10.5 Arazinin Elden Çıkarılması
10.5 Disposal of Land
Her arazi sahibi, onu kullanmak zorundadır. Arazisini kullanmak için yardıma ihtiyaç duyan sahibine Beytülmal yardım eder. Eğer arazisini üst üste üç yıl kullanmayı ihmal ederse, arazi ondan alınır ve başka bir kişiye verilir. Ömer ibn el-Hattab şöyle demiştir: "Bir şeyin etrafını çitle çevirenin, üç yıl sonra o şey üzerinde hakkı kalmaz." Yahya ibn Adem, Amr ibn Şuayb'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: "Peygamber ﷺ, Mazina veya Cuhayna kabilesinden bazı kişilere arazi vermişti; onlar da o araziyi ihmal ettiler. Başka kişiler gelip o araziyi ekip işlediler. Ömer şöyle dedi: 'Eğer arazi benim veya Ebu Bekir'in verdiği bir şey olsaydı, onu (o kişilere) geri verirdim. Ama arazi Allah'ın Resulü ﷺ tarafından verildiği için bunu yapmam.'" Ve şöyle de demiştir: "Kim bir araziyi üç yıl boyunca kullanmadan ihmal eder ve başka bir kişi gelip onu kullanırsa, arazi onun olur." Ömer'in sözleriyle kastedilen, arazinin üç yıldan fazla kullanılmamış olmasıdır. Eğer arazi Ebu Bekir'in verdiği bir şey olsaydı, o zaman üç yıldan az bir süre geçmiş olurdu; Ömer'in verdiği bir şey olsaydı yine üç yıldan az bir süre geçmiş olurdu. Ancak Allah'ın Resulü ﷺ tarafından verildiği için üç yıldan fazla süre geçmişti, bu yüzden arazi, verilmiş olanlara geri verilemezdi.
Every landlord is obliged to use his land. The owner, who is in need of help for using the land, is helped by the Bait ul-Mal. If He neglects the use of the land for three continuous years it is taken from Him and given to another person. ’Umar ibn Al-Khattab said: “The one who fences (something) has no right in it after three years.” Yahya ibn Adam reported from Amru ibn Shu’aib, who said: “The Prophet (pbuh) granted land to some people from Mazina or Johaina and they neglected it. Other people came and cultivated it. ’Umar said: ‘If the land was granted by me or by Abu Bakr, I would have returned it back (to those people). But since it was granted by the Messenger of Allah (pbuh) I would not.’ And He said: ‘Whoever neglected a land for three years without using it and another person came and used it, it becomes his.”’ What is meant by the words of ’Umar is that the land was not used for more than three years. If it was a grant from Abu Bakr, then less than three years had passed and if it was from ‘Umar, less than three years had passed as well. As a grant from the Messenger of Allah (pbuh), however more than three years had passed, so it could not be returned back to those who were given the grant.
Ebu Ubeyd, el-Emval adlı kitabında Bilal ibn el-Harith el-Muzeni'den rivayet etmiştir ki Peygamber ﷺ ona bütün el-Akiḳ'ı vermişti. Bilal anlatır: Ömer'in zamanında Ömer, Bilal'e şöyle dedi: "Allah'ın Resulü ﷺ sana onu insanlara karşı çitle çevirmen için değil, kullanman için vermişti. Öyleyse gücünün yettiği kadarını al ve gerisini geri ver." Bu nedenle, Sahabe'nin icmaıdır ki kim arazisini üç yıl boyunca ihmal ederse, arazisi elinden alınır ve başka bir kişiye verilir.
Abu Ubayd reported in the book of Al-Amwal from Bilal ibn al-Harith al-Muzni that the Prophet (pbuh) had granted Him all of al-Aqeeq. He said that during the time of ’Umar, He (’Umar) said to Bilal, “The Messenger of Allah (pbuh) did not grant you the place to fence it against the people but to use it. So take of it as much as you can afford and return the rest of it.” Therefore it is Ijma’a of the Sahabah that whoever neglected his land for three years, would have the land taken away from Him and given to another person.
