عبدالحق بن عطیه الأندلسی (۱۰۸۹–۱۱۴۶ م / ۴۸۱–۵۴۰ ھ�). وی عالم و قاضی مالکی‌مذهب در اندلس و مراکش بود. تفسیر ابن عطیه خلاصه‌ای از روایات صحیحی را دربردارد که در تفاسیر پیشین، به شیوهٔ تفسیر بالمأثور، آمده است. او همچنین نمونه‌های فراوانی از ادبیات کلاسیک را ذکر کرده و به‌تفصیل درباره شگفتی‌های دستوری قرآن کریم بحث کرده است. شماری از دانشمندان، تفسیر ابن عطیه را بر تفسیر زمخشری ترجیح داده‌اند.[113] این تفسیر در اصل نسخهٔ خطی بیست جلدی است و اخیراً در شانزده جلد منتشر شده است.[114]

Abdul-Haqq ibn ‘Ateeyah al-Andaloosee (1089-1146 CE/481-540 AH) was a Maalikee scholar and judge in both Spain and Morocco. Ibn ‘Ateeyah’s tafseer contains a summary of accurate narrations found in the earlier tafseers birriwaayah. He also included many examples from classical literature and discussed extensively the grammatical wonders of the Qur’aan. A number of scholars preferred Ibn ‘Ateeyah’s tafseer over that of az-Zamakhsharee’s.113 This tafseerconsists of twenty volumes in manuscript form. It has recently been published in sixteen volumes. 114

ابوالليث ابراهيم بن ابراهيم السمرقندی (متوفی ۳۷۲ هجری / ۹۸۳ میلادی) از فقهای مذهب حنفی بود و به «امام الهند» ملقب شد. تفسیر او بر احادیث و روایات صحابه، تابعین و علمای بعدی بنا شده است. با این حال، برخی روایات ضعیف نیز در آن وجود دارد، و زنجیره سند روایاتی که از صحابه و تابعین نقل شده ذکر نشده، و نظرات آنان نیز مورد تحلیل قرار نگرفته است. این تفسیر در چهار جلد است و چاپ شده و در دسترس است.115

Abul-Layth ibn Ibraaheem as-Samarqandee (d. 983 CE/ 372 AH) was a fiqh scholar of the Hanafee school and was nicknamed “Imaam al-Hind.” His tafseer was based on hadeeths and narrations from the sahaabah, the taabi‘oon, and later scholars. However, it does contain some weak narrations, and the chains of narrations for statements from the sahaabah and taabi‘oon were not mentioned, nor were their opinions analyzed. This tafseer consists of four volumes and is in print.115

ابواسحاق، احمد بن ابراهیم الثعلبی (متوفای ۴۲۷ هجری / ۱۰۳۶ میلادی)، اهل نیشابور، در عصر خود از قاریان مشهور قرآن بود. در تفسیرش، زنجیره‌های روایت از صحابه ذکر شده، اما به‌صورت فشرده. توضیحات دستوری زبان عربی نسبتاً مفصل است و مسائل فقهی به تفصیل بحث شده است. با این حال، ابواسحاق تعداد زیادی از اسرائیلیات (داستان‌های برگرفته از کتب یهود و نصاری) را بدون هیچ‌گونه تحلیل انتقادی درباره محتوای آن‌ها نقل کرده است. افزون بر این، به دلیل ضعف در دانش حدیث، احادیث ضعیف و جعلی بسیاری نیز در تفسیرش آورده است. 116

Aboo Ishaaq, Ahmad ibn Ibraaheem ath-Tha‘labee (d. 1036 CE/427 AH), from Nishapur, was a well-known Quraa’nic reciter of his time. In his tafseer, the chains of narrations from the sahaabah are mentioned but condensed. Grammatical explanations are quite extensive and legal issues are discussed at length. However, Aboo Ishaaq also mentions a vast number of Israa’eeleeyaat (Biblical stories) without any critical analysis of their content whatsoever. Moreover, he also included many weak and fabricated hadeeths in his tafseer due to his weak background in the science of hadeeth. 116

محمد بن جریر الطبری (۲۲۵–۳۱۰ ه�.ق / ۸۳۹–۹۲۳ م) اهل طبرستان، در ایرانِ امروز، بود و از فقیهان، محدّثان و مورخانِ سرشناس به شمار می‌رفت. او که در آغاز از علمای مذهب شافعی بود، به مرتبهٔ اجتهاد رسید و از این مذهب مستقل شد. تفسیر او کهن‌ترین تفسیری است که به‌صورت کامل به ما رسیده است. این تفسیر روایاتی دارد که در بیشتر موارد مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته‌اند. او قراءات گوناگون و پیامدهای آن‌ها را یادآور شده و داستان‌های بسیاری از اسرائیلیات را آورده که مورد بحث قرار گرفته‌اند. همچنین دیدگاه‌های مکتب‌های غیرِ اهل سنّت، مانند معتزله، ذکر و رد شده‌اند. همهٔ تفسیرهای بعدی به شکلی یا به شکلی دیگر بر این تفسیر تکیه کرده‌اند.۱۱۷ یکی از سودمندترین چاپ‌های این اثر بزرگ، چاپی است که شرح‌ها و یادداشت‌های احمد شاکر بر اسناد روایات بسیاری را که مؤلف نقل کرده در بر دارد. متأسفانه این تلاش در بررسی اسناد با درگذشت شاکر ناتمام ماند و او تنها تا آیهٔ پنجم سورهٔ المائده را به پایان رساند.118

