Sunnaning Qur’on bilan munosabati va unga tegishli turlari
The relationship of the Sunnah to the Qur’aan and its related categories
Qur’on va Sunnat ikkalasi ham Allohdan kelgan vahiydir va biz Alloh taolo nozil qilgan narsaga, u Qur’on sifatida nozil qilingan bo‘lsinmi yoki Sunnat sifatida, ergashishga buyurilganmiz. Alloh taolo aytadi:
The Qur’aan and the Sunnah are both Wahi from Allah and we have been commanded to follow what Allah Ta’Aalaa has revealed whether it was revealed as the Qur’aan or as the Sunnah. Allah Ta’Aalaa said:
Ey iymon keltirganlar! Allohga itoat qilinglar, Payg'ambarga va o'zlaringizdan bo'lgan hukmdorlarga itoat qilinglar. Agar biror narsada ixtilofga tushsangiz, uni Allohga va Payg'ambarga qaytaringlar, agar Allohga va Oxirat kuniga iymon keltirgan bo'lsangiz. (An-Niso 59)
O you who have believed, obey Allah and obey the Messenger and those in authority among you. And if you disagree over anything, refer it to Allah and the Messenger, if you have believed in Allah and the Last Day (An-Nisaa’ 59).
Va Alloh Taolo aytdi:
And Allah Ta’Aalaa said:
Kim Rasulga itoat qilsa, u haqiqatda Allohga itoat qilgan bo'ladi (An-Nisa 80).
And whoever obeys the Messenger has then (indeed) obeyed Allah (An-Nisaa’ 80).
Va Alloh Taolo aytdi:
And He Ta’Aalaa said:
Yo‘q, Rabbingiz nomi bilan qasam ichamanki, ular o‘zaro tortishgan narsalarda seni, ey Muhammad, hakam qilmaguncha, so‘ngra sen hukm qilganingdan ko‘ngillarida hech qanday norozilik topmaguncha va to‘liq, ixtiyoriy ravishda bo‘ysunmaguncha haqiqiy iymon keltirmaydilar. (An-Nisa’ 65)
But no, by your Lord, they will not [truly] believe until they make you, [O Muhammad], judge concerning that over which they dispute among themselves and then find within themselves no discomfort from what you have judged and submit in [full, willing] submission (An-Nisaa’ 65).
Sunnatning Qur’on bilan munosabatiga ko‘ra turlari (Aqsaam)
The divisions/categories (Aqsaam) of the Sunnah in relation to the Qur’aan
Sunna Qur'onni sharhlash va aniqlashtirish (bayon qilish) uchun kelgan. Alloh Taolo aytadi:
The Sunnah came to explain and make clear the Qur’aan (Bayaan). Allah Ta’Aalaa said:
Va Biz sizga ham xuddi shunday zikrni nozil qildik, toki odamlarga o'zlariga nima nozil qilingan bo'lsa, uni bayon qilib berasiz — (An-Nahl, 44).
And We revealed to you the message that you may make clear to the people what was sent down to them (An-Nahl 44).
Ushbu bayon (tushuntirish va aniqlik) quyidagicha namoyon bo‘ladi:
This Bayaan (explanation and clarification) is manifested as follows:
1 – Qur'onning mujmal (umumiy) qismiga tafsil (batafsil izoh) berish:
1 – Providing the Tafseel (detail) to the Mujmal (undetailed) in the Qur’aan:
Shunga misol qilib aytadigan bo‘lsak, Alloh Ta’Oloh Salohni ado etishni O‘z kalomi bilan buyurgan, Ta’Oloh aytadi:
An example of this is that Allah Ta’Aalaa commanded the performance of the Salaah by His speech Ta’Aalaa:
Va namozni to‘kis ado eting (An-Nur, 56).
And establish (perform) the Salaah (An-Noor 56).
Bu (amal) o‘zining aniq vaqtlari, arkonlari (ruknlari), rakaatlari soni va qanday ado etilishi haqida bayon qilinmagan holda kelgan. Shu sababli Sunnat bu masalalarni Rasululloh ﷺning so‘zlari va amallari orqali batafsil bayon qilgan. U zot ﷺ aytdilar:
This came without a Bayaan (explanation) of its precise timings, Arkaan (pillars), the number of its Raka’aat and the manner of how to perform it. As such the Sunnah explained these matters in detail through the statements and actions of the Messenger (saw) who said:
Meni qanday ko'rsangiz, shunday ibodat qiling (Al-Buxoriy)
Pray as you see me pray (Al-Bukhaari)
Xuddi shunday hol zakot, haj va boshqa amallarga ham taalluqlidir.