Bu şekilde toprak sahibine, kendi aletleri, tohumları, hayvanları ve emeğiyle o toprağa ekim yapma izni verilir; ayrıca orada çalışması için işçi tutma hakkına sahiptir. Eğer toprağı kendisi işletemiyorsa, devlet ona yardımcı olabilir. Toprak sahibi bunu yapmazsa, toprağı başka bir kişiye vermek zorundadır; o kişi de üzerine ekim yapar ve bu, karşılıksız bir tahsis olarak verilir. Eğer bunu da yapmaz ve toprağı elinde tutarsa, kendisine üç yıllık bir süre tanınır. Üç yıl boyunca toprağı ihmal ederse, devlet toprağı ondan alır ve başka birine tahsis eder. Yahya ibn Adem'in el-Harac kitabında rivayet edildiğine göre, Yunus, Muhammed ibn İshak'tan, o da Abdullah ibn Ebu Bekir'den naklen şöyle demiştir: "Bilal ibn el-Haris el-Muzeni, Allah Resulü'ne ﷺ gelip kendisine belli bir arazi tahsis etmesini istedi. Peygamber ﷺ ona geniş bir arazi tahsis etti. Ömer iş başına geldiğinde Bilal'e şöyle dedi: 'Ey Bilal! Sen Allah Resulü'nden ﷺ sana geniş bir arazi tahsis etmesini istedin, o da sana verdi. Allah Resulü ﷺ kendisinden istenen hiçbir şeyi esirgemezdi; ama sen bu araziyi yönetemezsin.' Bilal, 'Evet' dedi. Ömer şöyle dedi: 'O hâlde yönetebildiğin kısmına bak ve onu tut; yönetemediğin kısmını bize ver ki Müslümanlar arasında paylaştıralım.' Bilal, 'Allah'a yemin ederim, Allah Resulü'nün ﷺ bana verdiği bir araziyle bunu yapmam' dedi. Ömer, 'Allah'a yemin ederim, mutlaka yapacaksın' dedi. Böylece Ömer, Bilal'den kullanamadığı kısmı aldı ve Müslümanlar arasında taksim etti." Açıktır ki toprağa sahip olup ona ekim yapamayan ve üç yıl boyunca ihmal eden kişiden toprak devlet tarafından alınır ve başka birine verilir; nitekim Ömer ibn el-Hattab, el-Kabliye madenlerinin arazisi konusunda Bilal el-Muzeni ile bunu yapmıştır.
In this way the landlord is allowed to plant upon his land by use of his tools, seeds, animals and labour; and He has the right to employ labourers to work on it. If He cannot use it then the State may help him. If the landlord does not do this He has to give it to another person, to plant upon it, as a grant without recompense. If He does not do this and He keeps hold of it He is given a period of three years. If He neglects it for three years, the State will take it from Him and grant it to someone else. It is narrated by Yahya ibn Adam in the book of Al-Kharaj that Yunus narrated from Muhammad ibn Ishaq from ’Abdullah ibn Abu Bakr, who said: “Bilal ibn al-Harith ibn al-Muzni came to the Messenger of Allah (pbuh) and asked that He grant Him a certain land; the Prophet (pbuh) granted Him a large piece of land. When ’Umar took the authority He said to Bilal, ‘O Bilal you asked the Messenger of Allah (pbuh) to grant you large land so He granted it to you; and the Messenger of Allah (pbuh) was not used to holding back anything He was asked to give and you can’t manage this land.’ Bilal said: ‘Yes.’ ’Umar said: ‘So look at the part which you can manage and hold it, and the part which you are not able to use give it to us so as to divide it amongst Muslims.’ Bilal said: ‘I swear by Allah I will not do that to a land the Messenger of Allah (pbuh) gave to me.’ ’Umar said: ‘By Allah you must do it.’ So ’Umar took from Him the part He could not use and divided it amongst the Muslims.” It is quite clear that the person who owns land but cannot plant upon it and who neglects it for three years, will have it taken from Him by the State and given to another person, as ’Umar ibn Al-Khattab had done with Bilal al-Muzni with regard to the land of the mines of al-Qabliyah.