Muhammad Ibn Jareer at-Tabaree (839-923 CE/225-310 AH) was from Tabreez, in what is now western Iran, and was a well-known legalist, hadeeth scholar, and historian. Although originally a Shaafi‘ee scholar, he reached the level of ijtihaad and became independent of the school. His tafseer is the oldest tafseer to reach us intact. It contains narrations which are analyzed in most cases. He mentioned the various recitations and their implications and he included many Biblical tales which were discussed, and the positions of unorthodox schools, such as that of the Mu‘tazilees, were mentioned and refuted. All later tafseers have depended on this tafseer in one way or another.117 One of the more useful of the many printed editions of this massive work is the one containing the comments of Ahmad Shaakir on the isnaads of the many narrations cited by the author. Unfortunately, the authentication effort was cut short by Shakir’s death, having only completed up to verse five of Soorah Maa’idah.118

ابوالحسین بن محمد البغوی (متوفای ۵۱۰ هجری قمری / ۱۱۱۷ میلادی) فقیه برجسته‌ی مذهب شافعی و یکی از پیشروترین محدثان زمان خود بود. تفسیر او خلاصه‌ای از تفسیر ثعلبی بود که در آن بیشتر روایات ضعیف و جعلی حذف شده و تمامی سلسله‌های راویان ذکر شده‌اند. او همچنین مفاهیم بدعت‌آمیز گوناگونی را که در تفسیر ثعلبی آمده بود و نیز اطلاعات علمی‌ای را که مستقیماً به تفسیر مربوط نمی‌شد، حذف کرد. البغوی به اختصار به برخی از قرائت‌های مختلف اشاره می‌کند و تنها در جایی که کاملاً ضروری باشد ساختارهای دستوری را توضیح می‌دهد. چند اسرائیلیات بدون تحلیل انتقادی در آن آمده است و برخی اقوال متعارض دانشمندان متقدم نیز بدون ارزیابی ذکر شده‌اند. این تفسیر در یک مجلد همراه با تفسیر ابن کثیر و تفسیر الخازن چاپ شده و از معتبرترین تفاسیر مبتنی بر روایت به شمار می‌رود.119

Al-Husayn ibn Muhammad al-Baghawee (d. 1117 CE/ 510 AH) was an eminent jurist of the Shaafi‘ee school and one of the foremost hadeeth scholars of his time. His tafseer was a condensed version of Tafseer ath-Tha‘labee, in which the majority of weak and fabricated narrations were removed and all the chains of narrators were mentioned. He also removed various heretical concepts mentioned in ath-Tha‘labee’s tafseer, as well as scientific information not directly related to tafseer. Al-Baghawee briefly mentions some of the various recitations and explains grammatical constructions only where it is absolutely necessary. There are a few Israa’eeleeyaat mentioned without critical analysis and some conflicting opinions of early scholars which are also mentioned without evaluation. This tafseer has been printed in a single edition along with Ibn Katheer’s tafseer and Tafseer al-Khaazin and is among the most reliable tafseers based on narration.119

ابوالفداء اسماعیل بن کثیر دمشقی (۱۳۰۰–۱۳۷۳ میلادی / ۶۹۹–۷۷۴ هجری) از فقهای شافعی مذهب و شاگرد ابن تیمیه بود. او همچنین محدثی برجسته و مورخی نامدار بود. کتاب تاریخی او، البدایة والنهایة، معتبرترین کتاب تاریخ اسلام به شمار می‌آید. تفسیر ابن کثیر نیز معتبرترین کتاب تفسیر است و از نظر شهرت در میان علما، تنها پس از تفسیر طبری قرار دارد. این کتاب مقدمه‌ای مفصل درباره روش تفسیر دارد و تأکید ویژه‌ای بر تفسیر قرآن به قرآن شده است. ابن کثیر تمام روایات خود را به‌دقت تحلیل می‌کند و سخنان متعارض صحابه و تابعین را ارزیابی می‌نماید. او همچنین از خطرات اسرائیلیات و دیگر اطلاعات نادرستی که معمولاً در تفاسیر یافت می‌شود، هشدار می‌دهد. مسائل فقهی مورد بحث قرار می‌گیرد و اختلاف آرا ارزیابی می‌شود. نسخه‌ای مختصر از این تفسیر که روایات غیرمعتبر از آن حذف شده بود، در دهه ۱۹۸۰ در چهار جلد منتشر شد.

