مقدمه
Introduction
عنوان این کتاب، اصول التفسیر (به معنای لغوی: مبانی بنیادین تفسیر قرآن)، در اساس به آن شاخه‌های دانش اشاره دارد که برای ارائه تفسیری دقیق از متون قرآنی ضروری‌اند، مانند دستور زبان و نحو عربی، ادبیات عربی و علوم قرآنی (علوم القرآن). آشنایی با رشتههای نوین علمی، مانند علوم محض و علوم اجتماعی، نیز برای مفسر این دوران لازم است تا تبیین‌های قرآنی را با جامعه امروز بشری مرتبط سازد. اصول التفسیر به روش گام‌به‌گام تفسیر قرآن می‌پردازد تا اطمینان حاصل شود که تفاسیر صرفاً محصول هوس‌ها و خیال‌پردازی‌های انسانی نیست. این موضوعات به‌طور سنتی در کتاب‌های اصول الفقه (مبانی بنیادین فقه اسلامی) و در مقدمه‌های کتاب‌های کلاسیک تفسیر مطرح می‌شد.
The title of this book, Usool at-Tafseer (lit. The Fundamental Principles of Qur’aanic Interpretation), essentially refers to the branches of knowledge which are necessary to provide an accurate interpretation of the Qur’aanic texts, such as Arabic grammar and syntax, Arabic literature and Qur’aanic sciences (‘uloom al-Qur’aan). Familiarity with modern fields of learning, like the pure sciences and social sciences, is also necessary for a commentator in this era to make the Qur’aanic explanations relevant to modern human society. Usool atTafseer addresses the actual step-by-step methodology of interpreting the Qur’aan to ensure that interpretations are not merely the result of human whims and fancies. These subjects were traditionally mentioned in the books of usool al-fiqh (The Fundamental Principles of Islaamic Law) and the introductions to the classical books of Tafseer.
از معروف‌ترین آثار اولیه‌ای که به موضوع اصول التفسیر اختصاص یافته، رساله‌ای است به نام «مقدمة فی أصول التفسیر»، ۱
Among the most well known early works dedicated to the subject of Usool at-Tafseer is a treatise called Muqaddimah fee Usool at-Tafseer, 1
انجام‌شده توسط عالم برجسته قرن سیزدهم میلادی، ابن تیمیه.2 از میان آثار متأخر، شاید کتاب عالم هندی، عبدالحمید الفراهی، برجسته‌ترین باشد. او کتاب خود را «التکمیل فی اصول التأویل» نامید.3
done by the outstanding scholar of the 13th century CE, Ibn Taymeeyah.2 Of the latter day works, that of the Indian scholar, ‘Abdul-Hameed al-Faraahee, is perhaps the most notable. He entitled his work, at-Takmeel fee Usool at-Ta’weel. 3
اصطلاح «علوم القرآن» که رایجتر است، به همه رشتههای دانشی گفته میشود که قرآن را روشن میکنند یا از آن استنباط میشوند. از جمله آنها: علم تفسیر، علم قراءات، الرسم العثمانی (خط عثمانی)، اعجاز القرآن (جنبههای اعجازآمیز قرآن)، أسباب النزول (علتهای نزول)، الناسخ و المنسوخ (آیات ناسخ و منسوخ)، إعراب القرآن (دستور زبان قرآن)، غریب القرآن (واژههای نادر قرآن)، احکام شرعی، و زبان و ادبیات عربی.4
The more commonly used term, ‘uloom al-Qur’aan, refers to all the fields of knowledge which serve to elucidate the Qur’aan or which are derived from it. Included among them are knowledge of tafseer (exegesis), qiraa’aat (recitations), ar-rasmul-‘Uthmaanee (the ‘Uthmaanic script), i‘jaaz al-Qur’aan (miraculous aspects of the Qur’aan), asbaab an-nuzool (reasons for revelation), an-naasikh wal-mansookh (abrogating and abrogated verses), i‘raab al-Qur’aan (Qur’aanic grammar), ghareeb al-Qur’aan (unusual Qur’aanic terms), religious rulings, and Arabic language and literature.4
در دوران تدوین کتاب‌ها، در حوزه‌های گوناگون علوم قرآن کتاب‌های بسیاری نوشته شد. نخست، توجه بیشتر به علم تفسیر معطوف شد، زیرا همه علوم گوناگون قرآنی در آن به کار گرفته میشود. از نویسندگان نخستین در قرن دوم هجری، شعبة بن الحجاج، سفیان بن عیینة و وکیع بن الجراح بودند. تفسیرهای آنان گردآوری دیدگاه‌های صحابه پیامبر ﷺ و شاگردان ایشان (تابعین) بود. پس از آنان ابن جریر طبری (متوفای ۳۱۰ هجری) آمد که تفسیرش بزرگ‌ترین تفسیر شمرده میشود، زیرا او نخستین کسی بود که دیدگاه‌ها را تحلیل کرد و قوی‌ترین آنها را برگزید، و ساختارهای دستوری را بررسی کرد و از آیات احکام استنباط نمود. توجه به تفسیر تا امروز ادامه یافته و شیوه‌های گوناگونی برای تبیین قرآن پدید آورده است.