Sonuç olarak, arazi; çevirme (ihya için çitle çevirme), halifeden iktā (tahsis) yoluyla verilme, ekip biçme (ihya), miras ve ticaret yoluyla mülk edinilir. Üç yıl boyunca ihmal edilen araziyle ilgili gelen rivayetler, arazisini çeviren kimseyi ve halifeden kendisine arazi verilen kimseyi zikretmiştir. Mirasçı, arazi ihya eden ve satın alan gibi diğer arazi sahiplerini zikretmemiştir. Öyleyse, bir kimsenin mülkiyetinde bulunan herhangi bir arazinin üç yıl ihmal edilmesi, halifenin onu o kimseden alıp başkasına vermesine cevaz verir mi? Yoksa bu hüküm, ölü arazisini çevirene ve halifeden kendisine arazi verilene mi özgüdür? Bu soruyu cevaplamak için şunu görüyoruz: Arazinin çevrilmesi, onun tasarrufu ve zilyetliği açısından, satın almaya, miras almaya veya diğer mülkiyet yollarına benzer. Arazisini çeviren kişi onu satsaydı, satış bedelinin sahibi olurdu; çünkü bu, mal karşılığında verilen bir haktır ve bunun karşılığı alınabilir. Ayrıca arazisini çeviren kişi ölse, arazinin mülkiyeti, tasarruf ettikleri diğer mallar gibi mirasçılarına geçer ve Şeriat kurallarına göre aralarında paylaştırılır. Bu durum, halifenin bir arazi parçasını verdiği kimse için de geçerlidir. Dolayısıyla arazisini çeviren kişi ile kendisine arazi verilen kişi, onları diğer arazi sahiplerinden ayıran özel bir üstünlüğe sahip değildir ki üç yıl ihmal edilmesi halinde araziyi yalnızca onlardan alınabilsin ve diğer mülkiyet yollarıyla arazi sahibi olan kimselerden alınmasın. Çevirme ve arazi verme, üç yıl ihmal edildiğinde arazinin alınması için bir kayıt/şart kılacak bir üstünlüğe de sahip değildir. Bu görüşe, metinlerin yalnızca bu ikisini zikretmiş olmasının kısıtlama ifade etmediği yönünde itiraz edilir. Çünkü bu bir sıfat/vasıf belirtme değildir. Dolayısıyla arazinin, onu ihmal eden kişiden alınması, bunu çitle çevirme veya tahsis yoluyla sahip olduğu için değil, sadece Mutlak'ın (kayıtsız, genel) bir fertlerinden biri olduğu içindir. Yani metin, arazinin ihmal eden bir tür sahibinden alınacağını belirten genel bir metindir; çitle çevirme ve tahsis yoluyla sahip olmanın zikredilmesi, Mutlak'ın bir fertinin zikri ibaresinden ibarettir ve bunun dışındakileri dışlayan bir kısıtlama değildir. Ancak metin bir olaya ilişkinse, o zaman incelenmelidir. Eğer metin bir illet (gerekçe) içeriyorsa, o takdirde o konuda genel bir metin haline gelir. Söz konusu metin bir illet içermektedir; o da arazinin üç yıl ekilmeyip ihmal edilmesi sebebiyle, üç yıl sonra alınmasıdır. Arazinin üç yıl boyunca ihmal edilmesi, onun alınmasının illetidir (sebebidir). Dolayısıyla arazinin çitle çevirenden alınmasının sebebi, üç yıl boyunca ihmal etmiş olmasıdır; çitle çevirerek sahip olması ya da çitle çevirerek sahip olup ihmal etmesi değildir. Arazinin çevrilmesi, ne tek başına ne de ihmalle birlikte, alınmasının sebebi olduğuna delalet etmez. Aksine, illeti gösteren yalnızca ihmaldir. Bu nedenle arazinin ihmal edilmesi, hükümle birlikte var olup yok olan (vücud ve adem açısından) bir illettir. Arazinin sahibi tarafından üç yıl boyunca ihmal edildiği her durumda, sahibi çitle çevirerek, tahsisle, miras yoluyla ya da başka bir yolla sahip olmuş olsun, arazi ondan alınır. Çitle çevirerek sahip olan kişi arazisini üç yıl ihmal etmemişse, arazi ondan alınmaz.