Abul-Fidaa’ Ismaa‘eel ibn Katheer ad-Dimishqee (1300-1373 CE/699-774 AH) was a Shaafi‘ee fiqh scholar and a student of Ibn Taymeeyah. He was also an eminent hadeeth scholar and a historian. His historical work, al-Bidaayah wa anNihaayah, is considered the most authentic Islaamic history book. Tafseer ibn Katheer is also considered the most authentic book of tafseer, and is second only to Tafseer at-Tabaree in popularity among scholars. The book contains an extensive preface covering the methodology of tafseer, and great emphasis has been placed upon the interpretation of Qur’aan by Qur’aan. Ibn Katheer critically analyzes all of his narrations and evaluates the conflicting statements of the sahaabah and the taabi‘oon. He also warns against the dangers of Israa’eeleeyaat and other false information commonly found in tafseers. Legal issues are discussed, and differences of opinion are evaluated.120 An abridged version of this tafseer, from which the inauthentic narrations has been removed, was published in four volumes in the 1980s. 121

عبدالرحمن بن مخلوف الثعالبي الجزائری (متوفای ۸۷۷ هجری قمری / ۱۴۷۲ میلادی) یک عالم مالکی شمال آفریقا بود که به تقوا و دانش شهرت داشت. تفسیر او خلاصه‌ای از تفسیر ابن عطیه بود که وی مطالبی از دیگر تفاسیر مشهور کلاسیک، به‌ویژه تفسیر الطبری، بر آن افزود. احادیثی که ذکر کرده از همهٔ کتاب‌های معروف گرفته شده و تمام اسرائیلیات نیز ارزیابی شده‌اند. ثعالبی برخی از قرائت‌های مختلف را فهرست می‌کند و مسائل نحوی را بررسی می‌نماید، اما در بیشتر موارد تفسیر او فشرده‌سازی و گردآوری آثار پیشین است که چیز اندکی از خود او بر آن افزوده شده است.122

Abdur-Rahmaan ibn Makhloof ath-Tha‘labee al-Jazaa’iree (d. 1472 CE/877AH) was a North African Maalikee scholar well known for his piety and knowledge. His tafseer was an abridgement of Ibn ‘Ateeyah’s tafseer, to which he added information from other famous classical tafseers, especially that of atTabaree. The hadeeths mentioned were from all the well-known works, and Israa’eeleeyaat were all evaluated. Ath-Tha‘labee lists some of the variant recitations and discusses some grammatical issues, but for the most part, his tafseer is a condensation and compilation of previous works with very little added from himself.122

جلال‌الدین عبدالرحمن بن محمد السیوطی (۸۴۹-۹۱۰ هجری قمری / ۱۴۴۵-۱۵۰۵ میلادی) فقیه بزرگ شافعی و در عین حال برجسته‌ترین محدث زمان خود بود. او در آغاز تفسیری چهار جلدی به نام «ترجمان القرآن» نوشت که در آن بیش از ده هزار حدیث را همراه با اسناد آن‌ها گرد آورده بود. هنگامی که دریافت شاگردانش به یادگیری اسناد روایات علاقه‌ای ندارند، تفسیر را خلاصه کرد؛ به این صورت که اسناد را حذف نمود و تنها نام کتاب‌هایی را که احادیث از آن‌ها گرفته شده بود ذکر کرد. این تفسیر با نام «الدر المنثور» تغییر نام یافت. با وجود دانش او در علوم حدیث، به نظر می‌رسد که وی تنها در پی گردآوری بیشترین شمار ممکن از احادیث بوده و میان درست و نادرست تمایزی قائل نمی‌شده است.123

Jalaalud-Deen ‘Abdur-Rahmaan ibn Muhammad as-Suyootee (1445-1505 CE/849-910 AH) was a great Shaafi‘ee fiqh scholar, as well as the foremost hadeeth scholar of his time. At first, he wrote a four volume tafseer called Turjumaan al-Qur’aan, in which he placed over ten thousand hadeeths along with their chains of narration. When he found his students uninterested in learning chains of narration, he condensed the tafseer by deleting the chains and merely mentioned the books from which the hadeeths were taken. This tafseer was renamed ad-Durr al-Manthoor. In spite of his knowledge of the hadeeth sciences, he seems to have been only concerned with gathering the largest possible quantity of hadeeths, without discriminating between the true and the false.123