During the era of book compilation, many books were written in the various areas of ‘uloom al-Qur’aan. Concern was first focused on the field of tafseer, since all the various Qur’aanic sciences are utilized in it. Among the early writers of the 8th century CE were Shu‘bah ibn al-Hajjaaj, Sufyaan ibn ‘Uyaynah and Wakee‘ ibn al-Jarraah. Their tafseers were collections of the opinions of the Prophet’s companions (sahaabah) and their students (taabi‘oon). They were followed by Ibn Jareer at-Tabaree (d. 310 AH), whose Tafseer is considered the greatest, as he was the first to analyze the opinions and choose the strongest; and he analyzed the grammatical constructions and deduced rulings from the verses. Concern for tafseer has continued until the present day, producing a large variety of methodologies for Qur’aanic elucidation.
در زمینه‌های دیگر علوم قرآن، از جمله نویسندگان برجسته قرن نهم، علی بن المدینی (استاد امام البخاری) بود که دربارهٔ أسباب النزول نوشت، و أبو عُبید القاسم بن سلام که دربارهٔ ناسخ و منسوخ نوشت. برجسته‌ترین عالم قرن دهم که دربارهٔ ساختارهای غیرمعمول قرآن نوشت أبو بکر السجستانی بود، و علی بن سعید الحوفی، عالم قرن یازدهم، اثری دربارهٔ ساختارهای دستوری قرآن به طور کلی پدید آورد. در قرن دوازدهم، برجسته‌ترین عالمی که دربارهٔ مُبهَمات القرآن نوشت أبوالقاسم عبدالرحمن السهیلی بود. پس از او ابن عبدالسلام آمد که دربارهٔ مجاز قرآن نوشت، و علم‌الدین السخاوی که در قرن سیزدهم دربارهٔ قراءات نوشت. 5
As for the other areas of ‘uloom al-Qur’aan, among the leading 9th centurywriters were ‘Alee ibn al-Madeenee (Imaam al-Bukhaaree’s teacher), who wrote on Asbaab an-Nuzool, and Aboo ‘Ubayd al-Qaasim ibn Salaam, who wrote on abrogation. The leading scholar of the 10th century to write on the unusual constructions of the Qur’aan was Aboo Bakr as-Sijistaanee, while the 11th century scholar, ‘Alee ibn Sa‘eed al-Hoofee, produced a work on its grammatical constructions in general. In the 12th century, the leading scholar to write on Mubhamaat al-Qur’aan (Qur’aanic Ambiguities) was Abul-Qaasim ‘AbdurRahmaan as-Sabeelee. He was followed by Ibn ‘Abdis-Salaam, who wrote on Qur’aanic metaphor (majaaz al-Qur’aan), and ‘Alamud-Deen as-Sakhaawee, who wrote on the recitations in the 13th century. 5
علمایی که در این دوره نوشتند، می‌کوشیدند موضوعاتی را که بر آنها تمرکز داشتند به‌طور جامع پوشش دهند. در نتیجه، کسانی که درباره «غریب القرآن» می‌نوشتند، برای نمونه، هر واژه‌ای از قرآن را که عجیب یا دارای معنای مبهم بود ذکر می‌کردند؛ و کسانی که کتاب‌هایی درباره مجازات تألیف می‌کردند، هر نوع واژه یا عبارتی از قرآن را که دارای معانی مجازی بود بررسی می‌کردند، و همین‌طور در شاخه‌های گوناگون دانش‌های قرآنی. گستردگی این کتاب‌ها باعث می‌شد که هیچ فردی نتواند بر همه این رشته‌ها مسلط شود، حتی اگر تمام عمرش را صرف کند و تمام توانش را به کار گیرد. در نتیجه، عالمان بعدی آرزو داشتند دانش تازه‌ای پدید آید که همچون فهرست یا راهنمایی برای همه این رشته‌ها عمل کند. این دانش به‌طور رسمی با نام «علوم القرآن» شناخته شد. اگرچه هیچ گزارشی وجود ندارد که پیش از قرن دهم عالمی چنین مجموعه‌ای را نوشته یا نوشتن آن را آغاز کرده باشد، اما مباحث آن در اندیشه عالمان برجسته نخستین گردآوری شده بود.