Ayrıca, Ömer'in (ra.) Allah Resulü'nün (ﷺ) hadisinde zikrettiği arazi çevirme, yani "Kim bir araziyi çitle çevirirse (muhtecir), onun hakkı yoktur..." sözünde geçen durum, mülkiyetin dolaylı bir ifadesidir; zira arazinin sahibinin, onu başkalarının malından ayırt edilebilmesi ve kendi malı olarak bilinmesi için sınırlarını taşlarla çevirerek çevrelemesi olağandır. Bunun için sınırların etrafına taş koymuş olmanın şart olmadığı; arazinin sınırlarına bitki veya ağaç dikmek, hendek kazmak ya da onun sahibi olduğunu gösteren herhangi bir işi yapmak da bu kapsamdadır. Bütün bunlara "ihticar" denir ve arazide böyle bir işlem yapan kişiye "muhtecir" (çevirici) denir. Allah Resulü (ﷺ), Ebu Davud'un rivayet ettiği başka bir hadiste şöyle buyurmuştur: "Kim bir araziyi bir çitle çevirirse..." Bu hadis, "çevirmek" kelimesinin dilsel anlamına göre, arazinin çevrilmesinin mülkiyetin dolaylı bir ifadesi olduğunu ima etmektedir. Dilsel olarak "ihtecere" kelimesi, kucağına alınan ya da kucaklanan bir şeyi ifade eder. Bir arazi için "ihticar" (çevrilmiş) demek, onu kucaklamak, yani ona sahip olmak anlamına gelir. Dolayısıyla hadisin anlamı şöyledir: Kim bir araziyi kucaklarsa (sahip olursa), sınırlarına taş koymuş olsun, çitle çevirmiş olsun ya da mülkiyetini gösteren herhangi bir işlem yapmış olsun, üç yıl sonra onun hakkı yoktur.
In addition, fencing of the land as mentioned by ’Umar (ra.) in the Hadith of the Messenger of Allah (pbuh): “Anyone who fences a land (Muhtajir) has no....” is an indirect expression of its ownership; as it is usual that the owner of the land fences the land by encircling its borders with stones, so as to be known as his property, and be differentiated from the property of others. It is not a condition that He puts stones around it so as to be called a fencer. Rather, to put plants or trees on the borders of the land or to dig a ditch, or carry out any work which indicates that He possesses it, all this is called (Ihtijar), and the one who does that to a land is called a fencer (Muhtajir). The Messenger of Allah (pbuh) says in another Hadith that is narrated by Abu Dawud: “Whoever encircled a land by a fence...” The Hadith implies that walling (fencing) of the land is an indirect expression of its ownership, according to the linguistic meaning of the word “fenced.” Linguistically, the word Ihtajara refers to something one puts in his lap or embraces. Ihtijara (walled) with respect to a land, means one embraced it, meaning ownership of it. Therefore the meaning of the Hadith will be that whoever embraced a land (owned it), has no right after three years, whether He put stones on its borders, or He encircled it by a fence, or He did anything that indicates his ownership of it.
