د یوې اسعارو په بدل کې د ورته یا بلې اسعارو پلورل د تبادلې معامله ده، او جائز ده. دا ځکه چې تبادله د پیسو په بدل کې پیسو د بدلولو نوم دی، د سرو زرو او سپینو زرو تر منځ، یا دواړه په یو ډول کې برابر، یا په مختلفو ډولونو کې برابر. تبادله په پیسو کې هماغسې کېږي لکه څنګه چې په سرو زرو او سپینو زرو کې کېږي، ځکه چې د سرو زرو او سپینو زرو حکم د پیسو پر حیثیت هم جاري دی. پیسې د سرو زرو او سپینو زرو په شان نه دي، بلکه د هغوی یوه بڼه ده، ځکه دا د دواړو پر بنسټ د دوی د پیسو ارزښت پر بنسټ ده. نو که یو سړی د سرو زرو په بدل کې سپین زر واخلي، سکه په سکه، مثلاً ووایي: "ما دا سرى دينار دې دې سپينو درهمو ته وپلورل"، هغه څه چې په مجلس کې حاضر وي او نومونه یې واخلي، یا که د پیسو په بدل کې پیسې واخلي پداسې حال کې چې حاضر نه وي، لکه د تشریح شوي پیسې په اړه تړون کولو کې، او وایي: "ما دا مصري پونډونه تاسو ته د لس حجازي درهمو په بدل کې وپلورل"، دا مثالونه جائز دي، ځکه پیسې په تړونونو کې د نومونو په اخیستو سره ټاکل کېږي، او په دې ترتیب د دوی د ملکیت ثبوت شي. له همدې امله د سرو زرو په بدل کې د سپینو زرو سوداګري جائز ده، که دا پونډونه د درهمو په بدل کې وي، که سپین زرین زیورات وي، یا د نقر (یعنې سپین زرو دوړې) په بدل کې. نقر د تبر (یعنې سرو زرو دوړو) سپین زرین ورته دی. همدارنګه د سپینو زرو په بدل کې د سرو زرو سوداګري هم جائز ده، که زیورات وي، شمش وي یا سرو زرو دوړې وي. مګر دا ټوله سوداګري باید لاس په لاس وي او ټاکل شوې وي، که برابره وي یا نابرابره، وزن په وزن، یا معلوم اندازه (جزاف) په معلومه اندازه، یا وزن په معلومې اندازې سره، په ټولو یادو شويو ډولونو کې، په دې شرط چې تبادله په دوو مختلفو ډولونو کې وي. که دوې شیانې له یو ډول وي، نو یوازې برابره کېدای شي او نابرابره نه شي کېدای. د سرو زرو په بدل کې سرې زرې سوداګري کېدای شي، که دا دینار وي، زیورات وي، شمش وي، خام کان وي، وزن په وزن، ټاکل شوې شتمنۍ په ټاکلې شتمنۍ سره، لاس په لاس، او په اصول کې هیڅ توپیر جائز نه دی. په نقره هم نقره تبادله کیدای شي، که دا درهمونه وي، زیورات وي یا نقار، د وزن په اندازه، د ټاکل شوې شیې په بدل کې د ټاکل شوې شیې، لاس په لاس، او په اصل کې هیڅ توپیر روا نه دی. نو د یو ډول پیسو ترمنځ تبادله روا ده، په دې شرط چې مساوي وي، لاس په لاس وي او د ټاکل شوې شیې په بدل کې د ټاکل شوې شیې وي. د دوو مختلفو پیسو ترمنځ تبادله هم روا ده، او په دې صورت کې د مساواتو او توپیر شرط نه شي تطبیقیدای، خو دا باید لاس په لاس او د ټاکل شوې شیې په بدل کې د ټاکل شوې شیې وي. د تبادلې د جواز دلیل هغه حدیث دی چې ترمذي د عبادة بن الصامت له لارې روایت کړی، چې ویلي یې: رسول الله ﷺ فرمایلي: «سرۍ د سپینو زرو په بدل کې هرڅنګه چې غواړئ، لاس په لاس پلورئ.» مسلم هم د عبادة بن الصامت له لارې روایت کړی، چې ویلي یې: ما رسول الله ﷺ ته اوریدلي دي چې سرۍ د سرو په بدل کې، سپین زر د سپینو زرو په بدل کې، غنم د غنمو په بدل کې، وربشي د وربشو په بدل کې، خرما د خرمو په بدل کې، او مالګه د مالګې په بدل کې منع کړې، مګر دا چې په مساوي اندازه او د ټاکل شوې شیې په بدل کې د ټاکل شوې شیې وي. هغه څوک چې زیاتوالی ورکوي یا زیاتوالی اخلي، ربا (سود) ته ورځي. مسلم همدا رنګه د ابوبکرة له لارې روایت کړی، چې ویلي یې: هغه (ﷺ) موږ ته امر وکړ چې سرۍ د سپینو زرو په بدل کې هرڅنګه چې غواړو وپلورو، او سپین زر د سرو په بدل کې هرڅنګه چې غواړو. یو سړي له هغه (ﷺ) څخه وپوښتل، نو هغه وفرمایل: «لاس په لاس.» هغه زیاته کړه: «زه همداسې اوریدلی یم.» ترمذي د مالک بن اوس الحدثان له لارې روایت کړی، چې ویلي یې: زه راغلم او پوښتنه مې وکړه چې څوک به زما د درهمونو تبادله وکړي؟ نو طلحة بن عبیدالله، چې د عمر بن الخطاب سره ناست و، وویل: «زموږ ته خپل سرۍ وښایه، بیا را ته راشه، کله چې زموږ خادم راشي، موږ به تا ته ستا سپین زر (درهمونه) ورکړو.» اس پر عمر رضي الله عنه نے فرمایا: «نہیں، اللہ کی قسم! تم اسے اس کے چاندی کے سکے دو گے یا اس کا سونا اسے واپس کرو گے، کیونکہ رسول اللہ ﷺ نے فرمایا: "سونے کے بدلے چاندی کا تبادلہ سود ہے مگر یہ کہ ہاتھوں ہاتھ ہو، گندم کا گندم کے بدلے تبادلہ سود ہے مگر یہ کہ ہاتھوں ہاتھ ہو، جَو کا جَو کے بدلے تبادلہ بھی سود ہے مگر یہ کہ ہاتھوں ہاتھ ہو، اور کھجور کا کھجور کے بدلے تبادلہ بھی سود ہے مگر یہ کہ ہاتھوں ہاتھ ہو۔"»
لہٰذا سونے کی تجارت چاندی کے بدلے میں صرف ہاتھوں ہاتھ ہی جائز ہے، کیونکہ اگر دونوں تجارتی فریق ہاتھوں ہاتھ تبادلہ کرنے سے پہلے جدا ہو گئے تو یہ تبادلہ ناجائز ہوگا۔ بخاری اور ابو داؤد نے عمر رضي الله عنه کے واسطے سے روایت کیا کہ رسول اللہ ﷺ نے فرمایا: "سونے کا چاندی کے بدلے تبادلہ سود ہے مگر یہ کہ ہاتھوں ہاتھ ہو۔"
یہ شرط ہے کہ دونوں عقد کرنے والے فریق سودے کی جگہ پر ہی قبضہ کر لیں، کیونکہ اگر وہ قبضے سے پہلے جدا ہو گئے تو یہ سودا شرعاً درست نہیں سمجھا جائے گا۔ اس لیے کہ تبادلہ قیمتوں کا باہمی لین دین ہے، اور سودے کی جگہ پر قبضہ کرنا تبادلے کے درست ہونے کی بنیادی شرط ہے۔ بخاری نے مالک بن أوس سے روایت کیا، وہ کہتے ہیں: رسول اللہ ﷺ نے فرمایا: "سونے کا چاندی کے بدلے تبادلہ سود ہے مگر یہ کہ ہاتھوں ہاتھ ہو۔" ترمذی نے بھی روایت کیا کہ رسول اللہ ﷺ نے فرمایا: "سونے کا چاندی سے جیسے چاہو تبادلہ کرو، بشرطیکہ ہاتھوں ہاتھ ہو۔"
رسول اللہ ﷺ نے سونے کی چاندی کے بدلے ادھار تجارت سے منع فرمایا، اور غائب چیز کا حاضر چیز کے بدلے تبادلہ بھی منع فرمایا۔ لہٰذا تبادلہ سودے کی جگہ پر ہی ہونا چاہیے، کیونکہ اگر عقد کرنے والے فریق قبضے سے پہلے جدا ہو گئے تو تبادلہ اپنی ایک بنیادی شرط پوری نہ ہونے کی وجہ سے باطل ہوگا۔ اگر په بیع کې یوه برخه د بیعې په مجلس کې تبادله شي، نو بیع په هغه برخه کې چې تبادله شوې ده، او د هغې په بدل کې، سمه ده، او د بیعې په پاتې برخه او د هغې په مساوي برخه کې باطله ده. دا ځکه چې بیع په برخو ویشل جائز دي. د مثال په توګه، که یو سړی یو دینار د لس درهمو په بدل کې د هغه چا سره تبادله کړي چې یوازې پنځه درهمه لري، نو د دوی لپاره جائز نه ده چې تر دې چې ټول لس درهم نغد نه وي اخیستل شوي، جلا شي. که پنځه درهمه نغد اخیستل شي او دوی جلا شي، نو تبادله د دیناریو نیمایي برخې کې باطله او په بله نیمایي برخه کې سمه ده، چې د هغو پنځو درهمو سره مساوي ده چې نغد اخیستل شوي دي. دا ځکه چې د بیعې په ویشلو کې جواز شتون لري. که د پنځو درهمو لرونکی سړی د پاتې پیسو د بشپړولو لپاره له بل سړي یا له دریم شخص څخه پور واخلي، تبادله سمه ده، تر هغه وخته چې پور اخیستل د بیعې شرط نه وي، ځکه که دا د بیعې شرط وي، بیع باطله ده.