The scholars who wrote during this period sought to comprehensively cover the topics they focused on. Consequently, those who wrote on ghareeb alQur’aan, for example, would mention every single word in the Qur’aan which was strange or of ambiguous meaning; and those who compiled works on metaphors would investigate every type of word or phrase in the Qur’aan which had allegorical meanings, and so on in the various branches of Qur’aanic fields of learning. The vastness of the works made it impossible for any single individual to master all fields, even if he spent his whole life and utilized all his energy. As a result, later scholars longed for the evolution of a new science which would act like an index or directory for all these fields. This became the field officially known as ‘uloom al-Qur’aan. Although there is no record of any scholars writing or attempting to write a compilation of this type before the 10th century, it was collected in the intellects of the leading early scholars.
اولین اثر تخصصی در علوم قرآن که در فهرست ابن ندیم، در فهرست نویسندگان، ثبت شده، کتاب «الهادی فی علوم القرآن» از قرن دهم میلادی، نوشته ابوبکر محمد بن خلف (متوفای ۳۰۹ هجری) است. این کتاب در ۴۷ جلد نوشته شده، اما هیچ نسخه‌ای از آن به دست ما نرسیده است.۸ قدیمی‌ترین اثر بعدی، «البرهان فی تفسیر القرآن» است۹
The first specialized work on ‘uloom al-Qur’aan recorded in the index of authors, Fihrist Ibn Nadeem, is the 10th century work, al-Haadee fee ‘Uloom alQur’aan, by Aboo Bakr Muhammad ibn Khalaf (d. 309 AH). It was written in 47 volumes, however, no copies have reached us.8 The next oldest is al-Burhaan fee Tafseer al-Qur’aan 9
علی بن ابراهیم بن سعید، معروف به الحوفی (متوفای ۳۳۰ هجری). متن اصلی این کتاب در ۳۰ جلد بوده که از آن ۱۵ جلد به صورت دست‌نوشته در دسترس است.۱۰ این متن مجموعه‌ای منظم از علوم قرآن نیست، بلکه از قالب تفسیر پیروی می‌کند که مؤلف در آن، هرجا لازم بوده، شاخه‌های گوناگون علوم قرآن را معرفی می‌کند. در قرن ششم هجری، ابن الجوزی (متوفای ۵۹۷ هجری) دو کتاب در این زمینه نوشت: فنون الأفنان فی عیون علوم القرآن و المجتبی فی علوم تتعلق بالقرآن. کتاب نخست چاپ شده است، اما کتاب دوم به صورت دست‌نوشته در دار الکتب المصریه در مصر نگهداری میشود. در قرن هفتم هجری دو اثر دیگر پدید آمد: جمال القراء اثر علم الدین السخاوی (متوفای ۶۴۱ هجری) و المرشد الوجیز فیما یتعلق بالقرآن العزیز،۱۱ اثر ابو شامه عبدالرحمن بن اسماعیل المقدسی (متوفای ۶۶۵ هجری).
by ‘Alee ibn Ibraaheem ibn Sa‘eed, better known as alHoofee (d. 330 AH). The original text was in 30 volumes, of which 15 are available in manuscript.10 The text is not a systematic compilation of the sciences of ‘uloom al-Qur’aan, but follows the tafseer format in which the author introduces the various branches of ‘uloom al-Qur’aan where relevant. In the 12th century, Ibn al-Jawzee (d. 597 AH) wrote two books in the field called Funoon al-Afnaan fee ‘Uyoon‘Uloom al-Qur’aan and al-Mujtabaa fee ‘Uloom Tata‘allaq bil-Qur’aan. The first has been printed. The second remains in manuscript at Daar al-Kutub al-Misreeyah in Egypt. The 13th century witnessed two more works, Jamaal al-Qurraa’ by ‘Alamud-Deen as-Sakhaawee (d. 641AH), and al-Murshid al-Wajeez fee maa Yata‘allaq bil-Qur’aan al-‘Azeez, 11 by Aboo Shaamah ‘Abdur-Rahmaan ibn Ismaa‘eel al-Maqdasee (d. 775 AH).
