فلسطینی‌ها در برابر تخلیهٔ اجباری و پاکسازی قومی از روستاها و شهرهایشان، واکنش‌هایی دارند که از نظر گفتمانی «غنی، پیچیده و متلون» است (Slyomovics 2002). در دهه‌های اخیر رمان‌ها، شعرها، فیلم‌ها، نمایش‌نامه‌ها، مستندهای قوم‌نگارانه و عکاسانه، نقشه‌ها، بایگانی‌های تاریخ شفاهی، وب‌سایت‌های اینترنتی و طیف گسترده‌ای از فعالیت‌ها در جوامع تبعیدی و آوارگان داخلی تولید شده و همچنان در حال تولید است؛ بسیاری از این آثار با هدف مقابله با انکار اسرائیلی و اصلاح تحریف‌هایی پدید آمده‌اند که از راه حذف و جعل، حضور فلسطینیان در این سرزمین را محو می‌کنند. همچنین شمار زیادی کتاب، هم در داخل اسرائیل و هم در دانشگاه بیرزیت، تولید شده که همگی به روستاهایی اختصاص دارند که مردمشان رانده شده و ویران گشته‌اند. این کتاب‌ها بخشی از ادبیات تاریخی و خیالی گسترده‌ای را تشکیل می‌دهند که در آن روستاهای ویران‌شدهٔ فلسطینی «زنده می‌شوند و موجودیتشان جشن گرفته می‌شود» (Slyomovics 2002). در دورهٔ پس از ۱۹۴۸، فلسطینی‌ها معانی چندگانهٔ نام‌های عربی خود و هویت چندلایهٔ فلسطینی را که در نام‌های کهن نهفته است، حفظ کردند (Ashrawi 1995: 132‒134; Doumani 1995).

Palestinian responses to forced depopulation and ethnic cleansing from their villages and towns are ‘discursively rich, complex and protean’ (Slyomovics 2002). In recent decades novels, poems, films, plays, ethnographic and photographic documentation, maps, oral history archives, online websites, and a wide range of activities in exiled and internally displaced communities have been and are being produced, many with the aim of countering Israeli denial and correcting distortions of omission and commission that eradicate the Palestinian presence in the land. Also a large number of books have been produced both inside Israel and at Birzeit University, all dedicated to villages that have been depopulated and destroyed. These form part of a large historical and imaginative literature in which the destroyed Palestinian villages are ‘revitalised and their existence celebrated’ (Slyomovics 2002). In the post-1948 period Palestinians maintained the multiple meaning of their Arabic names and the multi-layered Palestinian identity embedded in ancient names (Ashrawi 1995: 132‒134; Doumani 1995).

ناسیونالیسم فلسطینی (چه در شاخه‌ی سکولار و چه در شاخه‌ی مذهبی) اما، مانند دیگر ناسیونالیسم‌های مدرن، در ساختن آگاهی ملی‌اش پدیده‌ای مدرن است (خالیدی، ر. ۱۹۹۸). با این حال، نباید این امر به‌طور خودکار با هویت‌های اجتماعی، فرهنگی و مذهبی فلسطینیان در هم آمیخته شود؛ هویت‌هایی که عمیقاً در زمین و در تاریخ کهن و حافظه‌ی نام‌شناختی فلسطین ریشه دارند. افزون بر این، فلسطینیان تا فاجعه‌ی ۱۹۴۸ عمدتاً دهقان بودند و عمیقاً در چشم‌اندازهای جغرافیایی و فرهنگی فلسطین ریشه داشتند. گویش محلی و نام روستاها و شهرهای ایشان، میراث فرهنگی چندلایه و متنوع این سرزمین را حفظ کرده بود.

Palestinian nationalism (both secular and religious strands) however – like all other modern nationalisms – with its construction of national consciousness, is a modern phenomenon (Khalidi, R. 1998). But this must not be automatically conflated with the Palestinians’ social, cultural and religious identities, which are deeply rooted in the land as well as in the ancient history and toponymic memory of Palestine. Furthermore, the Palestinians, until the 1948 catastrophe, were predominantly peasants, deeply rooted in the physical and cultural landscapes of Palestine. The local dialect and the names of their villages and towns preserved the multi-layered and diverse cultural heritage of the country.