The same applies in respect to the Zakaah, the Hajj and the other actions.
2 – Qur'onning 'Aammini (umumiy hukmini) takhsis qilish (aniqlashtirish):
2 – Takhsees (the specification) of the ‘Aamm (general) of the Qur’aan:
Bunga misol — Allohning Qavli Ta’olo:
An example of this is the Qawl of Allah Ta’Aalaa:
Zinoga yo'l qo'ygan ayol (zoniya) va zinoga yo'l qo'ygan erkak (zoniy), ularning har birini yuz darra bilan uringlar (An-Nur 2).
The female fornicator (Zaaniyah) and the male fornicator (Zaani), lash each one of them with one hundred lashes (An-Noor 2).
Bu Zaan (zino qiluvchi) har bir zinokor haqidagi ʼaamm (umumiy) hukmdir. Keyin Payg‘ambarning ﷺ amali va so‘zlari bu oyatni muhson bo‘lmagan (ya’ni uylangan bo‘lmagan) zinokor bilan cheklab qo‘ydi. Muhson bo‘lgan zinokorga esa o‘limgacha toshbo‘ron qilinadi. Bu hukm Payg‘ambarning ﷺ Ma’iz va G‘omidiyya ayollarini toshbo‘ron qilgani amali va uning ﷺ: “Muslimning qoni uch holatdan birisidan boshqa halol emas: uylangan zinokor, qasos uchun jon va dinini tark etib jamoadan ajralgan kishi”, degan so‘zi asosida ham tasdiqlanadi.
This is ‘Aamm (general) in respect to every Zaan (fornicator). The action of the Messenger (saw) and his speech then came and specified this Aayah to the Zaani who is not Muhsin (i.e. married). As for the Zaani who is Muhsin then he is stoned until death. This is due to the action of the Messenger (saw) when he stoned Maa’iz and Al Ghaamidiyah and due to his Qawl (statement): “The blood of a Muslim person is not Halaal except in one of three (circumstances); the married Zaani (adulterer), the life for the life and the one who left his Deen and separated from the Jamaa’ah”.
3) Qur’on mutlaqining taqyid qilinishi (cheklanishi):
3) Taqyeed (restricting) the Mutlaq (unrestricted) of the Qur’aan:
Bunga misol — Allohning Qavli Ta’olo:
An example of this is the Qawl of Allah Ta’Aalaa:
Erkak o‘g‘ri va ayol o‘g‘ri, ularning qo‘llarini kesing (Al-Moida 38).
And the male thief and female thief, cut off their hands (Al-Maa’idah 38).
Bu, o‘g‘rilikning har qanday turi va har bir o‘g‘ri uchun mutlaq (cheklanmagan) hukmdir. Shuning uchun Sunnat Rasulullohning ﷺ so‘zi (qavl) orqali o‘g‘rilikni cheklab qo‘ydi. Al-Buxoriy va Muslim rivoyat qilgan hadisda Rasulullah ﷺ shunday deydi: “O‘g‘rining qo‘lini faqat chorak dinor yoki undan ko‘p (miqdordagi o‘g‘irlik) uchun kesinglar.” Shuningdek, o‘g‘rining qo‘lini kesish vojib bo‘lishiga oid Sunnat keltirgan boshqa cheklovlar qatorida, o‘g‘irlangan mol xavfsiz saqlanadigan joydan (hirz) olingan bo‘lishi ham shart.
This is Mutlaq (unrestricted) to every type of theft and every thief and so the Sunnah came and restricted the theft through the speech (Qawl) of the Messenger (saw) in the Hadeeth narrated by Al Bukhaari and Muslim in which he (saw) says: “Do not cut the hand of the thief except in (the case of) a quarter of a Deenaar or above”. It also has to be taken from a safe place of keeping (Hirz) amongst other restrictions that the Sunnah has brought in relation to the obligation of cutting the hand of the thief.