بدرالدین زرکشی (متوفای ۷۹۴ ق) در قرن چهاردهم کتاب معروف خود با عنوان «البرهان فی علوم القرآن» را نوشت. این کتاب منتشر شده است.۱۲ در قرن پانزدهم، محمد بن سلیمان کافیجی (متوفای ۸۷۳ ق) و جلال‌الدین بلقینی از او پیروی کردند. بلقینی در کتاب خود با عنوان «مواقع العلوم من مواقع النجوم» پنجاه نوع مختلف از علوم قرآنی را مشخص کرد. در همان قرن، جلال‌الدین سیوطی (متوفای ۹۱۱ ق) دو کتاب در زمینه علوم قرآن نوشت. نخستین آنها را که در سال ۸۷۲ ق به پایان رساند، «التحبیر فی علوم التفسیر» نام نهاد. این کتاب یک جلد نازک است، اما به ۱۰۲ رشته مختلف از علوم قرآنی می‌پردازد. او بعدها این رشته‌ها را ترکیب و به ۸۰ رشته تقلیل داد و سپس آنها را در کتاب «الإتقان فی علوم القرآن» بسط داد. این متن بعدها برای نسل‌های بعدی علما به منبع اصلی و استاندارد در مطالعه علوم قرآن تبدیل شد.۱۳
برای سه قرن بعد، حوزه علوم قرآن پیشرفت چندانی نکرد. با این حال، در قرن بیستم موجی تازه از نگارش آغاز شد، با کتاب سیصد صفحه‌ای شیخ طاهر جزایری با نام «التبیان فی علوم القرآن». ۱۴ در میانه قرن بیستم، چند تن از استادان دانشگاه الازهر متون مختصری درباره علوم قرآن برای دانشکده‌های خود نوشتند. برخی از این‌ها بعدها منتشر شد. از جمله برجسته‌ترین آنها «منهاج الفرقان فی علوم القرآن» ۱۵ است که شیخ محمد علی سلامه آن را برای دانشجویان دانشکده دعوت و ارشاد نوشت.۱۶ «مناهل العرفان فی علوم القرآن»، اثری دو جلدی با بیش از هزار صفحه، نوشته شیخ محمد عبدالعظیم زرقانی، مدرس پیشین علوم قرآن و علوم حدیث در دانشکده علوم اسلامی (اصول الدین) است. در نیمه دوم قرن بیستم، شماری از آثار ارزشمند در این حوزه توسط استادان دانشگاه نوشته شد، از جمله «مباحث فی علوم القرآن» از صبحی صالح، «مباحث فی علوم القرآن» از مناع القطان، «مدخل إلى القرآن الکریم» از محمد عبدالله دراز، «المدخل لدراسة القرآن» از محمد ابوشهبه، و «لمحات فی علوم القرآن» از دکتر محمد بن لطفی الصباغ.
For the next three centuries the field of ‘uloom al-Qur’aan saw little development. However in the 20th century, a new flurry of writing began with Shaykh Taahir al-Jazaa’iree’s 300-page work entitled, at-Tibyaan fee ‘Uloom alQur’aan. 14 In the mid twentieth century, a number of professors at al-Azhar University wrote concise texts on the subject of ‘uloom al-Qur’aan for their respective colleges. Some of these were later published. Among the more notable is Minhaaj al-Furqaan fee ‘Uloom al-Qur’aan 15 written for students in the College of Da‘wah wal-Irshaad by Shaykh Muhammad ‘Alee Salaamah.16 Manaahil al-‘Irfaan fee ‘Uloom al-Qur’aan, 17 a two volume work of over 1000 pages was written by Shaykh Muhammad ‘Abdul-‘Atheem az-Zarqaanee, former lecturer of ‘uloom al-Qur’aan and ‘uloom al-Hadeeth in the College of Islaamic Disciplines (usool ad-Deen). In the latter part of the 20th century, a number of excellent works have been written in the field by university professors like Mabaahith fee ‘Uloom al-Qur’aan by Subhee as-Saalih, Mabaahith fee ‘Uloom al-Qur’aan by Mannaa‘ al-Qattaan, Madkhal ilaa al-Qur’aan al-Kareem 18 by Muhammad ‘Abdullaah Daraaz, al-Madkhal li Diraasah al-Qur’aan, 19 by Muhammad Aboo Shahbah, and Lamahaat fee ‘Uloom al-Qur’aan 20 by Dr. Muhammad ibn Lutfee as-Sabbaagh.
این کتاب توسط دکتر م. عبدالحق انصاری برای دانشگاه اسلامی امام ابن سعود در ریاض ترجمه شد و بعدها توسط انتشارات الهدایہ در انگلستان با عنوان «مقدمه‌ای بر اصول تفسیر» تجدید چاپ گردید.
1 It was translated by Dr. M. Abdul Haq Ansari for Imaam Ibn Sa‘ood Islamic University in Riyadh and later reprinted in England by Al-Hidaayah Press under the title, An Introduction to the Principles of Tafseer.