امروزه فلسطینیان از نظر فرهنگی و زبانی عرب‌اند و عمدتاً، اما نه منحصراً، مسلمان. جمعیت مسلمان فلسطینی عمدتاً از مسیحیان و یهودیان بومی فلسطین نسل گرفته‌اند که پس از فتح اسلامی در قرن هفتم میلادی به اسلام گرویدند و بسیاری از سنت‌های اجتماعی، فرهنگی، دینی و زبانی فلسطین باستان را به ارث بردند، از جمله سنت‌های بنی‌اسرائیل، کنعانیان و فلسطیان (شعبان ۱۹۷۱: ۲۵–۱۶۱؛ دونر ۱۹۸۱؛ نبل و اوپنهایم ۲۰۰۰؛ رُز ۲۰۱۰؛ اِسلر ۲۰۱۱). افزون بر این، شباهت‌های میان زبان عربی آنان و زبان اوگاریتی نشان می‌دهد که عربی از سال ۶۳۸ میلادی و پس از فتح عرب مسلمان، ورودی دیرهنگام به فلسطین نبوده است (رعد ۲۰۱۰). همچنین بسیاری از فلسطینیان، عرب مسیحی‌اند که ریشه‌های تاریخی در فلسطین دارند و میراثی دیرینه در سرزمینی دارند که مسیح در آن زیست. سمیح فرسون (۱۹۳۷–۲۰۰۵)، جامعه‌شناس فلسطینی، درباره هویت فرهنگی چندلایه و میراث متنوع فلسطینیان چنین می‌نویسد:

Today the Palestinians are culturally and linguistically Arab and largely but not exclusively Muslim. The Palestinian Muslim population was mainly descended from local Palestinian Christians and Jews who had converted to Islam after the Islamic conquest in the 7th century and inherited many of the social, cultural, religious and linguistic traditions of ancient Palestine, including those of the Israelites, Canaanites and Philistines (Shaban 1971: 25–161; Donner 1981; Nebel and Oppenheim 2000; Rose 2010; Esler 2011). Furthermore, the similarities between their Arabic language and Ugaritic suggests that Arabic was not a late intruder into Palestine from 638 AD onwards, following the Arab Muslim conquest (Ra’ad 2010). Also many Palestinians are Christian Arabs who have historic roots in Palestine and a long heritage in the land where Christ lived. Commenting on the multi-layered cultural identity and diverse heritage of the Palestinians, Palestinian sociologist Samih Farsoun (1937–2005) writes:

فلسطینی‌ها از آمیختگی گسترده‌ی مردمان محلی و منطقه‌ای به‌وجود آمده‌اند، از جمله کنعانی‌ها، فلیستی‌ها، عبری‌ها، سامری‌ها، یونانی‌های هلنی، رومی‌ها، اعراب نبطی، اعراب بدوی قبیله‌ای، برخی اروپایی‌ها از دوران جنگ‌های صلیبی، برخی ترک‌ها و دیگر اقلیت‌ها؛ با این حال، پس از فتوحات اسلامی در قرن هفتم، آنان در اکثریت قاطع به اعراب بدل شدند. بدین ترتیب، این مجموعه‌ی آمیخته‌ی مردم دست‌کم به مدت چهارده قرن فرهنگی عربی-اسلامی پدید آورده است. (فارسون ۲۰۰۴: ۴)

Palestinians are descendants of an extensive mixing of local and regional peoples, including the Canaanites, Philistines, Hebrews, Samaritans, Hellenic Greeks, Romans, Nabatean Arabs, tribal nomadic Arabs, some Europeans from the Crusades, some Turks, and other minorities; after the Islamic conquests of the seventh century, however, they became overwhelmingly Arabs. Thus, this mixed-stock of people has developed an Arab-Islamic culture for at least fourteen centuries. (Farsoun 2004: 4)

در دهه‌های اخیر، رشد ناسیونالیسم فلسطینی آگاهی بسیار بیشتری را به همراه آورده است؛ آگاهی نسبت به باستان‌شناسی انتقادی و نگارش تاریخ بر پایه مطالعات انتقادی کتاب مقدس، و همچنین نسبت به پرسش میراث تاریخی مشترک فلسطین و فلسطینیان (Thompson 2003: 1).

