعی. سپس این حکم با حکم پنج بار شیر خوردن متمایز جایگزین شد که در میان آیات قرآن تلاوت می‌شد تا اندکی پیش از وفات رسول خدا ﷺ.» ۴۳ این نوع نسخ بسیار نادر است.

In the first form, not only is the law abolished and a new law put in its place, but also the verse which contained the old law is removed by divine decree from the Qur’aan itself. An example of this form can be found in the following statement of ‘Aa’ishah: “Among the revelations was the law that suckling ten distinct times by a wet nurse made marriage to her and her relatives prohibited, as in the case of the real mother’s relatives. It was then replaced by the law of five distinct sucklings which was recited among the verses of the Qur’aan until shortly before the death of Allaah’s Messenger (ﷺ).” 43 This type of naskh is extremely rare.

در این حالت، الله آن آیه را از قرآن برداشت و تلاوت آن را متوقف کرد، بدون آنکه حکم آن را جایگزین کند. این نوع نسخ نیز کمیاب است، اگرچه نه به کمیابی شکل نخست.

In this case, Allaah had the verse removed from the Qur’aan and its recitation stopped without replacing the law. This type of naskh is also uncommon, though not as uncommon as the first form.

از جمله نمونه‌های اندک از این نوع، آیه‌ی رجم زناکاران است که عمر بن الخطاب، خلیفه‌ی دوم، آن را روایت کرده است.

Among the few examples of this type is the verse on stoning the adulterers, which was reported by ‘Umar ibn al-Khattaab, the second Caliph.

این آیه در شکل نهایی قرآنی که پیامبر ﷺ به جای گذاشت وجود ندارد، اما حکم سنگسار کردن زناکار به مرگ، در موارد متعددی توسط خود پیامبر ﷺ اجرا شده و در احادیث به خوبی ثبت شده است. این کار همچنین سنت تمامی خلفای راشدین پس از ایشان بوده است.45

This verse is not in the final form of the Qur’aan which the Prophet (ﷺ) left, but the law of stoning the adulterer to death was applied by the Prophet (ﷺ) himself on a number of occasions and is well recorded in hadeeth. It was also the practice of all the Rightly-Guided Caliphs after him.45

این رایج‌ترین شکل نسخ است، که در آن حکمی که در یک آیه آمده است، با حکمی جدید در آیه‌ای دیگر لغو می‌شود، اما آیه قدیمی در قرآن باقی می‌ماند.

This is the most common form of naskh, whereby a law contained in a verse is annulled by a new law in a new verse, but the old verse is left in the Qur’aan.

یک نمونه‌ی روشن از این نوع نسخ حکم در آیه‌ی زیر است:

A clear example of this form of the abrogation of the law in the following verse:

این آیه با آیه‌ای بعدی که چنین می‌فرماید، منسوخ شد:

This verse was superseded by a later verse which stated,