الفاظ و عبارات، مفاہیم کو یا تو اپنی صریح ساخت کے ذریعے یا پھر اپنے مضمرات کے ذریعے بیان کرتے ہیں۔ وہ معنی جو الفاظ یا عبارات کے صریح پہلو سے اخذ ہوں "منطوق" کہلاتے ہیں، جبکہ وہ معنی جو ان کے مضمرات سے اخذ ہوں "مفہوم" کہلاتے ہیں۔

Words and expressions may convey ideas either by their explicit constructions or by implication. Meaning derived from the explicit aspect of words or expressions are referred to as mantooq, while those derived from their implications are called mafhoom.

معانیِ منطوق (صریح) را می‌توان بر اساس نوع ساختار دستوری عربی به پنج شیوهٔ مختلف استخراج کرد.

Mantooq (explicit) meanings may be derived in five different ways, depending on the type of Arabic grammatical construction used.

این روش استنباط معنای «منطوق» به هر عبارتی اطلاق می‌شود که به‌روشنی بر یک مفهوم دلالت کند و جایی برای تفسیرهای دیگر باقی نگذارد؛ برای نمونه، آیهٔ زیر به کسانی که قصد حج تمتع دارند اما توانایی ذبح قربانی را ندارند، دستور می‌دهد: {فَمَن لَّمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ ۗ تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ}

This method of deriving the mantooq meaning refers to any expression which clearly indicates an idea, leaving no room for other interpretations; for example, the following verse orders those who intend hajj tamattu‘, but are unable to slaughter an animal:

صفت «کامل» (صفة) هرگونه شبهه‌ای را از میان می‌برد که «ده» به معنای تقریبی ده باشد، طبق کاربرد مجازی.

The adjective (sifah) “complete” removes any doubt that ten meant approximately ten, according to figurative usage.

این اصطلاح به معنای ظاهرترین و محتمل‌ترین مفهوم یک عبارت اشاره دارد، در حالی که ممکن است معنای دیگری را نیز بیان کند که احتمال آن کمتر است. نمونه‌ای از «ظاهر» را می‌توان در آیه‌ای یافت که به خوردن گوشت‌های حرام اشاره دارد:

This term refers to the most obvious and likely meaning of a given expression which could indicate another, though less likely, meaning. An example of the thaahir can be found in the verse referring to the consumption of forbidden meats:

واژهٔ «باغین» ممکن است به معنای «نادان» نیز باشد، اما در این بافت، معنای «عمداً نافرمان» آشکارا مناسب‌تر است. نمونهٔ دیگری از این نوع تعبیر، آیه‌ای است که دربارهٔ روابط جنسی با زنان در حال حیض است.

The term “baaghin” could also mean “ignorant,” but in this context the meaning “willfully disobedient” is more obviously suited. Another example of this type of expression is the verse concerning sexual relations with menstruating women:

«یَطْهُرْنَ» ممکن است به معنای پایان یافتن عادت ماهانه باشد، که وضو را لازم می‌کند ۱۱۴

“Yat-hurna” could mean either the end of the menstrual cycle, making wudoo’ 114

یا غسل کرنا۔ 115 تاہم، اس کا غسل کے معنی میں ہونے کا امکان دیگر ممکنہ معانی کے مقابلے میں زیادہ ہے۔

or taking a ghusl. 115 However, the likelihood of it meaning a ghusl is greater than the other possible meanings.

در این حالت، معنای آشکار یک عبارت به سبب نامناسب بودن آن کنار گذاشته می‌شود؛ یعنی معنای کمتر آشکار آن عبارت به دلیل عاملی یا عواملی ترجیح داده می‌شود که معنای آشکار را ناروا می‌سازد. برای نمونه، الله در رفتار با والدین به ما چنین فرمان می‌دهد:

In this case, the obvious meaning of an expression is avoided due to its inappropriateness. That is, the less obvious meaning of the expression is favored due to some factor(s) which disallow the obvious meaning. For example, Allaah commands us in our relations with parents as follows:

عبارت «بال فروتنی» به معنای فروتنی و اطاعت از والدین و نیکی کردن به ایشان دانسته می‌شود، زیرا انسان‌ها بال ندارند و نمی‌توان آن را به معنای حقیقی‌اش گرفت.

The phrase “wing of humility” is taken to mean submissiveness, obedience to parents, and good treatment of parents, due to the impossibility of human beings having wings.

