14.4 Aldatmanın Ticarette Yasaklanması
14.4 Deceit in Trade
Satım akdi asıl itibarıyla bağlayıcıdır. Dolayısıyla satıcı ile alıcı arasında icap ve kabul yoluyla akit tamamlandığında ve satım meclisi sona erdiğinde, satım akdi bağlayıcı hale gelir ve iki taraf da bunu yerine getirmek zorundadır. Ancak alışveriş akdinin insanlar arasındaki anlaşmazlıkları ortadan kaldıracak bir biçimde tamamlanması gerektiğinden, Şer'i, insanların alışverişte aldatmasını yasaklamış ve aldatanı, ister satıcı ister alıcı olsun, ister aldatma meta üzerinde ister para birimi üzerinde olsun, günahkâr saymıştır. Bütün bunlar haramdır, çünkü aldatma satıcıdan da alıcıdan da gerçekleşebilir.
The sale contract is originally binding. So once the contract by the offer and acceptance between the seller and the purchaser was completed, and the meetings of sale finished, then the sale contract becomes binding and the two sides have to execute it. But because the contract of transaction must be completed in a manner which eliminates disputes amongst the people, Shar’a made it prohibited for the people to deceive in trading, and it made the one who deceives sinful whether He was the seller or the purchaser, and whether deception was in the commodity or the currency; all of this is prohibited (Haram), since deceit could occur from the seller or from the purchaser.
Satıcının malla ilgili aldatması, kendisi kusuru bildiği halde alıcıdan gizlemesiyle olur; ya da kusuru, alıcıya kusur yokmuş gibi gösterecek bir biçimde örtmesiyle veya malı iyi görünecek şekilde kapatmasıyla olur. Alıcının fiyatta aldatması ise parayı sahteleştirmesiyle ya da kendisi bildiği halde sahte bir parayı gizlemesiyle olur. Aldatma yüzünden malın fiyatı, satılan maldan dolayı değişebilir; alıcı da içindeki aldatma yüzünden bir malı satın almaya yönlendirilebilir. Bu tür aldatmanın her çeşidi haramdır; çünkü Ebû Hureyre'nin Allah Resûlü ﷺ'den rivayet ettiğine göre o şöyle buyurmuştur: "Develerin ve koyunların memelerini bağlamayın. Kim bunu yapılmış bir hayvanı satın alırsa, onu sağdıktan sonra dilerse tutar, dilerse bir sâ' hurma ile birlikte geri verir." Yine İbn Mâce'nin Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre Allah Resûlü ﷺ şöyle buyurmuştur: "Kim memesi bağlanmış bir deve veya koyun satın alırsa, üç gün içinde onu bir sâ' hurma ya da buğdayla birlikte geri verme hakkına sahiptir." Bu, elde ettiği sütün karşılığıdır. Bezzâr'ın Enes'ten rivayet ettiğine göre ise Allah Resûlü ﷺ sağılmadan bırakılmış hayvanların satılmasını yasaklamıştır. Bu hadisler, develerin ve koyunların memelerini bağlamayı ve memesi süt dolup büyüyene kadar sağılmadan bırakılmış bir hayvanı, süt inekliği sanılsın diye satmayı yasaklamakta açıktır; çünkü bu aldatmadır ve haramdır. Aynı şekilde, kusuru örten veya gizleyen her davranış aldatma sayılır ve yasaktır; bu, ister malda ister parada olsun geçerlidir, çünkü bu bir hilekârlıktır. Müslümana, malda ya da parada aldatmak helal değildir. Bunun aksine, satıcı maldaki kusuru göstermek ve parayı oluşturan sahte unsuru açıklamak zorundadır. Malı dolaşıma sokmak veya daha yüksek bir fiyata satmak amacıyla malda aldatmaya başvurması caiz değildir. Bedel olarak kabul ettirmek amacıyla parada aldatmaya başvurması da caiz değildir. Bunun sebebi, Peygamber ﷺ'in bu konudaki yasağının kesin olmasıdır. İbn Mâce, Ukbe ibn Âmir'den, onun