The sale of one currency for the same or a different currency is a transaction of exchange, and it is permitted. This is because exchange is the swapping of money for money, of gold and silver, either equally in the same type, or differently and equally in the different types. The exchange takes place in the money as it takes place in gold and silver, for the description of gold and silver applies to it in its quality as a currency. Money is not analogous to gold and silver but is one of its forms, for it is based on either of them in their monetary valuation. So if a person were to purchase gold for silver, coin for coin, by saying for instance: “I sold to you this golden Dinar for these silver Dirhams”, by naming them while present at the time of sale, or if He were to purchase gold for silver while not present such as when signing a contract over a described monetary item while not being present, and He says: “I sold to you these Egyptian pounds for ten Hijazi Dirhams”. These examples are permitted, for the monies are determined in the contracts by naming them, thus the ownership of their assets is established. Therefore, trading gold for silver is permitted, whether this was pounds for Dirhams, silver jewellery or for Niqar (i.e. silver dust). The Niqar is the silver equivalent of Tibr (i.e. gold dust). It is also permitted to trade silver for gold, whether jewellery, bullion or gold dust. However, all such trade must be conducted hand to hand and described, either equally or unequally, weight for weight, or known quantity (Jizaf) for known quantity, or weight for known quantity in all the mentioned types, provided the exchange is in two different types, for if they were from the same type, they can only be equal and must not be unequal. Gold could be traded for gold, whether this were Dinars, jewellery, bullion, ore, weight for weight, described asset for described asset, hand to hand, and in principle no difference is permitted. Silver could also be traded for silver, be it Dirhams, jewellery or Niqar, weight for weight, described asset for a described asset, hand to hand, and no difference is allowed in principle. Therefore, the exchange between the same type of currency is permitted, provided that it is equal, hand to hand and a described asset for a described asset. The exchange between two different currencies is also permitted and in this case, the condition of equality and disparity does not apply, but this must be exchanged hand to hand, and a described asset for a described asset. Evidence for the permissibility of exchange is derived from the Hadith reported by At-Tirmidhi on the authority of Ubada ibn As-Samit who said that the Messenger of Allah (pbuh) said: “You may trade gold for silver as you wish, hand to hand.” Muslim also reported on the authority of Ubada ibn as-Samit who said: “I heard the Messenger of Allah (pbuh) forbid the trading of gold for gold, silver for silver, wheat for wheat, barley for barley, dates for dates, salt for salt, unless this was in equal quantities and described asset for a described asset. He who increases or takes an increase would fall into usury (Riba).” Muslim also reported on the authority of Abu Bakra who said: “He has ordered us to buy gold for silver as we wished, and to buy silver for gold as we wished. A man asked Him (pbuh) so He said: “Hand to hand”. He added: “That is how I heard it.” At-Tirmidhi reported on the authority of Malik Ibn Aws Al-Hadathan who said: “I came asking