The development of Palestinian nationalism in recent decades has brought with it a much greater awareness of critical archaeology and historical writing based on critical Biblical Studies and the question of the shared historical heritage of Palestine and the Palestinians (Thompson 2003: 1).

همچنین، جالب است که محمد قمصیه، دانشمند فلسطینی، در کتاب «تقسیم سرزمین کنعان» (Sharing the Land of Canaan) رویکردی واقعگرایانه‌تر و کمتر دوگانه به بحث کنعانیان و بنی‌اسرائیل پیشنهاد کرده است. او بر همزیستی در فلسطین–اسرائیل تأکید می‌کند، بر پایه میراث تاریخی مشترک و قرابت‌های فرهنگی و ژنتیکی میان «مردم کنعانی»: یهودیان میزراحی و مسیحیان و مسلمانان فلسطینی (قمصیه ۲۰۰۴: ۲۸–۳۰؛ همچنین نگاه کنید به Nebel and Oppenheim 2000).

Also, interestingly, Palestinian scholar Mazin Qumsiyeh has suggested, in his Sharing the Land of Canaan, a more realistic and less dichotomous approach to the debate on Canaanites–Israelites. He argued for coexistence in Palestine–Israel based on shared historical heritage and cultural and genetic affinities between the ‘Canaanitic people’: Mizrahi Jews and Palestinian Christians and Muslims (Qumsiyeh 2004: 28‒30; see also Nebel and Oppenheim 2000).

یقیناً بی‌انصافی نخواهد بود اگر گفته شود که فلسطینیان امروز بیشتر احتمال دارد از نسل فلسطینیان باستان (و بنی‌اسرائیل) باشند تا یهودیان اشکنازی که بسیاری از آنان نومسلمان اروپایی‌ای بودند که به یهودیت گرویده بودند. از نظر تاریخی نیز، برخلاف افسانهٔ «تبعید و بازگشت»، بسیاری از ساکنان اصلی یهودی فلسطین باستان در این سرزمین ماندند و نسل‌ها بعد مسیحیت و اسلام را پذیرفتند. امروز اما، برخلاف روایت‌های اسطوره‌ای صهیونیسم اشکنازی و ملی‌گرایی عرب، باستان‌شناسان و پژوهشگران کتاب مقدس بیش از پیش به این باور رسیده‌اند که نیاکان بنی‌اسرائیل هرگز در مصر نبوده‌اند و الگوی کتاب مقدس دربارهٔ فتح نظامی کنعان کاملاً ساختگی است. در واقع، شواهد باستان‌شناختی به‌ویژه سفر یوشع را زیر سؤال می‌برد. اگر خروج از مصر و چهل سال سرگردانی در بیابان سینا رخ نداده باشد و فتح نظامی «شهرهای حصاردار» فلسطین باستان (بنا بر سفر تثنیه ۹:۱: «شهرهای بزرگ و حصاردار تا به آسمان») نیز از سوی باستان‌شناسی کاملاً رد شده باشد، پس این بنی‌اسرائیل، فلسطینی یا کنعانی‌ها چه کسانی بوده‌اند؟

