اگرچه واژهٔ «مَثَل» معمولاً به «تشبیه» یا «استعاره» ترجمه می‌شود، در بافتار قرآن شامل ضرب‌المثل‌ها و حتی آرمان‌ها نیز می‌گردد. از این رو، تعریف «مَثَل» بر پایهٔ علوم اسلامی عبارت است از: عبارتی ادبی، موجز اما تأثیرگذار و دلنشین، که اندیشه‌ای را بیان می‌کند، صرف‌نظر از ساختار آن. «مَثَل» در قرآن در سه شکل اساسی آمده است: المَثَلُ الْمُصَرَّحُ (آشکارشده)، المَثَلُ الْكَامِنُ (پنهان) و المَثَلُ الْمُرْسَلُ (بی‌صورت).11

Although the term mathal is commonly translated as simile or metaphor, in the context of the Qur’aan it includes proverbs, and even ideals. Hence, the definition of a mathal according to the Islaamic sciences is a concise but impressive and moving literary passage in which an idea is expressed, regardless of its construction. The mathal in the Qur’aan comes in three basic forms, the musarrah mathal (stated), the kaamin mathal (hidden), and the mursal mathal (formless).11

این صیغه، همان‌طور که از نامش پیداست، مقایسه‌ای آشکار در بر دارد و در قرآن کریم به‌کثرت به کار رفته است.۱۲ نمونه‌های آن را می‌توان در تشبیهات و استعاره‌های آتش و آب یافت که دربارۀ منافقانی به کار رفته که خود را مسلمان نشان می‌دهند.

This form, as the name implies, contains an obvious comparison and is widely used in the Qur’aan.12 Such examples may be found in the fire and water similes and metaphors used in reference to the hypocrites who feign Islaam:

آتش در این متن به دلیل ویژگی روشنایی‌اش به کار رفته، و آب به دلیل توانایی‌اش در زنده کردن زمین. آتش و آب در واقع نمادِ عناصرند.

Fire is used in this passage due to its quality of light, and water is used due to its ability to bring earth back to life. Fire and water really represent the elements.

وحی از آسمان فرو فرستاده شد تا دلهای انسانها را روشن کند و آنها را زنده گرداند. در این آیات، خداوند آتش و آب را برای توضیح تأثیر وحی بر کسانی به کار میبرد که خود را مسلمان جلوه میدهند. منافقانی که به اسلام داخل میشوند تا از آن بهرهٔ مادی ببرند، مانند کسی هستند که آتشی میافروزد تا از گرما و روشنایی آن بهره گیرد. اما ورود آنها به اسلام هیچ اثر روشنگری بر دلهایشان ندارد؛ و همچنین خداوند صفت نور را از آتش میگیرد و تنها صفت گرمای آن را باقی میگذارد. از این رو، آنها در تاریکی مطلق قرار دارند، کور هستند و نمیتوانند حق را ببینند. منافقان همچنین مانند کسیاند که در بارانی شدید گرفتار شده و از درخشش برقهای آن از مرگ میترسد و میکوشد از غرش هولناک رعد که عقل را پریشان میکند، بگریزد. منافقان، به جای آنکه هنگام نازل شدن کلام خدا از نظر روحانی زنده شوند، میکوشند فرمانها و نهیهای رعدآسای آن را نادیده بگیرند، زیرا میترسند که تسلیم شدن در برابر آنها به معنای مرگ جانها و نفسهای ایشان باشد.

Revelation was sent down from the heavens to enlighten human hearts and bring them to life. In these verses, Allaah uses fire and water to explain the effect of revelation on those who pretend to be Muslims. The hypocrites who enter Islaam so as to benefit from it materially are like someone who lights a fire in order to benefit from its warmth and light. However, their entrance into Islaam has no enlightening effect on their hearts; likewise, Allaah removes the quality of light from the fire leaving only its quality of heat. Hence, they are in total darkness, blind, unable to see the truth. The hypocrites are also like someone in a rainstorm fearing death from its flashes of lightning and trying to avoid its mind-shattering thunderclap. Instead of coming to life spiritually when God’s word is revealed to them, the hypocrites try to block out its thundering commands and prohibitions, fearing that submission to them would mean the death of their souls and egos.

مثال دیگری که شامل آتش و آب است را می‌توان در آیه زیر درباره حق و باطل یافت.

