۱۵.۵ مطلق و مقیَّد
15.5 Mutlaq (absolute) And Muqayyad (qualified)
این دو مفهوم شبیه به دو مفهوم جفتِ عام و خاص است. تفاوت عمده این است که لفظی که عام است، همهٔ افراد مقولهٔ نامیده‌شده را در بر می‌گیرد، در حالی که لفظ مطلق معمولاً بر هر یک از یک کثرت صدق می‌کند، اما بر همه صدق نمی‌کند.۹۳ برای مثال، اگر به خدمتکاری بگویم: «به هر فارغ‌التحصیل دبیرستانی که به خانه بیاید ده دلار بده»، این عبارت عام است.
This pair of concepts is similar to the paired concepts, ‘aamm and khaass. A major difference is that the word which is ‘aamm encompasses every member of the category it names, whereas the mutlaq word usually applies to any one of a multitude, but not to all.93 For instance, if I say to a servant, “Give ten dollars to every high school graduate who comes to the house,” this expression is ‘aamm.
اگر خدمتکار به هر فردی که آن شرایط را دارد ده دلار ندهد، فرمان مرا اجرا نکرده است. از سوی دیگر، اگر به او می‌گفتم: «ده دلار به یک مسکین بده»، این عبارت مطلق است. او با دادن آن به یک نفر فقیر، فرمان را اجرا کرده است.
The servant would not be in compliance with my command unless he gives ten dollars to every individual who meets those qualifications. On the other hand, if I told him, “Give ten dollars to a (miskeen) poor person,” 94 this expression is mutlaq. He would be in compliance if he gave it to a single individual who is poor.
المطلق لفظٌ يدلّ على معنًى غير مجازيّ دون أن يقيّده شيءٌ، وهو يشير إلى نوعٍ من الأشياء دون تعيينٍ، ويأتي غالبًا على صورة اسمٍ نكرةٍ في الإثبات. فألفاظ مثل «رقبةٍ» أو «كرسيٍّ» أو «كلبٍ» تُعدّ مطلقةً، في حين أنّ «رقبةٍ مؤمنةٍ» و«كرسيٍّ معدنيٍّ» و«رجلٍ فلبينيٍّ» كلّها مقيَّدة، لأنّ كلّ اسمٍ نكرةٍ منها قد وُصف بصفةٍ وتقيّد بها.
The mutlaq may be defined as a word or phrase which expresses a nonfigurative idea without placing any limitations on it. It refers to one type of thing without being specific and usually occurs in the form of an indefinite noun (annakirah) in an affirmative statement. Terms like “a slave,” “a chair,” or “a dog” would be mutlaq, whereas “a believing slave,” “a metal chair,” or “a Filipino man” would all be muqayyad, because each indefinite noun has been qualified and restricted by an adjective (sifah).
خداوند در قرآن بیان می‌فرماید که کفاره‌ی شکستن سوگند به نام خدا یکی از این موارد است:
Allaah states in the Qur’aan that the expiation for breaking oaths in God’s name is either,
«...یا دہ مسکینوں کو کھانا کھلانا، جس طرح تم اپنے گھر والوں کو کھلاتے ہو، یا انہیں لباس پہنانا، یا ایک غلام آزاد کرنا۔» ۹۵
“....the feeding or clothing of ten poor persons according to how you feed and clothe your own family or the freeing of a slave.” 95
هیچ محدودیتی درباره نوع برده‌ای که می‌توان آزاد کرد وجود ندارد. با این حال، نوع برده در آیه زیر محدود شده است:
There are no limitations as to what type of slave may be freed. However, the type of slave has been restricted in the following verse:
و هر کس که مؤمنی را به خطا بکشد، باید یک برده مؤمن را آزاد کند و دیه‌ای به خانواده‌ی او بپردازد. ۹۶
“And whoever kills a believer accidentally should free a believing slave and pay a deeyah (fine) to the family.” 96
یکی از مسائلی که علمای اصول فقه درباره آن بحث کرده‌اند، جواز یا عدم جواز حمل عبارت مقیّد از یک متن قرآن یا سنت بر عبارت مطلق در متنی دیگر است۔ در برخی شرایط اتفاق نظر وجود دارد که این ابزار استنباطی جایز است، و در شرایط دیگری علما اتفاق دارند که چنین کاری جایز نیست، و در شرایطی نیز اختلاف نظری وجود دارد۔ برای روشن شدن این موضوع، آیات مطلق و مقیّد بر اساس سبب نزول آن‌ها و توافق یا اختلاف در حکمی که در بر دارند، در چهار دسته اصلی قرار داده شده‌اند۔
One of the issues discussed by the scholars of usool al-fiqh is the permissibly of applying a muqayyad expression from one text of the Qur’aan or Sunnah to a mutlaq expression in another text. There are certain circumstances in which there is consensus of the permissibility of this deductive tool, and there are other circumstances where scholars agree it is not allowed to do so, and there are circumstances in which there is some difference of opinion. In order to clarify the issue, the mutlaq and muqayyad verses have been placed in four main categories in relation to the underlying reason (sabab) for their revelation and the agreement or disagreement of the rules (hukm) which they contain.