مذهب فقهی. او علوم حدیث را به طور گسترده فرا گرفت و از مذهب فقهی خود مستقل شد. شوکانی در تفسیرش هر دو روش تفسیر (به رأی و به نقل) را با هم ترکیب کرده است. او سلسله‌های سند احادیث را فشرده کرده و کتاب‌هایی را که هر حدیث در آن‌ها ممکن است یافت شود ذکر کرده است و بیشتر اقوال به منابع‌شان نسبت داده شده‌اند. مسائل دستوری، فقهی و فلسفی بحث شده و دیدگاه‌های مفسران بزرگ ذکر شده است. این تفسیر در پنج جلد چاپ شده و در میان علمای سنتگرا بسیار مورد توجه است. یک چاپ جدید دارای حاشیه‌هایی است که احادیث استنادشده توسط مؤلف را به تفصیل مستند می‌کند.124

math-hab. He studied hadeeth sciences extensively and became independent of his math-hab. In his tafseer, ash-Shawkaanee has combined both methods of tafseer (by opinion and by narration). He has condensed the hadeeth chains and has mentioned the books in which each hadeeth may be found, and most opinions are attributed to their sources. Grammatical, legal, and philosophical issues are discussed and the positions of the great commentators are mentioned. This tafseer is printed in five volumes and is widely favored among orthodox scholars. A recent edition has footnotes that extensively document the hadeeths cited by the author.124

این تفسیر را محمد بن یعقوب الفیروزآبادی (متوفای ۸۱۷ هجری قمری / ۱۴۱۴ میلادی) گردآوری کرده است. او عالمی شافعی‌مذهب و نویسندهٔ فرهنگ مشهور عربی «القاموس المحیط» بود. بخش عمدهٔ این تفسیر را عبارات توضیحی تشکیل می‌دهد که به صحابی بزرگ و مفسر، ابن عباس، نسبت داده شده است. مؤلف برای هر بخش از تفسیر، سلسلهٔ راویان آن را ذکر می‌کند. از این رو، این تفسیر در شمار تفاسیر بالروایه قرار می‌گیرد. با این حال، زنجیره‌های روایتی که به ابن عباس نسبت داده می‌شوند، بسته به میزان اعتماد خود راویان، از نظر درجهٔ صحت با یکدیگر تفاوت دارند.

This tafseer was compiled by Muhammad ibn Ya‘qoob al-Fayroozaabaadee (d. 1414 CE/817 AH), who was a Shaafi‘ee scholar and author of the famous Arabic dictionary, al-Qaamoos al-Muheet. The vast majority of this tafseer consists of explanatory statements attributed to the great sahaabee and mufassir, Ibn ‘Abbaas. The author mentions the chains of narrators for each section of tafseer. Hence, this tafseer is considered as being among the tafseers birriwaayah. However, chains of narration attributed to Ibn ‘Abbaas vary in their level of authenticity, depending upon the reliability of the narrators themselves.

اسنادهایی که از معاویة بن صالح و قیس بن مسلم الکوفی روایت شده‌اند صحیح شمرده می‌شوند، و اسنادهایی که از ابن اسحاق (مورخ) روایت شده‌اند

Chains from Mu‘aawiyah ibn Saalih and Qays ibn Muslim al-Koofee are considered saheeh (highly authentic) and those from Ibn Is-haaq (the historian)

آنچه از اسماعیل بن عبدالرحمن السدی الکبیر و عبدالملک بن جریج روایت شده، حسن (معتبر) شمرده می‌شود؛ اما روایات آن‌ها مورد تردید است. روایات الضحاک بن مزاحم الهلالی، عطیه العوفی، مقاتل بن سلیمان الازدی و محمد بن السائب الکلبی که به جعل حدیث متهم شده، همگی ضعیف و غیرقابل قبول‌اند. تقریباً تمام آنچه «تفسیر ابن عباس» نامیده می‌شود، بر پایه اقوالی استوار است که در سندهایی روایت شده که محمد بن السائب الکلبی در آن‌ها قرار دارد. از این رو این تفسیر در بیشتر موارد غیرقابل اعتماد دانسته می‌شود و با وجود شهرت آن در میان عوام، عالمان مسلمان آن را کاملاً مردود می‌دانند.125

are considered hasan (authentic); while those from Ismaa‘eel ibn ‘AbdurRahmaan as-Suddee al-Kabeer and ‘Abdul Maalik ibn Jurayj are doubtful. Those from ad-Dahhaak ibn Mazaahim al-Hilaalee, ‘Ateeyah al-‘Awfee, Muqaatil ibn Sulaymaan al-Azdee, and Muhammad ibn as-Saa’ib al-Kalabee, who was accused of fabricating hadeeths, are all da‘eef (unacceptable). Nearly all of the so-called “Tafseer of Ibn ‘Abbaas” is based on statements narrated in chains containing Muhammad ibn as-Saa’ib al-Kalabee. Hence, this tafseer is considered unreliable for the most part; and, despite its popularity among the masses, it is totally rejected by Muslim scholars.125