در آیهٔ ۶ سورهٔ المائده:

Another example is in verse 6 of Soorah al-Maa’idah:

ظاہر آیت این است که انسان پس از برخاستن برای نماز باید وضو بسازد۔ از آنجا که هیچ روایتی دال بر این نیست که پیامبر ﷺ و یارانش پس از اقامه شدن نماز عادت داشتند وضو بسازند، علما اتفاق دارند که مقصود آیت این است که هرگاه انسان قصد نماز کند باید وضو بسازد، و آن هم تنها در صورتی که وضوی پیشین او باطل شده باشد۔ اما نکته دوم مورد اختلاف مذهب ظاهریه است که به مدلول ظاهری آیت پایبندند۔ جمهور علما در برابر ایشان به حدیث سلیمان بن بریده استدلال می‌کنند که پیامبر ﷺ در روز فتح مکه همه نمازها را با یک وضو خواند۔

The apparent meaning of the verse is that one must perform wudoo’ after one stands to perform salaah. Since there is no record of the Prophet (ﷺ) and his companions making a habit of performing wudoo’ after the iqaamah was called, the scholars agree that the intended meaning is that one must perform wudoo’ when one intends to pray, and then only if one has lost his previous wudoo’. The second point is disputed by the Thaahiree school, who adhere to the literal implication of the verse. The majority of scholars argue against them on the basis of the hadeeth of Sulaymaan ibn Buraydah that the Prophet (r) prayed all the prayers with a single wudoo’ on the day of his victorious reentry into Makkah.

هنگامی که عمر درباره‌ی آن از او پرسید و یادآور شد که پیش از این هرگز او را چنین کاری انجام‌دادن ندیده بود، پیامبر ﷺ به او فرمود:

When ‘Umar asked him about it, remarking that he had never seen him do so before, the Prophet (ﷺ) told him,

بعضی اوقات معنای درست یک عبارت عربی به فرضِ یک کلمه یا عبارتِ حذف‌شده بستگی دارد. چنین روشی برای استخراجِ معنای منطوق «دلالةُ الاقتضاء» نامیده می‌شود، یعنی دلالتِ معنا از راهِ یک فرضِ ضروری.۱۱۸ نمونه‌ای کلاسیک از این نوع را می‌توان در آیه‌ی مربوط به روزه یافت:

Sometimes the correct meaning of an Arabic expression depends on the supposition of a deleted word or phrase. Such a method of derivation of a mantooq meaning is called “dalaalah al-iqtidaa;” that is, indication of the meaning by a necessary supposition.118 A classical example of this type can be found in the verse on fasting:

عبارت «فَأَفْطَرَ» («و افطار میکند») باید پس از «مسافرت» در نظر گرفته شود، زیرا مسافر تنها در صورتی موظف به قضای روزههاست که در حین مسافرت روزه را افطار کرده باشد. به همین ترتیب، کسی که بیمار است اما روزهاش را افطار نمیکند، روزهای برای قضا نخواهد داشت.120

The phrase, “ fa aftara” (“and breaks fast”), has to be supposed after “travelling,” because a traveller is only required to make up days of fasting if he or she breaks fast while travelling. Likewise, one who is sick but does not break his or her fast would have no fasts to make up.120

گاهی اوقات، یک عبارت می‌تواند معنای ثانویه‌ای را نشان دهد، بی‌آنکه نیازی به فرض کلمات یا عباراتی وجود داشته باشد. این نوع معنای منطوق «دلالة الإشارة» نامیده می‌شود؛ یعنی دلالت معنا از راه اشاره و تلویح. برای نمونه، اگر آیه‌ی زیر را در نظر بگیریم:

At other times, an expression may indicate a secondary meaning without requiring any supposition of words or phrases. This type of mantooq meaning is called “dilaalah al-ishaarah;” that is, indication of the meaning by suggestion. If one considers, for example, the verse:

این امر نشان می‌دهد که آغاز روزه در حالت جنابت جایز است، زیرا آمیزش تا طلوع فجر در شب مباح است و ممکن است فرصتی برای آنکه شخص با غسل کردن به حالت طهارت بازگردد باقی نماند؛ بنابراین ورود به صبح روزه در حالت ناپاکی ناچار باید جایز باشد.

This indicates that it is acceptable to begin the fast in a state of janaabah,122 since intercourse is allowable at night up until dawn, possibly leaving no opportunity for one to regain his or her state of purity by bathing; thus, entering the morning of a fast in a state of impurity must, of necessity, be allowable.