Another mathal involving fire and water can be found in the following verse concerning truth and falsehood.

باز هم، وحی که برای زنده کردن دل‌ها فرو فرستاده می‌شود، به بارانی تشبیه شده است که برای زنده کردن زمین با گیاهان فرو می‌بارد. دل‌های انسان به دره‌هایی به اندازه‌های گوناگون تشبیه شده‌اند که سیل وحی بر حسب اندازه‌ی آن‌ها در آن‌ها جریان می‌یابد. همان‌گونه که سیل مادی کف و زباله‌های روی زمین را با جریان خود می‌برد، هدایت و دانش نیز بر دل‌ها جاری می‌شوند تا خواسته‌های پست را بشویند و ببرند. سپس دل‌ها به انواع گوناگون فلزات، مانند طلا، نقره، آهن، مس و غیره تشبیه شده‌اند که با حرارت آتش پالوده می‌شوند. ناخالصی‌ها به شکل کف و زباله به سطح بالا می‌آیند و دور انداخته می‌شوند و فلز خالص باقی می‌ماند. به همین ترتیب، هنگامی که دل‌های مؤمنان در معرض گرما و نور وحی قرار می‌گیرد، خواسته‌های شیطانی دور ریخته می‌شوند و دل‌ها پاک می‌گردند.

Once again, revelation, which is sent down to bring hearts to life, is likened to water coming down to bring the earth to life with plants. Human hearts are the metaphorical valleys of varying sizes in which the flood of revelation flows accordingly. As the physical flood carries the froth and scum of the earth in its currents, so guidance and knowledge flow upon the hearts to wash away base desires. Hearts are then likened to different types of ore, such as gold, silver, iron, copper, etc., which are purified by the heat of the fire. Impurities rise to the surface in the form of froth and scum which are discarded, leaving the pure metal behind. Likewise, when the hearts of believers are exposed to the heat and light of revelation, evil desires are cast off and the hearts are purified.

در هر دو مثالی که در بالا آمد، مقایسه میان آتش و وحی و میان آب و وحی آشکار است. حرف تشبیه «مانند» (کاف تشبیه) و واژه‌های «مقایسه»، «مَثَل» و «تشبیه» همگی ذکر شده‌اند و این امر هیچ شکی درباره‌ی مقصود این عبارات باقی نمی‌گذارد.

In both of the examples given above, the comparison between both fire and revelation and water and revelation is obvious. The comparative preposition “like” and the words “comparison, parable, simile” are all mentioned, leaving no doubt as to the intent of the passages.

در این شکل، ادات تشبیه به کار نمی‌رود.۱۵ با این حال، این نوع مَثَل، آرمان‌های اسلامی را به‌گونه‌ای منتقل می‌کند که به‌سبب معانی ژرف و تأثیرگذاری که در خود دارد، به‌آسانی با غرایز طبیعی انسان سازگار می‌شود. برای نمونه، مفهوم «راه میانه» میان دو افراط، در آیات متعددی از قرآن کریم به‌زیبایی بیان شده است. در مورد انفاق، خداوند کسانی را می‌ستاید که

In this form, the terms of comparison are not used.15 However, this type of mathal conveys Islaamic ideals readily acceptable to natural human instincts due to the deep and impressive meanings which they imply. For example, the concept of the middle road between the two extremes is beautifully expressed in many verses of the Qur’aan. In the case of spending, Allaah praises those

و در مورد نماز، الله چنین توصیه می‌کند:

And in the case of salaah, Allaah advises:

یکی دیگر از زیباییهای بیان را میتوان در این اندیشه یافت که شنیدن همانند دیدن نیست. در غرب، صورتی افراطیتر از این اندیشه اغلب به این صورت نقل میشود: «دیدن، باور کردن است.» با این حال، زندگی آکنده از مواردی است که در آنها بدون دیدن به چیزهایی باور داریم (مغناطیس، ذهن، باد و جز آن)، و از این رو آن سخن نمیتواند درست باشد. قاعدهٔ اسلامی این است که دیدن یک چیز، باوری استوارتر از صرفِ شنیدن دربارهٔ آن پدید میآورد. از همین روست که وقتی ابراهیم ﷺ از الله خواست که به او نشان دهد چگونه مردگان را زنده میکند، الله فرمود:

