قرآن به عنوان فرقان بر بشر نازل شد، وسیله‌ای برای تمییز میان حق و باطل در رابطهٔ انسان با پروردگارش و با آفرینشی که در آن زندگی می‌کند. اصول بنیادین این روابط در قرآن به روشنی تعریف شده و جایی برای گمانه‌زنی یا شک باقی نگذاشته است؛ و همین اصول‌اند که جوهرهٔ کتاب (اُمُّ الکتاب) را تشکیل می‌دهند. برای نمونه، اصل نماز (صلاة) رابطهٔ اصلی میان انسان و خدا را تعیین می‌کند، در حالی که اصل زکات (صدقهٔ واجب و نهادینه‌شده) یکی از جنبه‌های اصلی روابط انسانی را مشخص می‌سازد. از همین دیدگاه است که الله در آیهٔ زیر قرآن را توصیف می‌کند:

The Qur’aan was revealed to mankind as a furqaan, a means of distinguishing between truth and falsehood in man’s relationship with his Creator and with the creation in which he exists. The basic principles of these relationships have been clearly defined in the Qur’aan, leaving no room for speculation or doubt, and these are the principles which make up the essence of the Book (umm al-kitaab). For example, the principle of salaah (prayer) defines the primary relationship between man and God, while that of zakaah (institutionalized obligatory charity) defines a primary aspect of human relationship. It is from this viewpoint that Allaah describes the Qur’aan in the following verse:

بنابراین، پایه‌های وحدت امت مسلمان (امت) به‌روشنی توسط آیات بنیادین خود قرآن استوار گردیده است. این آیات و اصولی که در بر دارند، «محکمات» نامیده شده‌اند.

Hence, the foundations for the unity of the Muslim nation (Ummah) are firmly laid down by the essential verses of the Qur’aan itself. These verses and the principles which they contain have been referred to as the muhkamaat.

با این حال، از آنجا که قرآن به اسرار انسان و جهان او می‌پردازد، ناگزیر اشارات مبهم و پیچیده‌ای به جنبه‌هایی از حقایق وجود دارد که دانش انسان درباره‌ی آن‌ها محدود است. برخی از این اشارات تنها در ارتباط با آیات دیگر قابل فهم‌اند، در حالی که حقیقت برخی دیگر اصلاً قابل درک نیست. برای نمونه، حروف الفبایی که برخی از سوره‌های قرآن با آن‌ها آغاز می‌شوند، معنای آشکاری در خود ندارند. اگرچه این حروف در شعر عربی باستان به کار می‌رفتند، هرگز در آغاز آیات به کار نرفته‌اند، و بافت سخن همواره معنای مورد نظر را نشان می‌داده است.

However, since the Qur’aan addresses the mysteries of man and his world, there are, of necessity, vague and obscure references to aspects of realities about which man’s knowledge is limited. Some of these references may only be understood in relationship to other verses, while the reality of other references cannot be understood at all. For example, the letters of the alphabet with which some of the soorahs of the Qur’aan begin have no obvious meanings in themselves. Although they were used in ancient Arabic poetry, they were never used at the beginnings of verses, and the context would always indicate the intended meaning

نمونهٔ آن را می‌توان در بیت زیر از شعر عربی یافت:

An example of that can be found in the following couplet of Arabic poetry:

(به او گفتیم: «بایست»، و او گفت: «قاف» [مخففِ «وقفتُ»، یعنی «ایستادم».])

(We said to her, “Stop,” and she said, “Qaaf.” [short for waqaftu, “ I have stopped.”])

اما در مورد قرآن، علمای پیشین متذکر شده‌اند که میان حروف مقطعه و تکرار آن‌ها در سوره‌های مربوط به خودشان، و نیز در سایر سوره‌های قرآن، یک رابطه ریاضی وجود دارد. برای نمونه‌ای روشن‌کننده، سوره ق را بررسی کنیم که چنین آغاز می‌شود:

However, with regard to the Qur’aan, it has been noted by the early scholars that there is a mathematical relationship between the introductory letters and their occurrence in their respective soorahs, as well as in the other soorahs of the Qur’aan itself. For an illustrative example, let us examine Soorah Qaaf, which begins as follows:

ثابت شده است که حرف قاف در زبان عربی در این سوره بیش از هر حرف دیگری از الفبای عربی به کار رفته است. همچنین، نسبت تعداد قاف‌ها به کل حروف این سوره، از نسبت آن در هر یک از یکصد و سیزده سوره دیگر قرآن کریم بیشتر است.

It has been shown that the Arabic letter Qaaf occurs more frequently in this soorah than any other letter of the Arabic alphabet. Also, the ratio of Qaafs to the total number of letters in this soorah is higher than in any of the other one hundred and thirteen soorahs of the Qur’aan.

