Dünya piyasalarında mevcut olan mali nitelikteki ticari sözleşmeleri incelersek, alım satım işlemlerinin altı türde gerçekleştiğini görürüz:

If we examine the trade contracts of a financial nature that exist in world markets, we would find that purchase and sales transactions occur in six types:

1. Aynı türden bir para biriminin yine aynı türden bir para birimiyle değiştirilmesi, örneğin eski Irak dinarı banknotlarının yenileriyle değiştirilmesi.

1. The exchange of a currency with the same type of currency, such as the exchange of old Iraqi dinar notes for new notes.

2. Bir para biriminin başka bir para birimiyle değiştirilmesi, örneğin Mısır lirasının dolarla değiştirilmesi.

2. The exchange of one currency for another currency, such as the exchange of Egyptian pounds for dollars.

3. Belirli bir para birimiyle belirli mallar satın alınması ve o para biriminin başka bir para birimiyle satın alınması; örneğin tek bir işlemde dolarla uçak satın alınması ve o doların Irak dinarına çevrilmesi.

3. The purchase of certain goods with a certain currency and the purchase of that currency with another currency, such as the purchase of aircraft with dollars and the exchange of those dollars for Iraqi dinars in one single deal.

4. Bazı malların sterlin cinsinden satılması ve ardından dolara çevrilmesi.

4. The sale of certain goods in sterling and then exchanging them for dollars.

5. Belirli bir para birimiyle belirli tahvillerin satışı.

5. The sale of certain bonds with a certain currency.

6. Belirli bir para birimi karşılığında belirli bir şirketin hisse senetlerinin satışı.

6. The sale of stocks in a certain company, with a certain currency.

Bu altı işlem, mali nitelikte ticaret akitleridir. Tahvil ve hisse senedi alım satımına gelince, bu, Şeriat hükümleri uyarınca kesinlikle haramdır; çünkü tahvillerin belirli bir faiz oranı vardır ve dolayısıyla bunlarda riba (faiz) gerçekleşir; bu, bizatihi riba içeren bir işlemdir. Hisse senedi, aslında haram olan bir şirkette ortaklık payını temsil eder; bu nedenle hisse senedi ticareti haramdır. Ayrıca, sanayi ve ticaret halka açık şirketleri gibi helal ticaret yapan şirketler olsun, bankaların hisseleri gibi haram ticaret yapan şirketler olsun, tüm halka açık şirketlerin hisseleriyle işlem yapmak da haramdır. Belirli bir para birimiyle mal satın almak, bu para biriminin başka bir para birimiyle değiştirilmesi veya belirli malların belirli bir para birimiyle satılıp ardından bu paranın başka bir para birimiyle değiştirilmesi gibi işlemlere gelince, bunlar iki ayrı işlemdir: bir alım satım işlemi ve bir sarf (döviz değişimi) işlemi. Dolayısıyla bunlar, alım satım ve değişim kurallarına tabidir ve akitlerin ayrılması (teklik/meclisten ayrılmadan teslim) kuralına tabi tutulmalıdırlar.

These six transactions are trade contracts of a financial nature. As for the purchase and the sale of bonds and shares, this is categorically forbidden under the Shari’ah rules, for the bonds have a determined rate of interest thus usury occurs in them; it is even in itself, a usurious transaction. A stock represents a part ownership in a company that is unlawful in the first instance, thus trading in stock is forbidden, and it is also forbidden to deal in the stock of all the public companies, whether these were companies that deal in lawful trade, such as the industrial and commercial public companies, or companies that deal with unlawful trade such as the banks’ stocks. As for the purchase of goods with a certain currency, the exchange of that currency for another, or the sale of certain goods for certain currency and then exchanging that currency for another currency; these represent two transactions, a transaction of purchase and sale and a transaction of exchange. Therefore, they follow the rules of trading and exchange, and they should be subject to the rule of the separation of the deals.