Another example of beautiful expression may be found in the concept that hearing is not like seeing. In the West, a more extreme version of this concept is often quoted as, “Seeing is believing.” However, life is too full of instances where we believe in things without seeing them (magnetism, the mind, wind, etc.) for that saying to be accurate. The Islaamic precept is that seeing a thing produces a stronger belief than merely hearing about it. Hence, when Prophet Ibraaheem requested that Allaah show him how He brings life to the dead, Allaah said,

این شکل شامل آیات کوتاهی است که درس‌هایی را بیان می‌کنند و بسیاری از آن‌ها به ضرب‌المثل تبدیل شده‌اند. مانند مَثَلِ کامن، این شکل هیچ‌یک از عبارات یا تشبیهات صریح را ندارد؛ با این حال، مقایسه ممکن است صورت گیرد یا به‌طور ضمنی وجود داشته باشد.۱۹ آیات زیر به‌روشنی این نوع مَثَل را نشان می‌دهند:

This form covers short verses which convey lessons, many of which have become proverbs. Like the mathal kaamin, it has none of the expressions or similes; however, comparisons may be made or implied.19 The following verses clearly illustrate this type of mathal:

از فوایدی که با به‌کارگیری «مَثَل» در قرآن حاصل می‌شود، شمار زیادی است.۲۵ مفاهیم غیرمادی در قالبی ملموس ارائه می‌شوند تا به‌آسانی درک و در ذهن حفظ شوند. مفاهیمی که درک نظری آن‌ها ممکن است بسیار دشوار باشد، هنگامی که در قالب تجربه‌های روزمرهٔ انسان یا فرایندهای طبیعت بیان شوند، به‌سرعت و به‌آسانی قابل فهم می‌گردند. برای مثال، این اندیشه که کسی که مال خود را برای ریاکاری می‌دهد، پاداشی نمی‌برد، با تشبیه زیر به شکلی ملموس بیان شده است:

The benefits gained from the use of the mathal in the Qur’aan are numerous.25 Intangible concepts are presented in a tangible format in order for them to be more easily grasped and retained. Concepts which may be quite difficult to grasp on a theoretical basis become quickly and easily comprehensible when put in the terms of everyday human experiences or processes in nature. For example, the idea that one who gives money for show gains no reward is tangibly brought across by the following simile:

گاهی مَثَل برای ترغیب مردم به انجام برخی اعمال نیک به کار می‌رود، بدین صورت که آن عمل را با چیزی مقایسه می‌کنند که مورد پسند طبع انسان است. نمونه‌ای از این کارکرد را می‌توان در این آیه یافت:

Sometimes the mathal is used to encourage people to do certain righteous acts by comparing them to something which is appealing to human nature. An example of this function may be found in the verse:

گاهی نیز از مَثَل برای بازداشتن از برخی کارهای زشت استفاده می‌شود، با تشبیه آن‌ها به چیزهای ناپسند. برای نمونه، خداوند دربارهٔ غیبت چنین فرموده است:

At other times, the mathal is used to discourage certain evil practices by comparing them to distasteful things. For example, Allaah said the following concerning backbiting:

آنچه همه ما از اندیشه‌ی خوردن گوشت برادر مرده‌مان احساس می‌کنیم، باید هنگام شنیدن غیبت و بدگویی نیز احساس شود.

The revulsion we all feel at the thought of eating the flesh of our dead brother should be felt when we hear slander or backbiting.

مَثَل همچنین ممکن است برای ستایش برخی گونه‌های افراد، یا برای تحقیر و خوار شمردن دیگران به کار رود، تا معیارهای رفتار پسندیده‌ای تعیین شود. سخن مجازی و تمثیلی معمولاً شیوه‌ای تأثیرگذارتر و دل‌نشین‌تر از امر مستقیم و توضیحات مفصل است. از این رو، خداوند متعال در قرآن بارها از آن بهره گرفته است:

The mathal may also be used to praise certain types of individuals or disgrace and debase others in order to set up certain standards of acceptable behavior. Figurative speech is generally a more moving and effective method of communica-tion than direct commands and detailed explanations. Hence, Allaah has used them frequently in the Qur’aan:

همچنین در سخنان پیامبر (ر) نمونه‌های فراوانی وجود دارد که ایشان برای رساندن پیام خود به مَثَل تکیه کرده‌اند. ۳۰

There are also numerous examples in the statements of the Prophet (r) where he relied on the mathal to get his message across. 30