Metnin lehindeki tartışma budur. Ancak ‘Ömer'in uyguladığı ve diğer sahabilerin sessiz kaldığı husus şudur: ‘Ömer, Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem)'in Mâzine'ye verdiği ve başkalarının ektiği araziye, onu ekenlerin verilmesini emretti ve Mâzine'nin onu almasını engelledi. Ayrıca şöyle dedi: “Üç yıl boyunca bir araziyi ekmeden bırakan ve başka biri onu eken kişiye, o arazi aittir.” ‘Ömer'in bu sözü geneldir; nitekim “Bir araziyi ihmal eden kimse…” demiştir. Yine Bilâl b. el-Hâris el-Muzenî'ye şöyle demiştir: “Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) sana, arazinin insanlara karşı çitlerle çevrilmesi için vermedi; onu kullanman için verdi. Öyleyse gücünün yettiği kadarını al, geri kalanını ise geri ver.” Nitekim ‘Ömer, onun kullanamadığı kısmı ondan almıştır. Bu hükmü yalnızca verilen araziye hasretmek, bunun için açık bir delil olmadan caiz değildir; aksine genel kalmalıdır. Olayın, araziyi verilen kişiyle yaşanmış olması, yalnızca bir olaya dair bir ifadedir ve o olayla sınırlı değildir.
This is the argument with regard to the text. However, with regard to what ’Umar followed, and the rest of the companions kept silent on, ’Umar ordered that the land which the Messenger of Allah (pbuh) granted to Mazina which others cultivated, be given to those who cultivated it, and He prevented Mazina from taking it. He also said: “Whoever neglected a land for three years without cultivating it, and some other person cultivated it, it would be his.” This speech of ’Umar is general, as He said: “Whoever neglected a land…” He also said to Bilal ibn al-Harith al- Muzni “The Messenger of Allah (pbuh) did not grant you land to fence it against the people, rather He granted it you to use it, so take the part which you can manage, and return the rest of it.” He actually took from Him that which He was unable to use. Limiting this decision to granted land alone without a clear evidence of specification is not allowed, rather it should stay general. The fact that the incident occurred with the person who was granted the land is just an expression about an incident, and is not limited to that incident.
Bu nedenle, arazisini üç yıl boyunca ihmal eden her toprak sahibinin arazisi, arazinin mülkiyetini hangi yolla elde etmiş olursa olsun, ondan alınıp başkasına verilir. Önemli olan arazinin ihmal edilmesidir, mülkiyetinin hangi yolla elde edildiği değildir. İnsanların mallarını haksız yere almak anlamına geldiği söylenemez. Çünkü Şeriat, arazi mülkiyetine, taşınır malların mülkiyeti ya da binaların mülkiyetinden farklı bir anlam vermiştir: arazi mülkiyetini onu ekip biçmek amacıyla kılmıştır. Şeriatın belirlediği süre boyunca arazi ihmal edilmişse, toprak sahibi mülkiyetin bu anlamını göz ardı etmiş olur. Şeriat, arazinin mülkiyetini ister ekim yoluyla, ister bağış, miras, satın alma veya başka yollarla olsun, tarım amacıyla kılmıştır. Ayrıca ihmal yoluyla bu mülkiyetin elden alınmasını da öngörmüştür. Bütün bunlar, arazinin sürekli olarak ekilmesi ve kullanılması amacına yöneliktir.
Therefore, every landlord who neglects the land for three years has his land taken from Him and given to another, whatever his means of ownership of the land was.What matters is the neglecting of the land and not the means of its ownership. It is not true to say that this means taking the property of people without right. This is because Shar’a gave land ownership a meaning different to that of the ownership of moveable properties or the ownership of buildings: it made land ownership for cultivating it. If it was neglected for the period determined by the Shar’a, then the landlord would have ignored the meaning of its ownership. Shar’a has made the ownership of the land for farming whether by cultivation, granting, inheritance, buying or other means. It also made the stripping of the ownership of it, by negligence. This is all for the purpose of continual farming and use of the land.