4) Ahkom (hukmlar) tarmoqlaridan Sunnatda topilgan biror tarmoqni uning asli bo'lgan Qur'ondagi asl bilan bog'lash:
4) To attach a branch from amongst the Furoo’ (branches) of the Ahkaam that has been found in the Sunnah with its Asl (origin) found in the Qur’aan:
Bunga misol — ikki opaning bir vaqtda nikohda birlashtirilishining taqiqi (tahrim).
An example of this is the Tahreem (prohibition) of combining two sisters in marriage:
Va ikki opani bir nikohda birlashtirishingiz (An-Niso 23).
And that you combine two sisters (in marriage) (An-Nisaa’ 23).
Allohning Elchisi ﷺ bunga ayolni uning xola (ona tomonidan amakisi) va amakivachcha (ota tomonidan amakisi) bilan turmush qurishning harom ekanligini qo‘shib qo‘ydi. Bu uning ﷺ quyidagi so‘zida keldi: “Ayolni uning ammasi ustiga va uning xolasi ustiga nikoh qilmang” (Muttafaqun alayh).
The Messenger of Allah (saw) attached to that the Tahreem (prohibition) of combining in marriage between a woman and her Khaalah (maternal aunt) and a woman and her ‘Ammah (paternal aunt). This came in his Qawl (saw): “Do not marry a woman upon her ‘Ammah and not upon her Khaalah” (Agreed upon).
Shu nuqtai nazardan, Sunnat keltirgan biror hukmni Qur'oni Karimda uning asli (manbai) bo'lmagan holda topish qiyin, bu aloqa yaqin bo'lsin yoki uzoq. Bu fikr Ash-Shofi'iyning "Ar-Risola" asarida naql qilingan, Ash-Shotibiy esa undan keyin "Al-Muvofaqot" asarida uni tasdiqlagan. Shunga ko'ra, quyidagi oyat haqida:
In respect to this, it is hard to find a Hukm that the Sunnah has brought except that it has an ‘Asl (origin) in the Qur’aan Al-Kareem whether this connection was close or distant. This opinion was transmitted from Ash-Shaafi’iy in his ‘Ar-Risaalah’ and Ash-Shaatibi affirmed it after him in his ‘Al-Muwaafaqaat’. Consequently, in respect to the Aayah:
Biz Kitobda hech narsani e'tiborsiz qoldirmadik (Al-An'om, 38).
We have not neglected (overlooked) anything in the Book (Al-An’aam 38).
Oyat:
And the Aayah:
Va biz senga har bir narsaning bayoni bo'lgan Kitobni nozil qildik (An-Nahl, 89).
And we have sent down upon you the Book as an explanation for everything (or matter) (An-Nahl 89).
Bu ikki oyat Qat’iy Dalolat (aniq ko‘rsatma) bilan Qur’on Shariatning barcha Usullari (asoslari va negizlari) ekanligini bildiradi. Sunnat esa unga izoh bo‘lib keladi va Qur’onda Asli (manbai) bo‘lmagan hech bir Hukm (huquqiy hukm) yo‘q. Ammo uy eshaklari (Al-Humur Al-Ahliyah) va yirtqich hayvonlarga oid taqiq hukmi haqida aytilganlar esa, ular Qur’onda Asli (manbai) yo‘q deyilsa, u holda Alloh Ta’ologa shunday demoqda:
These two Aayaat indicate with a Qat’iy Dalaalah (definite indication) that the Qur’aan comprises the Usool (fundamentals and bases) of all of the Sharee’ah. The Sunnah is then explanatory to it and there is no Hukm (legal ruling) that does not have an Asl (origin) in the Qur’aan. As for what is said in respect to the Hukm of the prohibition related to the domesticated (tamed) donkeys (Al-Humur Al-Ahliyah) and the predatory beasts and that they have no Asl (origin) in the Qur’aan, then verily Allah Ta’Aalaa said:
U ular uchun pok narsalarni halol qiladi va ularga xabis (yomon) narsalarni harom qiladi ({A'rof, 157}).
And he makes Halaal for the them the Tayyibaat (good things) and makes prohibited upon them the Khabaa’ith (bad things) (Al-A’araaf 157).
Ushbu oyat har bir harom yoki halol masalaning asli (asosi) uchun namuna sifatida keltirilgan, deb bahs yuritilgan.
This Aayah has been argued to be representative of the Asl (origin) for every prohibited or permissible matter.