با این حال، مقصود حرف «ق» مشخص نیست. برخی از مفسران قرآن گمان برده‌اند که این حرف مخففِ واژهٔ «القرآن» است، و برخی دیگر آن را نشانهٔ عبارت «قُضِیَ الْأَمْرُ» («کار قطعی شده است») دانسته‌اند. از آنجا که آخرین پیامبر، محمد ﷺ، که قرآن بر او نازل شد، معنای آن را بیان نکرده و بافت دستوری‌ای که در آن به کار رفته نیز معنای آشکاری را نشان نمی‌دهد، ما تنها می‌توانیم با صداقت بگوییم که حقیقت آن را فقط خداوند می‌داند.

However, the intended meaning of the letter Qaaf is unknown. Some commentators of the Qur’aan have speculated that it is abbreviation for the word “Qur’aan,” while others have proposed that it represents the phrase, “qudiyalamr,” (“the matter has been destined”). Since the last Prophet, Muhammad (ﷺ), to whom the Qur’aan was revealed, did not explain its meaning, and the grammatical context in which it is used does not indicate any obvious meaning, we can only honestly say that Allaah alone knows its reality.

یکی دیگر از نمونه‌هایی که به خود انسان مربوط است، روح است. وجود آن هم با وحی و هم با تجربه‌ی انسانی تأیید می‌شود، اما حقیقت آن برای انسان ناشناخته است. الله تعالی در قرآن منشأ آن را برای ما بیان می‌کند و می‌فرماید:

Another example in relation to man himself is that of the rooh (soul). Its existence is confirmed by revelation, as well as human experience, but its reality is unknown to man. Allaah, in the Qur’aan, points out its origin for us, saying,

بنابراین، ما می‌دانیم که روح آفریده شده است، اما اینکه از چه چیزی آفریده شده، تنها خداوند می‌داند. ما چیزهای دیگری دربارهٔ آن می‌دانیم، مانند اینکه فرشته‌ای مسئول قرار دادن آن در جنین در آغاز ماه پنجم رشد آن است، و فرشته‌ای دیگر مسئول بیرون کشیدن آن از بدن انسان است هنگامی که زمان تعیین‌شدهٔ مرگ او فرا رسیده باشد، و غیره. ۴ اما اینکه چگونه آفریده شده، شکل آن، جایگاه آن در بدن، یا چگونگی پیوندش با بدن، جزو دانش ما نیست.

Hence, we know that the soul is created, but as to what it is created from, Allaah alone knows. We know other things about it, like the fact that an angel is responsible for placing it in the fetus at the beginning of the fifth month of its development, and another angel is responsible for extracting it from the human body when its appointed time of death has arrived, etc. 4 But how it was created, its form, its place in the body, or how it is connected to the body is not part of our knowledge.

در رابطه با انسان و جهانش، نمونه‌ای را می‌توان در اشاره‌ها به زندگی آخرت و قیامت یافت. میوه‌ها و نوشیدنی‌های بهشت و دوزخ به نام ذکر شده‌اند، اما همان‌گونه که ابن عباس (رض) توضیح داده، فقط نام‌ها شبیه هم هستند؛ حقیقت آن‌ها کاملاً متفاوت است.5 خود الله با ذکر برخی ویژگی‌های منحصربه‌فرد آن‌ها بر این مطلب دلالت می‌کند، مانند نهرهایی از شیر جاری که هرگز ترش نمی‌شود، یا شرابی که مست‌کننده نیست، ترازویی که اعمال را می‌سنجد، و پوست‌های کسانی که محکوم به آتش‌اند، که هر بار که آتش آن‌ها را بسوزاند، دوباره می‌رویند.

In relation to man and his world, an example can be found in the references to the next life and the final hour. Fruits and drinks of paradise and Hell are mentioned by name, but as Ibn ‘Abbaas (r) explained, only the names are similar; their realities are totally different.5 Allaah Himself indicates that by mentioning some of their unique qualities, such as rivers of flowing milk that never sours or wine that does not intoxicate, a scale that weighs deeds and the skins of those doomed to the Fire, which grow back again as soon as the fire has burnt them.

به همین ترتیب، علم به زمان معینی که برای پایان این دنیا مقرر شده، نزد کسی نیست. اگرچه بسیاری از نشانه‌های آن در قرآن و سنت ذکر شده و روند از هم‌پاشیدگی آن به روشنی توصیف گشته، اما زمان دقیق وقوع آن کاملاً از انسان پنهان است. از این رو، اشاره‌های قرآن به قیامت و اجزای زندگی آخرت همواره مبهم است.