Bir para biriminin aynı veya farklı bir para birimiyle satılması bir döviz (sarf) akdidir ve caizdir. Bunun sebebi, sarfın parayla para, altınla gümüşün birbiriyle değiştirilmesi olmasıdır; ya aynı cinsten eşit olarak ya da farklı cinslerden birbirine eşit olarak yapılır. Sarf, altın ve gümüşte olduğu gibi parada da gerçekleşir, çünkü altın ve gümüşe ilişkin hükümler, para olarak niteliği bakımından ona da uygulanır. Para altın ve gümüşe benzetilmez, bilakis onların bir şeklidir; çünkü para, parasal değerlemesi bakımından bunlardan birine dayanır. Buna göre bir kimse altını gümüşle, sikke sikkeyle değiştirirse, mesela "Sana bu altın dinarı şu gümüş dirhemlerle sattım" diyerek, akit sırasında bunları isimlendirerek hazır olarak satarsa; ya da tarif edilen bir parasal malla akit yaparken gıyaben, mesela "Sana bu Mısır liralarını on Hicazi dirhemle sattım" derse, bu örnekler caizdir. Çünkü paralar akitlerde isimlendirilerek belirlenmiştir ve bu sayede mallarındaki mülkiyet sabit olur. Dolayısıyla altının gümüşle değiştirilmesi caizdir; bu lira karşılığı dirhem olsun, gümüş mücevher olsun, ya da nikar (yani gümüş tozu) olsun fark etmez. Nikar, tibrin (altın tozunun) gümüşteki karşılığıdır. Gümüşün altınla değiştirilmesi de caizdir; mücevher, külçe ya da altın tozu olsun fark etmez. Ancak bu tür her alışverişin peşin ve elden ele yapılması, ağırlık ağırlığa, ya da bilinen miktar (cizaf) bilinen miktara, ya da ağırlık bilinen miktara karşılık olarak, eşit ya da eşit olmayan şekilde ve belirlenmiş olarak yapılması gerekir; bu, bahsedilen tüm cinslerde geçerlidir, yeter ki değişim iki farklı cins arasında olsun. Eğer cinsler aynı ise yalnızca eşit olabilir, eşitsiz olamaz. Altın, altınla değiştirilebilir; dinar, mücevher, külçe ya da cevher olsun, ağırlık ağırlığa, tarif edilmiş mal tarif edilmiş mala karşılık, elden ele yapılır ve ilke olarak hiçbir fark gözetilmez. Gümüş, gümüşle de, ister dirhem olsun, ister mücevher ya da niqar olsun, ağırlık ağırlığa, tanımlanmış bir mal tanımlanmış bir malla, elden ele olmak üzere takas edilebilir; ilkesel olarak aralarında fark olması caiz değildir. Bu nedenle aynı cins para arasındaki takas, eşit olmak, elden ele yapılmak ve tanımlanmış bir malın tanımlanmış bir malla karşılığı olmak şartıyla caizdir. İki farklı para birimi arasındaki takas da caizdir; bu durumda eşitlik ve farklılık şartı geçerli değildir, ancak yine elden ele ve tanımlanmış bir malın tanımlanmış bir malla karşılığı olarak yapılmalıdır. Takasın caiz olduğunun delili, Ubade ibn es-Samit'ten rivayet edilen ve şöyle dediği bildirilen hadistir: Allah'ın Resulü ﷺ şöyle buyurmuştur: "Altını gümüşle dilediğiniz gibi, elden ele olmak üzere takas edebilirsiniz." Müslim de Ubade ibn es-Samit'ten rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: "Allah'ın Resulü ﷺ'in altının altınla, gümüşün gümüşle, buğdayın buğdayla, arpanın arpayla, hurmanın hurmayla, tuzun tuzla takasını, eşit miktarda ve tanımlanmış bir malın tanımlanmış bir malla karşılığı olması dışında yasakladığını işittim. Kim artırır ya da artış alırsa, faize (Riba) düşmüş olur." Müslim ayrıca Ebu