who would exchange some Dirhams, whereupon Talha Ibn Ubaydullah as He was sitting with Umar ibn al-Khattab, said: ‘Show us your gold,’ and then come to us at a later time, when our servant would come we would give you your silver (Dirhams).” Upon this Umar said: “No by Allah, you shall give Him his silver coins or return his gold to him, for the Messenger of Allah (pbuh) said: ‘Exchange of silver for gold has an element of Riba in it unless it is exchanged hand to hand, wheat for wheat is Riba unless it is hand to hand, barley for barley is also Riba unless it is exchanged hand to hand and dates for dates is also Riba unless it is hand to hand.”’ It is therefore forbidden to trade gold for silver except hand to hand, for if the two trading parties parted company before they exchanged hand to hand, the exchange would be unlawful. Bukhari and Abu Dawud reported on the authority of Umar that the Messenger of Allah (pbuh) said: “Exchanging gold for silver is riba except hand to hand.” It is conditional that the two contracting parties cash in at the place of the deal, for once they separated prior to the cashing in, the sale would not lawfully be considered to have taken place. This is because the exchange is the inter-trading of prices, and to cash in at the place of the deal is a prime condition for the exchange to be valid. Bukhari reported on the authority of Malik Ibn Aws who said: The Messenger of Allah (pbuh) said: “Trading gold for silver is Riba unless it is hand to hand.” At- Tirmidhi also reported that the Messenger of Allah (pbuh) said: “Trade gold for silver as you wish, as long as it is hand to hand.” The Messenger of Allah (pbuh) prohibited the trading of gold for silver in credit, and also prohibited the trading of an absent asset for a present one. Therefore, the exchange must take place at the place of the deal, for if the contracting parties separated before cashing in, the exchange would be invalid due to the non-fulfilment of one of its main conditions. If however, part of the deal was exchanged at the place of the deal, the deal would then be valid in the part which was exchanged and, its equivalent on the recompense and it would be invalid for the remainder of the deal and its equivalent part of the deal. This is because it is permitted to divide the deal into parts. For instance, if a person exchanged one Dinar for ten Dirhams with a person who has only five Dirhams, it would be invalid for them to separate before the full ten Dirhams are cashed in. If the five Dirhams were cashed in and they separated, the exchange would be invalid for half the Dinars and valid for the other half which is equivalent to the five Dirhams that have been cashed in. This is because it is permitted to divide the deal of sale. If the person with the five Dirhams borrowed the remainder of the money from the other person or a third party, to complete the deal, the exchange would be valid, as long as the borrowing was not a condition in the deal, for if it was a condition in the deal, the deal would be invalid.