مستقر در مصر، سلاطین مملوک بسیاری از نوآوری‌هایی را که ایوبیان در فلسطین پدید آورده بودند، حفظ و تسریع کردند. در واقع، مماليک یکی از مهم‌ترین سلسله‌های مسلمان در تاریخ فلسطین قرون وسطی بودند. آنان در نبرد عین جالوت در فلسطین در سال ۱۲۶۰ میلادی، که نخستین شکست بزرگ ارتش مغول به شمار می‌رود، شهرت و مشروعیت یافتند و در بازداشتن پیشروی وحشتناک مغولان به شرق نزدیک تأثیری ماندگار بر جای گذاشتند. همچنین حضور صلیبی‌های لاتین را در فلسطین و دیگر نقاط سواحل فلسطین، لبنان و سوریه ریشه‌کن کردند. موفقیت‌های نظامی چشمگیر مماليک در فلسطین تنها دو سال پس از تصرف و غارت بغداد، پایتخت خلافت عباسی، به دست مغولان رخ داد.

Based in Egypt, the Mamluk Sultans maintained and accelerated many of the innovations ushered in by the Ayyubids in Palestine. In fact, the Mamluks were one of the most important Muslim dynasties in the history of medieval Palestine. They gained fame and legitimacy and produced lasting impact in stopping the terrifying Mongol advance into the Near East at the Battle of ‘Ain Jalut in Palestine in 1260 – which was the first time that the Mongol army had suffered a major defeat – and for eradicating the Latin Crusader presence in Palestine and elsewhere along the Palestinian, Lebanese and Syrian coasts. The Mamluk’s spectacular military successes in Palestine came only two years after the Mongol capture and sacking of Baghdad, the capital of the Abbasid Caliphate.

هرچند سلسله‌های نظامی هرگز انقلابی نبوده‌اند، زیر فرمان فرمانروایان مملوکی که مدت درازی حکومت کردند، القدس به‌طور چشمگیری گسترش یافت و همچنان مرکز استان فلسطین بود؛ استانی که مورخ شمال آفریقایی، ابن خلدون، از آن یاد کرده است. او در «المقدمه» خود که در سال ۱۳۷۷ میلادی نوشت، مالیات استان فلسطین را ۳۱۰٬۰۰۰ دینار طلا به‌علاوه ۳۰۰٬۰۰۰ رطل روغن زیتون گزارش داده است (به نقل از Le Strange 1890, 2010: 45). روزن‌آیالون جایگاه محوری بیت‌المقدس را در فلسطین مملوکی چنین توصیف می‌کند:

Although military dynasties are never revolutionary, under the longlasting Mamluk rulers al-Quds was expanded significantly and remained central to the province of Filastin, which was mentioned by North African historian Ibn Khaldun, who, in his 1377 Muqaddimah, reported Filastin province taxes as 310,000 gold dinars plus 300,000 ratls of olive oil (cited in Le Strange 1890, 2010: 45). Rosen-Ayalon describes the pivotal position of Jerusalem in Mamluk Palestine:

تردیدی نیست که در دوران ممالیک، نقش برجستهٔ بیت‌المقدس بی‌چون‌وچرا بود. نزدیک به سه قرن، زندگی در این شهر به‌شکلی هماهنگ شکل گرفت و شهر به مرکزی شهری با فعالیت‌های گوناگون بدل شد... بیت‌المقدس به شهر تبعید فرماندهان ناخواستهٔ [مملوک] تبدیل شد که به آنجا رانده می‌شدند... بدین‌ترتیب، شهر از بسیاری از مشارکت شخصی آنان در امورش بهره برد. این شهر به شهری سازمان‌یافته از دورهٔ میانه بدل شد که همهٔ تأسیسات، خدمات و بناهای عمومی لازم را داشت. حتی امروز نیز «شهر قدیم» – بیت‌المقدس درون دیوارها – مهری را نشان می‌دهد که در دوران سلطهٔ ممالیک بر آن خورده است.