da Peygamber ﷺ'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Müslüman, Müslümanın kardeşidir. Bir Müslümanın, kardeşinden kusurunu göstermeden kusurlu bir şeyi satın alması caiz değildir." Buhârî ise Hakîm ibn Hizâm'dan, onun da Peygamber ﷺ'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: "İki tüccar (satıcı ve alıcı) birbirinden ayrılmadan önce alışverişi sürdürme veya iptal etme konusunda serbesttir. Dürüst davranır ve (malı ve parayı) açıklarlarsa alışverişleri bereketli olur. Ama kusuru gizler ve birbirlerine yalan söylerlerse, alışverişlerinin bereketi yok olur." Peygamber ﷺ ayrıca şöyle buyurmuştur: "Hiçbirimizin aldatmaya hakkı yoktur." Bunu İbn Mâce ve Ebû Dâvûd, Ebû Hureyre'den rivayet etmişlerdir. Aldatma ve hile yoluyla bir şey kazanan kimse, bu şeye yasal olarak sahip olamaz; çünkü aldatma mülkiyet sebeplerinden biri değildir, aksine yasaklanmış sebeplerdendir. Dolayısıyla aldatmayla elde edilen şey, yasak ve haram (suht) bir mal olur. Peygamber ﷺ şöyle buyurmuştur: "Haram (suht) maldan büyüyen hiçbir et cennete girmez; böyle bir et, ateşi daha çok hak eder." Bunu Ahmed, Câbir ibn Abdullah'tan rivayet etmiştir. Malda veya parada bir aldatma gerçekleşmişse, aldatılan kişinin sözleşmeyi feshetme ya da sürdürme hakkı vardır; başka bir seçeneği yoktur. Dolayısıyla alıcı kusurlu malı tutmak ve tazminatı almak isterse... aradaki fiyat farkını, kusurlu ve kusursuz mallar arasındaki farkı, almaya hakkı yoktur; çünkü Peygamber ﷺ tazminat almaya izin vermemiş, bunun yerine iki seçenek tanımıştır: "Dilerse malı tutar, dilerse geri verir." Bu, Buhârî'nin Ebû Hureyre'den rivayet ettiği hadistir.
Satıcının aldatmayı veya malın kusurunu bilmiş olması, hakkın doğması için bir şart değildir. Aksine, aldatma veya kusur ispat edildiğinde, satıcı bilsin ya da bilmesin, aldatılan kişiye seçimlik hakkı tanınır. Bunun sebebi, hadislerin genel anlamlı olması ve satışın gerçekte yasaklanmış olan bir şeyle gerçekleşmiş olmasıdır. Bu durum, bilindiğinde ispat edilen aldatmadan (Gabn) farklıdır. Çünkü satıcı bilmiyorsa, aldatılanın hakkı ispat edilmedikçe gerçekten bir aldatıcı sayılmaz. Örneğin, satıcı sattığı sırada piyasa fiyatının düştüğünü bilmiyorken, daha sonra malı değerinin üzerinde bir fiyata sattığını fark ederse, bu aldatma sayılmaz ve alıcıya seçimlik hakkı verilmez, çünkü satıcı fiyat düşüşünden habersiz olduğu için aldatıcı kabul edilmez.
It is not a condition that the salesman knew about the fraud or the defect (in the commodity) for the choice to be made. Rather, the choice is given to the cheated person once the fraud was proved, whether the salesman knew about it or not. This is because the Ahadith are general (in their sense) and because the reality of the sale is that it happened with that which was forbidden. This is in contrast with deceit (Ghubn), which is proven once it is known. This is because if He was not aware (of the deceit) then He would not really be deceiver unless the right of the deceived is proven. For example, when the market price decreases while the salesman is unaware of that when He sells (a commodity) but then realises that He has sold it for a price which is more than it is worth. This example is not considered deceit, and the purchaser is not given the choice, because the salesman is not considered as a deceiver when He was not aware of the fall in price.