۱. سبب و حکم یکسان:
1. Same sabaab and hukm:
یکی از نمونه‌ها، گزینه چهارم در کفاره شکستن سوگند به نام الله است، یعنی روزه گرفتن سه روز. این اصل در قرآن به صورت مطلق آمده است، چنین:
An example is the fourth option in atoning (kaffaarah) for breaking an oath taken in Allaah’s name, i.e., to fast three days. This principle is mutlaq in the Qur’aan as follows:
و هر کس که توانایی (انجام یکی از سه گزینه پیشین را) نداشته باشد، باید سه روز روزه بگیرد؛ این کفاره‌ی شکستن سوگندهایتان پس از یاد کردن آن‌هاست. 97
“And whoever is unable (to do the previous three options) should fast three days; that is the atonement for breaking your oaths after taking them.” 97
اما در قرائت ابن مسعود، این واژه مقیّد آمده بود:
However, in the recitation of Ibn Mas‘ood, it was muqayyad:
سه روز پی‌درپی روزه بگیرید.
“Fast three consecutive days.”
بنابراین، برخی از علما حکم کردند که چون سبب (شکستن سوگند یاد شده به نام الله) در هر دو قرائت یکسان است و حکم (روزه) نیز یکسان است، حکم مطلق باید بر اساس قرائت مقید فهمیده شود. در میان علما توافق کلی وجود دارد که تا زمانی که هر دو متن معتبر باشند، اعمال متن مقید بر متن مطلق در این دسته جایز است.
Thus, some scholars ruled that since the sabab (breaking an oath taken in Allaah’s name) was the same in both recitations, and the hukm (fasting) was the same, the mutlaq rule should be understood according to the muqayyad recitation. There is general agreement about the validity of applying the muqayyad text to the mutlaq text in this category, as long as both texts are authentic.
یک مورد مشابه که بیشتر علما بر اعتبار حمل مطلق بر مقید اتفاق دارند، حرمت خوردن خون است. در چند آیه از قرآن، خون با عبارتی مطلق حرام شمرده شده است:
A similar case where most scholars agree on the validity of applying the muqayyad to the mutlaq is the prohibition of eating blood. In several verses of the Qur’aan, blood is prohibited with a mutlaq expression:
«إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ...» ۹۸
“He only prohibited for you carrion and blood...” 98
امّا خداوند در آیه ۱۴۵ سوره الأنعام می‌فرماید:
However, in verse 145 of Soorah al-An‘aam, Allaah says,
بگو (ای پیامبر ﷺ): «در میان آنچه به من وحی شده، چیزی را که بر خورنده‌ای حرام باشد نمی‌یابم، مگر آنکه مردار باشد یا خون ریخته‌شده...»
“Say (O Prophet ﷺ), ‘In all that has been revealed to me, I do not find anything forbidden to eat, if one wants to eat of it, unless it is carrion or blood poured forth...’ ”
چون مطلق و مقید هر دو به خوردنی‌های حرام مربوط‌اند، درست است که بگوییم تنها نوع خون حرام، خونی است که ریخته شود. بنابراین، خونی که هنگام پخت گوشت از آن تراوش می‌کند، حرام نیست۔99
Since the mutlaq and the muqayyad both deal with prohibited foods, it is valid to say that the only type of prohibited blood is that which is poured forth. Therefore, the blood that seeps from meat while it is being cooked is not prohibited.99
۲. سبب یکسان اما حکم متفاوت:
2. Same sabab but different hukm:
از نمونه‌های این مورد، مسئله‌ی شستن دست‌ها در هنگام انجام وضو و تیمم است۱۰۰، ۱۰۱. در آیه‌ی مربوط به طهارت،
An example of this category is the case of cleaning the hands100 during the performance of wudoo’ and tayammum.101 In the verse on purification,
«ای مؤمنان، هنگامی که برای نماز برمی‌خیزید، صورت‌ها و دست‌های خود را تا آرنج‌ها بشویید.» ۱۰۲
“O believers, when you get up to make salaah (prayer), you should wash your faces and hands up to the elbows.” 102
در وضو، کلمهٔ «دست‌ها» مقیّد است؛ در حالی که در همان آیه، دربارهٔ تیمّم، این کلمه مطلق باقی مانده است:103
the word “hands” in making wudoo’ is muqayyad; whereas in the same verse concerning tayammum, it is left mutlaq:103
تیمم کے لیے پاک مٹی سے کام لو؛ اس سے اپنے چہروں اور ہاتھوں کا مسح کرو۔ 104
“Make tayammum with good (clean) earth; Wipe your faces and hands with it.” 104