Similarly, knowledge of the appointed time for the end of this world is unknown. Although many of the signs have been mentioned in the Qur’aan and Sunnah, and the process of disintegration has been vividly described, the exact time of its occurrence is completely hidden from man. Hence, Qur’aanic references to the Final Hour and the components of the next life are always vague.

آیات قرآنی‌ای که از اسرار آفرینش و آفریدگار سخن می‌گویند، به گونه‌ای که حقیقت آن‌ها پنهان می‌ماند، «متشابهات» نامیده می‌شوند. قرآن در آیات گوناگونی خود را کاملاً «محکم» توصیف کرده، در آیه‌ای دیگر کاملاً «متشابه» خوانده، و در آیه‌ای دیگر آن را بخشی «محکم» و بخشی «متشابه» دانسته است. در اینجا هیچ تناقضی وجود ندارد، زیرا در دو مورد نخست این واژه‌ها به معنای عام خود به کار رفته‌اند، و در مورد آخر به معنای اصطلاحی‌تر. از آنجا که معنای عام واژه عربی «محکم» «استوار» یا «کاملاً شکل‌یافته» است، کل قرآن از نظر ساختار، منطق و پیام خود می‌تواند «محکم» خوانده شود. از این رو می‌بینیم که الله قرآن را چنین توصیف می‌کند:

به همین ترتیب، خداوند معنای عمومی «متشابه» را، یعنی «شبیه یکدیگر» یا «همانند»، بر تمام قرآن در آیهٔ زیر اطلاق کرده است:

Likewise, Allaah applied the general meaning of mutashaabih, “mutually resembling one another” or “similar,” to the whole Qur’aan in the following verse:

یعنی تمام آیات قرآن از نظر کمال آهنگ و زیبایی ادبی شبیه یکدیگرند، و همه معانی یکدیگر را تأیید می‌کنند.

That is, all of the verses of the Qur’aan resemble each other in their rhythmic and poetic perfection, and they all mutually confirm each other’s meanings.

اما معانی خاص این دو اصطلاح نقش بسیار مهمی در علم تفسیر دارند. آن معانی در آیه زیر آمده است، همراه با هشداری بسیار جدی:

However, the specific meanings of these two terms play a very important role in the science of tafseer. Those meanings are contained in the following verse, along with a very stern warning:

بنابراین می‌توان محکم را آن آیاتی دانست که معانی‌شان روشن است، و متشابه را آن آیاتی که معانی باطنی‌شان تنها نزد الله دانسته است. عائشه روایت کرد که یک بار پیامبر ﷺ آیه‌ی یادشده را تلاوت کرد و فرمود:

Hence, the muhkam could be defined as those verses whose meanings are clear, and the mutashaabih as those verses whose inner meanings are known only to Allaah. ‘Aa’ishah reported that once the Prophet (ﷺ) recited the above mentioned verse and said,

مفاهیم محکم و متشابه مجموعهٔ راهنمایی‌هایی را فراهم می‌کنند که بر اساس آن‌ها باید قرآن فهمیده شود. نظام فقه (قانون اسلامی) از آیات محکمات تکامل یافته است. دانشمندان نخستین بیشتر بر آن آیاتی تمرکز کردند که ارتباط مستقیم با اعمال انسان داشتند، آیاتی که می‌توانستند بر اساس اصول دستوری منطقی و مورد قبول همگان به کار گرفته و تفسیر شوند. با این حال، کسانی که می‌خواستند پیام اسلام را از درون نابود کنند، حمله‌شان را از همان منبع، یعنی قرآن، آغاز کردند. آیات محکمات زمینهٔ تفسیرهای فلسفی را فراهم نمی‌کنند. از این رو، متشابهات به ستون‌هایی بدل شدند که ضد اسلام بر آن‌ها بنا شد، و نام‌ها و صفات الله نقطهٔ آغاز قرار گرفت. برای نمونه، الله در قرآن خود را البصیر، یعنی بیناست، و السمیع، یعنی شنواست، می‌خواند، در میان نام‌ها و صفات بسیار دیگرش. در دوران پیامبر ﷺ و در دوران خلفای چهارگانهٔ راشدین پس از ایشان، صحابه آیات حاوی این صفات را بر اساس معانی آشکار آن‌ها می‌فهمیدند، بی‌آنکه به چرایی و چگونگی آن بپردازند. از نظر ایشان، الله همهٔ چیزها را می‌بیند و می‌شنود، بی‌آنکه به هیچ شکلی به آفریدگانش شباهت داشته باشد. با این حال، پس از دوران صحابه، برخی استدلال کردند که دیدن و شنیدن ویژگی‌های انسان یا حیوان‌اند که به ابزارهای حسی خاصی نیاز دارند و شایستهٔ پروردگار، خداوند متعال، نیستند. او پیش‌تر در قرآن فرموده بود که:

The concepts of muhkam and mutashaabih provide a set of guidelines by which the Qur’aan should be understood. The system of fiqh (Islaamic law) has evolved from the muhkamaat verses. The early scholars concentrated on those verses which had direct relevance to human actions, the verses which could be applied and interpreted according to logical and universally acceptable grammatical principles. However, those who sought to destroy the message of Islaam from within began their attack at the very source, the Qur’aan. The muhkamaat verses do not lend themselves to philosophical interpretations. Hence, the mutashaabihaat became the pillars upon which counter-Islaam was built, and Allaah’s names and attributes became the starting point. For example, Allaah describes Himself in Qur’aan as al-Baseer, the Seer, and as-Samee‘, the Hearer, among His many names and attributes. During the era of the Prophet (r) and that of the four Righteous Caliphs after his death, the sahaabah understood the verses containing these attributes according to their obvious meanings without delving into the why and the hows. To them, Allaah sees and hears all things without resembling His creation in any way. However, after the era of the sahaabah, the argument was raised by some that seeing and hearing were human or animal characteristics which required particular sensory apparatuses not befitting the Lord God Almighty. He had already said in the Qur’aan that:

در نتیجه، مکتبی فلسفی به نام جهمیه پدید آمد که اسمای الهی و صفات خداوند را انکار می‌کرد. از این مکتب، مکتب دیگری به نام معتزله برخاست که سخنان آشکارا بدعت‌آمیز جهم بن صفوان را با منطق یونانی و تفسیرهای عقل‌گرایانه از متون قرآن و سنت، ملایم‌تر جلوه داد. این مکتب تحت حمایت خلفای نخستین عباسی گسترش یافت و تا آنجا بر امت سایه انداخت که مفاهیم آن به هنجار تبدیل شد و کسانی که با آن مخالفت می‌کردند، به‌طور نظام‌مند تحت تعقیب قرار گرفتند. اسمای خداوند به رسمیت شناخته می‌شد، اما از هرگونه معنا تهی می‌گشت، و صفات بصر و سمع او به معنای علم گرفته می‌شد.

As a result, a school of philosophy known as the Jahmeeyah arose, which denied Allaah’s names and attributes. Out of this school evolved another, the Mu‘tazilah, which toned down clearly heretical statements of Jahm ibn Safwaan with Greek logic and rationalist interpretations of the texts of the Qur’aan and Sunnah. Under the patronage of the early ‘Abasssid rulers, this school engulfed the Ummah, to the degree that its concepts became the norm, and those who opposed them were systematically persecuted. Allaah’s names were recognized, but were made void of any meaning, and His attributes of sight and hearing were taken to mean knowledge.

در گذر زمان، کسانی دیگر در میان امت پدید آمدند که ادعا کردند تمامی قرآن متشابه است و تنها خودشان معانی حقیقی آن را می‌دانند. آنان معانی ظاهری را «ظاهر» یا «شریعت» نامیدند و معانی باطنی را «باطن» یا «حقیقت» خواندند. برخی مدعی شدند که معانی باطنی به‌صورت پنهانی از طریق فرزندان پیامبر ﷺ منتقل شده است، که آنان را «امام» نامیدند، در حالی که برخی دیگر ادعا کردند این معانی از طریق سلسله‌ای از شیخ‌ها یا پیشوایان معنوی به ارث رسیده است.

In time, there arose others among the Ummah who claimed that all of the Qur’aan was mutashaabih and that they alone knew its real meanings. They called the outer meanings the thaahir or the Sharee‘ah and the inner meanings were termed the baatin or the haqeeqah. Some claimed that the inner meanings were handed down secretly through the Prophet’s descendants, whom they named imaams, while others claimed that they were passed down through a chain of shaykhs or spiritual leaders.

خوشبختانه، توصیف قرآنی این گرایش به عنوان نتیجهٔ دل‌های منحرف و کجروی، و هشدار پیامبر ﷺ به امت مسلمان مبنی بر پرهیز از کسانی که این راه را می‌پیمایند، به ما یاری می‌رساند تا پاکی و روشنی بنیادین پیام قرآن را که در آیات محکمات آمده است، همچنان پاس داریم.

Fortunately, the Qur’aanic description of this trend as being a result of twisted hearts and deviation and the Prophet’s warning to the Muslim Ummah to avoid those who take this path aid us in continuing to hold high the essential purity and clarity of the Qur’aanic message contained in the muhkamaat verses.