متولد ۶۶۱ ه.ق / ۱۲۶۲ م؛ درگذشته ۷۲۸ ه.ق / ۱۳۲۷ م.
2 Born 661 AH/1262 CE; died 728 AH/1327 CE.
[لمحات في علوم القرآن، صفحات ۱۹۱-۱۹۲]
3 Lamahaat fee ‘Uloom al-Qur’aan, pp. 191-2.
[مناهل العرفان في علوم القرآن، ص ۱۶.]
4 Manaahil al-‘Irfaan fee ‘Uloom al-Qur’aan, p. 16.
۵ مناهل العرفان في علوم القرآن، صص ۲۴-۲۵.
5 Manaahil al-‘Irfaan fee ‘Uloom al-Qur’aan, pp. 24-25.
۶ حکومت کرد ۷۸۶–۸۰۹ میلادی۔ ۷ مناہل العرفان فی علوم القرآن، ص ۲۵۔
6 Ruled 786-809 CE. 7 Manaahil al-‘Irfaan fee ‘Uloom al-Qur’aan, p. 25.
۸ علوم القرآن، ص ۶.
8 ‘Ulum al-Qur’an, p. 6.
۹ شیخ الزرقانی به اشتباه آن را با عنوان «البرهان فی علوم القرآن» در کتاب خود «مناهل العرفان»، جلد ۱، صفحات ۲۷ و ۲۸ نامیده است. برای ارجاع به عنوان صحیح کتاب الحوفی، به فهرست دایرةالمعارفی مؤلفان و آثارشان، «کشف الظنون»، جلد ۱، صفحه ۲۴۲ مراجعه کنید.
9 Shaykh az-Zarqaanee mistakenly entitled it, al-Burhaan fee ‘Uloom al-Qur’aan, in his book Manaahil al-‘Irfaan, vol. 1, p. 27-8. See the encyclopedic index of authors and their works, Kashf ath-Thunoon, vol. 1, p. 242, for reference to the correct title of al-Hoofee’s work.
این کتاب در دار الکتب المصریہ، مصر موجود است۔
10 It is available in Daar al-Kutub al-Misreeyah, Egypt.
۱۱ به کوشش طیار قولاج، منتشر شده در بیروت توسط دار صادر، ۱۹۷۵.
11 Edited by Tayyaar Qoolaaj and published in Beirut by Daar Saadir, 1975.
۱۲ به تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، منتشرشده در مصر توسط انتشارات ابراهیم عیسی البابی الحلبی، چاپ دوم در سال ۱۹۷۲ میلادی (۱۳۹۱ هجری قمری).
12 Edited by Muhammad Abul-Fadl Ibraaheem, published in Egypt by Ibraaheem ‘Eesaa alBaabee al-Halabee Press, 2nd edition in 1972 (1391 AH).
۱۳ مناهل العرفان فی علوم القرآن، صص ۲۷-۳۰.
13 Manaahil al-‘Irfaan fee ‘Uloom al-Qur’aan, pp. 27-30.
۱۴ در سال ۱۹۱۵ میلادی (۱۳۳۴ هجری قمری) در مصر توسط چاپخانه المنار با عنوان «التبيان في بعض المباحث المتعلقة بالقرآن» منتشر شد.
14 Published in Egypt by al-Manaar Press in 1915 (1334 AH) under the title, at-Tibyaan li ba‘d alMabaahith al-Muta‘allaqah bil-Qur’aan.
۱۵ با عنوان «جواهر البیان فی علوم القرآن» منتشر شده است.
15 Published under the title, Jawaahir al-Bayaan fee ‘Uloom al-Qur’aan.
[مناهل العرفان في علوم القرآن، ص ۳۱]
16 Manaahil al-‘Irfaan fee ‘Uloom al-Qur’aan, p. 31.
۱۷ منتشرشده در مصر توسط دار إحیاء الکتب العربیۃ، چاپ سوم، ۱۹۵۳.
17 Published in Egypt by Daar Ihyaa al-Kutub al-‘Arabeeyah, 3rd ed., 1953.
۱۸ در بیروت به وسیله انتشارات دار القلم در سال ۱۹۷۱ منتشر شد.
18 Published in Beirut by Daar al-Qalam Press, 1971.
۱۹ در مصر در سال ۱۹۷۳ میلادی منتشر شد.
19 Published in Egypt in 1973.
۲۰ منتشر شده در بیروت توسط المکتب الاسلامی، چاپ سوم، ۱۹۹۰.
20 Published in Beirut by al-Maktab al-Islaamee, 3rd ed., 1990.