There can be no doubt as to the predominant role of Jerusalem during the Mamluk period. For nearly three centuries, life developed harmoniously in the city, which became an urban center of varied activity ... Jerusalem became a city of exile to which were banished undesirable [Mamluk] commanders ... Thus, the city profited from much of their personal involvement in its affairs. It was transformed into an organized medieval city, provided with all the necessary installations, services and public buildings. Even today, the ‘Old City’ – Jerusalem within the walls – reflects the stamp it acquired during the period of Mamluk domination.

بخش عمدهٔ بافت شهری اورشلیم در داخل دیوارها به قرون وسطا بازمی‌گردد، و بناهای باقی‌ماندهٔ فراوان آن گواه شکوه این شهر قرون وسطایی است... ظاهراً اورشلیم دیوارهای محصورکننده نداشت، یا در بهترین حالت تنها بخش‌هایی از دیوارها و دروازه‌های پیشین (که توسط ایوبیان ویران شده بودند) باقی مانده بود و چارچوبی مناسب پیرامون شهر آرام فراهم می‌آورد. (روزن-آیالون ۱۹۹۸: ۵۱۸)

Most of the urban fabric of Jerusalem within the walls dates back to the Middle Ages, whose numerous surviving monuments bear witness to the glory of this medieval city ... Apparently, Jerusalem was not enclosed with walls, or, at most, only sectors of the previous walls and gates (destroyed by the Ayyubids) remained, providing a convenient frame around the peaceful city. (Rosen-Ayalon 1998: 518)

ممالیک فلسطینی‌شده (که بیشتر «تبعیدی» بودند)، متدین آشکار و نخبگان بسیار کارآفرین در القدس — که یادآور اوریجن و نخبگان یونانی‌زبان قیصریه-فلسطین یک هزاره پیش‌تر بودند — در صعود چشمگیر و گسترش شهری شگفت‌انگیز اورشلیم در قرن‌های سیزدهم و چهاردهم، به نیروی محرکی تبدیل شدند.

The Palestinised (mostly ‘exiled’), demonstratively devout Mamluk and highly enterprising elite in al-Quds – with echoes of Origen and the Greek-speaking elite in Caesarea-Palaestina a millennium earlier – became a driving force in the spectacular rise and phenomenal urban expansion of Jerusalem in the 13th and 14th centuries.

بعد از امویان، مملوکان بیشترین تأثیر ماندگار را بر القدس/اورشلیم گذاشتند؛ شهری که در حدود سیصد سال زیر حکومت مملوکان چنان رونق گرفت. مملوکان ثبات مطلوبی به منطقه آوردند، به گونه‌ای که شهر رشد کرد و به «شهری بی‌دیوار» بدل شد – با استثنای دیوارهایی که حرم شریف (حرم نجیب) را احاطه کرده بودند. این امری فوق‌العاده و کاملاً بی‌نظیر برای یک پایتخت قرون وسطایی با اندازه، اهمیت و مرکزیت اورشلیم بود. پس از نخستین شکست بزرگ صلیبیون لاتین در سال ۱۱۸۷، دیوارهای القدس عمدتاً به دست ایوبیان و به عنوان اقدامی دفاعی سخت‌گیرانه تخریب شده بود تا از محاصره‌ای ویرانگر دیگر از سوی صلیبیون جلوگیری شود. با این حال، این «شهر بی‌دیوار» قرون وسطایی در سده‌های سیزدهم و چهاردهم میلادی زیر حکومت مملوکان با اطمینان و به شکلی چشمگیر رشد کرد. اگرچه حج سالانه به مکه همواره یک فریضه دینی الزامی برای مسلمانان بود، شهر القدس مدت‌ها پیش از صلیبیون کانون عبادت شدید اسلامی و مرکز زیارت اسلامی بود. در قرن دهم، المقدسی، مورخ فلسطینی زاده اورشلیم، این شهر را «ایلیای فاضله» (إیلیا الفاضلة) نامیده است (المقدسی ۲۰۰۲: ۱۳۵). پس از آن، ادبیات «فضائل القدس» نیز نقشی مهم در تلاش‌های مسلمانان برای شکست دادن صلیبیون و بازپس‌گیری اورشلیم از آنان ایفا کرد.

