واژه‌های «تفسیر» و «تأویل» در میان نسل‌های نخست مسلمانان مترادف به شمار می‌رفتند؛ اما در قرن‌های پس از عصر تابعین و شاگردان ایشان (قرن نهم و دهم میلادی / قرن سوم و چهارم هجری)، اصطلاح «تأویل» معنایی تازه با پیامدهایی نو و خطرناک یافت. از این رو، لازم است این واژه‌ها را هم در بافت اصلی‌شان و هم در کاربرد بعدی‌شان بررسی کنیم.

The words tafseer and ta’weel were considered synonyms by the early generations of Muslims; however, in the centuries following the era of the taabi‘oon and their students (9th and 10th centuries CE/3rd and 4th centuries AH), the term ta’weel took on a new meaning with new and dangerous implications. Consequently, it is necessary for us to look at these terms in their original context, as well as their later usage.

کلمهٔ «تفسیر» که از فعل «فسّر» گرفته شده، به معنای لغوی توضیح یا بیان و شرح است، همانگونه که در آیه آمده است:

The word tafseer, which comes from the verb fassara, literally means an explanation or an exposition, as in the verse,

با این حال، در علوم قرآنی، این اصطلاح به عنوان شاخه‌ای از دانش تعریف می‌شود که به‌واسطه آن قرآن فهمیده می‌شود، معانی آن توضیح داده می‌شود و نکات فقهی و حکمت‌های آن استنباط می‌گردد.56

However, in Qur’aanic sciences, this term is defined as a branch of knowledge by which the Qur’aan is understood, its meanings explained, and its points of law and wisdom derived.56

از سوی دیگر، واژهٔ «تأویل» که از فعل «أوّل» گرفته شده، در لغت به معنای تفسیر و بازگرداندن چیزی به حقیقتش است. هنگامی که واژهٔ تأویل در بافت یک فرمان به کار می‌رود، به معنای اجرا یا عمل کردن به آن است؛ چنان‌که در حدیثی که عایشه روایت کرده و گفته است: «رسول خدا ﷺ قرآن را در رکوع و سجود [در نماز] اجرا می‌کرد (یَتَأوَّلُ) و می‌گفت...»

On the other hand, the word ta’weel, which comes from the verb awwala, literally means interpretation. When the word ta’weel is used in the context of a command, it means its execution or implementation, as in the hadeeth reported by ‘Aa’ishah in which she said, “Allaah’s Messenger (r) used to implement (yata’awwal) the Qur’aan by saying in rukoo‘ (bowing) and sujood (prostration) [during salaah],

او اشاره داشت به اجرای فرمان الله توسط پیامبر ﷺ در آیه‌ای که می‌فرماید،

She was referring to the Prophet’s execution of Allaah’s command in the verse,

هنگامی که «تأویل» در ارتباط با خبر یا اطلاعات به کار می‌رود، به وقوع آن اشاره دارد، همان‌گونه که در آیه‌ی زیر آمده است:

When ta’weel is used in reference to news or information, it refers to its occurrence, as in the verse,

یعنی، الله آنانی را که وحی را نمی‌پذیرند مسخره می‌کند و از ایشان می‌پرسد که آیا از روی نادانی منتظر وقوع ساعت و نشانه‌های آن، یعنی قیامت، بهشت و دوزخ هستند، در حالی که آن هنگام دیگر دیر خواهد بود.

That is, Allaah ridicules those who do not accept revelation by asking them if they are foolishly awaiting the occurrence of the final hour and its signs, the Judgment, Paradise, and the Hellfire, when it will be too late.

اما هنگامی که واژه «تأویل» در ارتباط با گفتار ثبت‌شده به کار می‌رود، به معنای توضیح یا تفسیر آن است، مانند این آیه:

However, when the word ta’weel is used in reference to recorded speech, it refers to its explanation or interpretation, as in the verse:

از این رو، مفسران نخستین، واژه‌های «تفسیر» و «تأویل» را به جای یکدیگر به کار می‌بردند. برای نمونه، ابن جریر طبری در تفسیر خود، معمولاً هر بخش را با این عبارت آغاز می‌کرد: «القول فی تأویل قوله تعالی» (سخن درباره‌ی تأویل (تبیین) گفته‌ی خداوند متعال).61

Hence, the early scholars of tafseer used the words tafseer and ta’weel interchangeably. For example, Ibn Jareer at-Tabaree, in his tafseer, commonly introduced each section with the phrase, “The opinion concerning the ta’weel (explanation) of the statement of the Exalted.”61

در قرون بعد، هنگامی که تفسیرهای انحرافی و بدعت‌آمیز فراوان شد، دانشمندان آن زمان واژه «تأویل» را برای توجیه آن‌ها به کار بردند و به آن‌ها ظاهری مشروع بخشیدند. آنان «تأویل» را چنین تعریف کردند: انتقال یک عبارت از معنای ظاهری آن به یکی از معانی محتمل آن بر اساس بافت سخن؛ یعنی تفسیر یک متن به غیر از معنای ظاهر آن، به هر دلیلی که یک عالم آن را موجّه می‌دانست. برای مثال، دانشمندان این دوره که تحت تأثیر معتزله (عقل‌گرایان) بودند، واژه «دست» را در آیه زیر، که به سوگندی اشاره دارد که صحابه یاد کردند، از معنای ظاهری آن خارج کردند:

In later centuries, when deviant and heretical explanations abounded, the term ta’weel was used by the scholars of that time to justify them and give them an air of legitimacy. They defined ta’weel as the shifting of an expression from its obvious meaning to one of its likely meanings due to its context;62 that is, the interpretation of a passage by other than its obvious meaning for whatever reason a scholar considered relevant. For example, scholars of this period under Mu‘tazilee (Rationalist) influence explained away the word ‘hand’ in the following verse, which refers to an oath taken by the sahaabah:

آنها این را به معنای یاری و پشتیبانی الله تفسیر کردند، به این دلیل ساده که، به تعبیر خودشان، الله نمی‌توانست دست داشته باشد. این «تأویل» بر این مقدمه نادرست استوار بود که نسبت دادن دست به الله بی‌درنگ به معنای تصور کردن او در صورت انسانی است. با این حال، همان‌گونه که توصیف الله به «زنده» (الحی) به هیچ وجه او را شبیه انسان نمی‌کند، زیرا زندگی او هیچ شباهتی به زندگی ما ندارد، توصیف دست الله به‌عنوان دستی حقیقی نیز او را شبیه انسان نمی‌کند، زیرا دست او هیچ شباهتی به دست‌های ما ندارد. با این حال باید توجه داشت که اعتقاد اهل سنت و جماعت به اینکه الله دست حقیقی دارد به این معنا نیست که دست او را عضوی از بدن می‌دانند.64

They interpreted it as being Allaah’s help and support for the simple reason that, as they put it, Allaah could not possibly have a hand. This ‘ta’weel’ was based on the false premise that the attribution of a hand to Allaah automatically implied concep-tualizing Him in human form. However, in the same way that referring to Allaah as a living being (al-Hayy) does not in any way make Him humanlike, because His life is in no way like our life, referring to Allaah’s hand as a real hand does not make Him humanlike, for his hand is in no way like our hands. It should be noted, however, that the affirmation by Ahl as-Sunnah wa al-Jamaa‘ah that Allaah has a real hand does not mean that they understand His hand to be a body part.64