Indeed, it would not be unreasonable to argue that the modern Palestinians are more likely to be the descendants of the ancient Philistines (and Israelites) than Ashkenazi Jews, many of whom were European converts to Judaism. Certainly historically, in contrast to the myth of ‘exile and return’, many of the original Jewish inhabitants of ancient Palestine remained in the country but had accepted Christianity and Islam many generations later. Today, however – in contrast to the mythologised Ashkenazi Zionist and Arab nationalist historiographies – more and more archaeologists and biblical scholars are convinced that the ancestors of the Israelites had never been in Egypt and that the biblical paradigm of a military conquest of Cana’an was completely fictional. Indeed, the archaeological evidence undermines, in particular, the Book of Joshua. If the Exodus from Egypt and the forty-year desert journey around Sinai could not have happened and the military conquest of the ‘fortified cities’ ancient Palestine (according to Deuteronomy 9:1: ‘great cities with walls sky-high’) were totally refuted by archaeology, who, then, were these Israelites, Philistines or Canaanites?

در دهه‌های اخیر، آرشیوهای دیجیتالی تاریخ شفاهی فلسطینی و خاطره‌های toponymic (نام‌شناختی) صدها روستا و شهر ویران‌شده، به روشی مهم بدل شده‌اند؛ نه تنها برای ساختن تاریخی جایگزین از نکبت فلسطین و خاطره‌های فلسطین تاریخیِ ازدست‌رفته، بلکه برای زندگی بومی‌ای که همچنان جریان دارد، برای شیوه‌های زیستی زندهٔ فلسطینی و برای بومشناسیِ انسانیِ پایدار. در تضاد با صنعت میراث‌سازیِ استعمارگرانهٔ شهرک‌نشینان اسرائیلی و باستان‌شناسیِ توراتیِ برتری‌جویانه، با وسواسش نسبت به روایت‌های اسطوره‌ای و گردآوری قطعات باستان‌شناختی، فلسطینیان بومی توجه بسیاری به لایه‌های بسیار غنیِ تاریخ روستاها و سنت‌های شفاهی داشته‌اند، به‌عنوان یادآوریِ تداوم زندگی بومی و شیوه‌های زیستی آن (سعید ۲۰۰۴: ۴۹؛ مسالحه ۲۰۰۸: ۱۲۳–۱۵۶).

Palestinian digitally archived oral histories and toponymic memories of the hundreds of destroyed villages and towns have emerged in recent decades as a significant methodology not only for the construction of an alternative history of the Palestinian Nakba and memories of the lost historic Palestine but also for an ongoing indigenous life, living Palestinian practices and a sustained human ecology. In contrast with the Israeli settler-colonial heritage- style industry and a supremacist biblical archaeology, with its obsession with myth-narratives and assembling archaeological fragments, indigenous Palestinians have devoted much attention to the enormously rich sedimentations of village history and oral traditions as a reminder of the continuity of native life and living practices (Said 2004: 49; Masalha 2008: 123–156).

تاریخ‌زدایی استعماری و بازپس‌گیری و حفظ میراث باستانی و فرهنگ مادی فلسطین و فلسطینیان امری حیاتی است. نیاز فوری به آموزش تاریخ باستانی فلسطین و فلسطینیان بومی (مسلمانان، مسیحیان، سامری‌ها و یهودیان) وجود دارد، از جمله تولید کتاب‌های درسی انتقادی و نوین فلسطینی برای مدارس، کالج‌ها و دانشگاه‌ها، و همچنین برای میلیون‌ها پناهنده آواره فلسطینی. این فهم و آموزش باید دربرگیرنده پژوهش‌های نوین و انتقادی باستان‌شناسی فلسطین و درک انتقادی نوین از تاریخ باستانی و خاطرات این سرزمین باشد.

Decolonising history and reclaiming and preserving the ancient heritage and material culture of Palestine and the Palestinians is vital. There is an urgent need to teach the ancient history of Palestine and the indigenous Palestinians (Muslims, Christians, Samaritans and Jews), including the production of new and critical Palestinian textbooks for schools, colleges and universities, as well as for the millions of exiled Palestinian refugees. This understanding and teaching should encompass the new critical archaeology scholarship of Palestine and the new critical understanding of the ancient history and memories of the land.