After the Umayyads, the Mamluks had the most lasting impact on al-Quds/Jerusalem, which had, for nearly 300 years, so prospered under Mamluk rule. The latter brought welcome stability to the region, so that the city grew and became a ‘city without walls’ – with the exception of the walls surrounding the Haram al-Sharif (Noble Sanctuary) – something extraordinary and totally unique for a medieval capital city of the size, importance and centrality of Jerusalem. After the first major defeat of the Latin Crusaders in 1187 the walls of al-Quds had been largely demolished by the Ayyubids as a drastic defensive measure designed to prevent another destructive siege of the city by the Crusaders. However, this medieval ‘city without walls’ grew confidently and spectacularly under the Mamluks in the 13th and 14th centuries. Although the annual pilgrimage, Hajj, to Mecca was always a mandatory religious duty for Muslims, the city of al-Quds had long been a focus of intense Islamic devotion and the centre of Islamic pilgrimage, long before the Crusaders, and in the 10th century al-Maqdisi, the Jerusalem-born Palestinian historian, refers to the city as ‘virtuous Iliya’ (Iliya al-Fadila) (al-Maqdisi 2002: 135). Subsequently the Fada’il al-Quds (‘Merits or Virtues of Jerusalem’) literature also played an important role in the Muslim efforts to defeat the Crusaders and recapture Jerusalem from them.

ادبیات فضایل بیت‌المقدس در اسلام و مبارزه با صلیبیون لاتین، شدت ایمان و دینداری اسلامی را افزایش داد و شمار زائران مسلمان به بیت‌المقدس را بالا برد. همچنین، برای مسلمانان قرون وسطی، آب جاری پاکیزه و بهداشت، حمام‌های عمومی و فواره‌ها همواره از مهم‌ترین عوامل آبادانی شهر مقدس به شمار می‌رفتند. حمام‌های عربی چیزی بود که شوالیه‌های فرانک آن را فرا گرفتند و به اروپا بردند. در دوران ممالیک، القدس فرایند گسترده‌ای از ساخت‌وساز را پشت سر گذاشت و به کانون زندگی شهری و علمی در فلسطین بدل شد، با مدارس فراوان، شکوه معماری، حمام‌ها، فواره‌های زیبا، مناره‌ها و مسافرخانه‌های زائران. شکوه حمام العین، یکی از زیباترین حمام‌های بیت‌المقدس و طولانی‌ترین حمامی که در طول تاریخ ۷۰۰ساله‌اش همچنان فعال ماند، هنوز امروز نیز دیدنی است ([Asali 1990]). زائران مسلمان پس از آزادی شهر از دست صلیبیون به آن روی آوردند. از نظر معماری، یکی از درخشان‌ترین دوره‌های تاریخ بیت‌المقدس، دوران ممالیک است و ساختمان‌ها و بازارهای متمایز آن با نقش‌های صورتی، سیاه و سفید به این دوره بازمی‌گردند ([Irving 2011: 96]).

The Islamic Fada’il al-Quds literature and the struggle with the Latin Crusaders heightened the intensity of Islamic devotion, and increased the number of Muslim pilgrims to Jerusalem. Also, for medieval Muslims, clean running water and hygiene, bath houses and fountains had always been among the most important elements in the prosperity of the sacred city. The Arab bath houses are something the Frankish knights picked up and took back to Europe. Under the Mamluks, al-Quds underwent an intensive process of construction and became the focus of urban life and learning in Palestine, with numerous madrasahs, architectural splendour, bath houses, beautiful fountains, minarets and hostels for pilgrims. The splendour of Hammam al-ʿAyn, one of the most exquisite bathhouses in Jerusalem and the longest to remain in operation, throughout its 700-year history, can still be seen today (Asali 1990). Muslim pilgrims flocked to the city after its liberation from the Crusaders. Architecturally one of the most spectacular eras of Jerusalem’s history is that of the Mamluk period, and its distinctive pink, black and white patterned buildings and markets date from this era (Irving 2011: 96).