در این نمونه‌ها، سبب (از دست رفتن حالت طهارت) در هر دو مورد یکی است؛ اما حکم متفاوت است، زیرا در وضو از آب استفاده می‌شود و اعضای بیشتری شسته می‌شود، در حالی که در تیمم تنها صورت و دو دست با خاک مسح می‌شود. از این رو، مطلق نباید بر اساس مقید تفسیر شود. در واقع، احادیث صحیحی که تیمم را توصیف می‌کنند، مچ‌ها را حد آن تعیین کرده‌اند. صحابی عمار بن یاسر ﷺ روایت کرده است که پیامبر ﷺ به او فرمود که هر دو دست خود را یک بار بر زمین بزند، در آن‌ها بدمد، سپس صورت و دست‌ها را، دست چپ بر راست، تا مچ‌ها مسح کند.105
In these examples, the sabab (loss of one’s state of purity) is the same in both cases; however, the hukm is different in that water is used in the case of wudoo’ and more body parts are cleaned; whereas dust is used only on the face and hands in the case of tayammum. Hence, the mutlaq should not be interpreted according to the muqayyad. In fact, authentic hadeeths describing tayammum specify the wrists as the limit. The sahaabee ‘Ammaar ibn Yaasir reported that the Prophet (ﷺ) told him to strike both of his hands on the ground once, blow on them, and then wipe his face and hands, left hand on right, up to the wrists.105
۳. سبب مختلف اما حکم یکسان:
3. Different sabab but same hukm:
کفّارہ آزاد کرنے کا عمل (کفّارۃ) اسی قسم کی ایک اچھی مثال ہے۔ قتلِ خطا کی صورت میں لفظ "غلام" مُقَیَّد ہے:
The atonement (kaffaarah) of freeing a slave is a good example of this category. In the case of accidental murder, the word slave is muqayyad:
«هیچ مؤمنی را نرسد که مؤمنی را بکشد، مگر به خطا. و هر که مؤمنی را به خطا بکشد، باید برده‌ای مؤمن را آزاد کند.» ۱۰۶
“A believer may not kill another believer except by accident. And whoever kills a believer accidentally should free a believing slave.” 106
اما در مورد ظِهار، ۱۰۷ کلمه «مُطلَق» است:
But in the case of thihaar 107 the word is mutlaq:
«کسانی که از همسران خود ایلاء می‌کنند، سپس می‌خواهند از آنچه گفته‌اند بازگردند، باید پیش از آنکه با یکدیگر تماس پیدا کنند، برده‌ای آزاد کنند.» 108
“Those who swear off their wives, then wish to go back on what they said, should free a slave before they touch each other.” 108
بدیهی است که در اینجا هیچ مبنایی برای حمل مطلق بر مقید وجود ندارد. در قتل یک مؤمن، شرط آن است که برده‌ای که آزاد می‌شود مؤمن باشد؛ اما در کفارۀ شکستن سوگند، یا سوگند ظِهار و جز آن، آزاد کردن هر برده‌ای کافی است.
There is obviously no basis here for interpreting the mutlaq according to the muqayyad. A believer’s life was taken, hence the requirement is that the freed slave be a believer; whereas in the case of breaking of oaths made by thihaar or otherwise, the freeing of any slave is sufficient.
۴. سبب متفاوت و حکم متفاوت:
4. Different sabab and different hukm:
در مثالی از این دسته، مسئلهٔ «دست» در وضو و در سرقت را ببینید. در آیهٔ وضو که پیش‌تر ذکر شد، دست با عبارت «تا آرنج‌ها» مُقَیَّد شده است، اما در مورد سرقت، دست مُطلَق رها شده است. به این موارد توجه کنید.
An example of this category is in the case of the hand in wudoo’ and theft. In the verse on purification previously mentioned, the hand is made muqayyad by the phrase, “up to the elbows,” but in the case of theft, it is left mutlaq. Consider the following:
«دست مرد دزد و دست زن دزد را قطع کنید۔» ۱۰۹
“Cut off the hands of both the male and female thief.” 109
اینجا نیز مطلق را نمی‌توان با مقید تخصیص داد، به‌ویژه که روایت شده پیامبر ﷺ قطع دست را تا مچ محدود کرد و خلفای راشدین نیز چنین کردند.110
Here again, the mutlaq cannot be specified by the muqayyad, especially since it was reported that the Prophet (ﷺ) limited the amputation of hands to the wrist and so did the Righteous Caliphs.110
۹۳ رجوع کنید به اصول فقه اسلامی، ص ۱۱۳. این بر اساس تعریفی از «مطلق» است که بسیاری از علمای اصول، از جمله ابن قدامه و آمدی، ارائه کرده‌اند. این تعریف توسط دیگر علما، مانند سبکی، مورد انتقاد قرار گرفته است. رجوع کنید به کشف الاسرار، ج ۲، ص ۵۲۰.