Bekre'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: "Bize altını gümüşle dilediğimiz gibi, gümüşü de altınla dilediğimiz gibi satın almamızı emretti. Bir adam kendisine sorunca şöyle buyurdu: 'Elden ele.' Ve ekledi: 'Ben de böyle işittim.'" Tirmizi, Malik ibn Evs el-Hadesan'dan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: "Bazı dirhemleri bozdurmak isteyen kimseyi aradım. Umer ibn el-Hattab'ın yanında oturan Talha ibn Ubeydullah şöyle dedi: 'Bize altınını göster, sonra bize daha sonra gel; hizmetçimiz geldiğinde sana gümüşünü (dirhemlerini) vereceğiz.'" Bunun üzerine Ömer şöyle dedi: "Hayır, Allah'a yemin olsun ki, ona gümüş paralarını vermeden ya da altınını iade etmeden (bu işi bitirmezsin); çünkü Allah'ın Elçisi ﷺ şöyle buyurmuştur: 'Altının gümüşle değiştirilmesi, el değiştirilmedikçe faizdir (riba) ve buğdayın buğdayla değiştirilmesi, el değiştirilmedikçe faizdir; arpanın arpayla değiştirilmesi de el değiştirilmedikçe faizdir ve hurmanın hurmayla değiştirilmesi de el değiştirilmedikçe faizdir.'" Bu nedenle altının gümüşle ticaretinin, el değiştirmek dışında yapılması yasaktır; çünkü iki taraf el değiştirmeden ayrılırsa, değişim haram olur. Buhârî ve Ebû Dâvûd, Ömer'in rivayetiyle Allah'ın Elçisi ﷺ'in şöyle buyurduğunu nakletmişlerdir: "Altının gümüşle değiştirilmesi, el değiştirmek dışında faizdir." Sözleşmenin iki tarafının, anlaşma yerinde teslim almaları şarttır; çünkü teslim almadan önce ayrılırlarsa satış hukuken gerçekleşmiş sayılmaz. Bunun sebebi, değişimin bedellerin karşılıklı alışverişi olması ve anlaşma yerinde teslim almanın değişimin geçerliliği için temel bir şart olmasıdır. Buhârî, Mâlik İbn Evs'in rivayetiyle şöyle nakleder: Allah'ın Elçisi ﷺ şöyle buyurdu: "Altının gümüşle alışverişi, el değiştirmek dışında faizdir." Tirmizî de Allah'ın Elçisi ﷺ'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: "Altını gümüşle, nasıl isterseniz öyle alışverişe konu edin; yeter ki el değiştirme olsun." Allah'ın Elçisi ﷺ, altının gümüşle veresiye alışverişini yasakladığı gibi, mevcut olmayan bir malın mevcut bir malla değiştirilmesini de yasaklamıştır. Dolayısıyla değişim, anlaşma yerinde gerçekleşmelidir; çünkü akit tarafları teslim almadan ayrılırlarsa, şartlarından birinin yerine getirilmemesi sebebiyle değişim geçersiz olur. Ancak akdin bir kısmı akdin yapıldığı yerde teslim edilmişse, teslim edilen kısımda ve onun karşılığında akit geçerli olur; akdin geri kalanında ve ona denk düşen kısmında ise akit geçersiz olur. Bunun sebebi, akdi parçalara bölmenin caiz olmasıdır. Mesela bir kişi, yalnızca beş dirhemi olan bir kişiyle bir dinarı on dirhem karşılığında değiştirse, tam on dirhem teslim edilmeden ayrılmaları caiz olmaz. Beş dirhem teslim edilip ayrılırlarsa, dinarların yarısı için akit geçersiz, teslim edilen beş dirheme denk olan diğer yarısı için ise geçerli olur. Bunun sebebi, satım akdini bölmenin caiz olmasıdır. Beş dirhemi olan kişi, akdi tamamlamak için kalan parayı diğer kişiden veya üçüncü bir şahıstan borç alırsa, bu borçlanma akdin bir şartı değilse değiş tokuş geçerli olur; eğer akdin bir şartı olsaydı, akit geçersiz olurdu.