رشد عظیم اجتماعی، اقتصادی و مذهبی شهر تحت حکومت ممالیک، در گسترش بازارهای آن آشکار است:

The massive socio-economic and religious growth of the city under the Mamluks is evident in the expansion of its marketplaces:

ساخت چندین بازار (سوق، جمع: أسواق)، نشان‌دهندهٔ گسترش فعالیت تجاری شهر است. بخشی از این ساخت‌وساز، تأسیسات پیشین را توسعه داد؛ یعنی آن‌هایی که در امتداد شریان اصلی شمال‌به‌جنوب شهر قرار داشتند و از کاردوی رومی و بیزانسی شکل گرفته بودند ... بازارهای دیگر، آفرینش واقعی دورهٔ مملوکی بودند. برجسته‌ترین نمونه، سوق القطانین با درگاه باشکوهش است که به حرم شریف گشوده می‌شود. این بازار که به نیمهٔ نخست قرن چهاردهم میلادی تعلق دارد، چنان خوب حفظ شده که از نظر معماری، در میان سوق‌های سرپوشیدهٔ خاور نزدیک، بیشترین و کلاسیک‌ترین الگو را نشان می‌دهد. در واقع، بیشتر بازارهای سرپوشیدهٔ این سبک را برای چندین قرن آغاز کردند، همان‌گونه که «بازار سفید» عکا در قرن نوزدهم نیز دقیقاً از همین طرح پیروی کرد. (Rosen-Ayalon 1998: 518)

The construction of several markets (suq, plural aswaq), is indicative of the city’s expanding commercial activity. Some of this construction expanded earlier installations, those along the north‒south main artery of the city which had developed out of the Roman and Byzantine Cardo ... Other markets were a true creation of the Mamluk period. The most outstanding example is Suq el-Qattanin with its magnificent portal opening at Haram al-Sharif. This market, dating from the first half of the fourteenth century, is so well preserved that it presents the most typical, classical formula in architectural terms of the Near Eastern covered suq. In fact, most covered marketplaces initiated this style for several centuries, as was the case with the nineteenth century ‘White Market’ of Acre, that followed this same plan exactly. (Rosen-Ayalon 1998: 518)

در طول این دوره طولانی مملوکی، علمای برجسته‌ی مسلمان فلسطینی (علما) نه تنها برای تحصیل، بلکه برای مشاغل عالی، آزادانه میان فلسطین، مصر و الشام رفت‌وآمد می‌کردند. برای نمونه، ابن حجر العسقلانی (۱۳۷۲–۱۴۴۹) از برجسته‌ترین عالمان سنی شافعی در دوران میانه بود. وی در سال ۱۳۷۲ در قاهره متولد شد.

During this long Mamluk period, leading Palestinian Muslim scholars (ulama) moved freely between Palestine, Egypt and al-Sham not only to study but also for senior jobs. For instance, Ibn Hajar al-ʿAsqalani (1372– 1449) was a leading medieval Shafi’i Sunni scholar. Born in Cairo in 1372

به‌عنوان شهاب‌الدین احمد بن علی، او پسر نورالدین علی، عالم و شاعر شافعی بود، اما به «ابن حجر عسقلانی» مشهور شد، زیرا خانواده‌اش از شهر عسقلان در فلسطین برخاسته بودند. ابن حجر فقه اسلامی را در دمشق و بیت‌المقدس فراگرفت و سپس به سمت قاضی‌القضات مصر منصوب شد. ابن حجر آثار متعددی در فقه، تفسیر، تاریخ، شعر و فقه شافعی نوشت که مشهورترین آن‌ها شرح او بر صحیح بخاری با عنوان «فتح الباری» است ([Adamec 2009: 136]).

as Shihab al-Din Ahmad ibn ‘Ali, he was the son of the Shafi’i scholar and poet Nur al-Din ‘Ali, but he became famous as ‘Ibn Hajar al-ʿAsqalani’ because his family had originated in the city of ‘Asqalan in Palestine. Ibn Hajar studied Islamic jurisprudence in Damascus and Jerusalem and he went on to be appointed to the position of Egyptian chief judge (qadi). Ibn Hajar authored numerous works on fiqh (Islamic jurisprudence) interpretation, history and poetry and Shafi’i jurisprudence, the most famous of which was his commentary on the Sahih of Bukhari, entitled Fath al-Bari (Adamec 2009: 136).