93 See Principles of Islamic Jurisprudence, p. 113. This is based on a definition of the mutlaq given by many ‘usool scholars, such as Ibn Qudaamah and al-Aamidee. The definition has been criticized by other scholars, such as as-Subkee. See Kashf al-Asraar, vol. 2, p. 520.
یک گوینده انگلیسی زبان ممکن است بگوید که در این عبارت یک قید و شرط وارد شده است، زیرا «poor» صفتی است که اسم «person» را توصیف می‌کند. با این حال، در زبان عربی برای این مفهوم یک اسم واحد وجود دارد: «مِسکین».
94 An English speaker might say that a qualification has occurred in this statement, because “poor” is an adjective qualifying the noun “person.” However, in Arabic there is a single noun, miskeen, for this concept.
سورۃ المائدہ (۵):۸۹
95 Soorah al-Maa’idah (5):89.
سورة النساء (۴): ۹۲
96 Soorah an-Nisaa’ (4):92.
سورۂ المائدہ (۵): ۸۹
97 Soorah al-Maa’idah (5):89.
سورهٔ البقره (۲):۱۷۳
98 Soorah al-Baqarah (2):173.
ص۹۹ ر.ک: کشف الأسرار، ج ۲، ص ۵۲۷.
99 See Kashf al-Asraar, vol. 2, p. 527.
۱۰۰ «یَد» در عربی ممکن است به کف دست تا مچ، تا آرنج یا تا شانه اشاره داشته باشد.
100 Hand (yad) in Arabic could refer to the palm up to the wrist, up to the elbow, or up to the shoulder.
۱۰۱ تیمم با خاک یا زمین پاک در نبود آب۔
101 Purification with dust or clean earth in the absence of water.
۱۰۲ سورۃ المائدۃ (۵): ۶
102 Soorah al-Maa’idah (5):6.
۱۰۳. ممکن است کسی بپرسد: «چرا این آیه مُقیَّد دانسته می‌شود نه مُخصَّص؟ آیا درست نیست که یکی از صیغه‌های بیان عام در زبان عربی، اسم جنس مضاف به ضمیر است؟» با این حال باید در نظر داشت که یکی از شرایط عام این است که بر امور بسیار، و نه محدود از نظر شمار، دلالت کند. هر انسانی دو دست دارد، و این شمار محدود است.
103 A person may ask, “Why is this verse considered muqayyad rather than mukhassas? Isn’t it true that one of the forms for expressing the ‘aamm in Arabic is the generic noun related to a possessive pronoun?” However, one should keep in mind that one of the conditions of the ‘aamm is that it applies to many things, not limited in number. Each human being has two hands, which is a limited number.
سورۃ المائدہ (۵):۶
104 Soorah al-Maa’idah (5):6.
صحیح البخاری، ج ۱، ص ۲۰۸-۲۰۹، شماره ۳۴۳، و صحیح مسلم، ج ۱، ص ۲۰۲، شماره‌های ۷۱۶-۷۱۸.
105 Sahih Al-Bukhari, vol. 1, pp. 208-9, no. 343, and Sahih Muslim, vol. 1, p. 202, nos. 716-8.
سورۃ النساء (۴):۹۲
106 Soorah an-Nisaa’ (4):92.
۱۰۷ نوعی طلاقِ شبه‌طلاق بود که اعراب پیش از اسلام به کار می‌بردند. شوهر سوگند می‌خورد که با همسرش نزدیکی نکند، چون او را «مانندِ مادرِ خود» می‌دانست. زن در این حالت آزاد نبود که شوهری دیگر بجوید، اما از حقوق زناشویی محروم می‌شد.
107 A quasi-divorce practiced by pre-Islaamic Arabs. The husband would swear not to touch his wife because he considered her “like his mother.” The wife was not free to look for another husband, but she was denied conjugal rights.
سورة المجادلة (58): 3
108 Soorah al-Mujaadalah (58):3.
سورة المائدة (۵): ۳۸
109 Soorah al-Maa’idah (5):38.
110 ر.ک. کشف الأسرار، ج ۲، صص ۵۲۱-۷.
110 See Kashf al-Asraar, vol. 2, pp. 521-7.