بیزانسی‌های مسیحی، فلسطینِ شهری را از نظر اجتماعی، دینی، اقتصادی و معماری دگرگون کردند، و این دوره خاص، از قرن چهارم تا آغاز قرن هفتم میلادی، محوریت مسیحیت را در تاریخ فلسطین برجسته ساخت. گسترش سریع این دین نوین به تمام کشورهای همسایه فلسطین، این دوره را به دلیلی دیگر نیز مهم کرد:

The Christian Byzantines transformed urban Palestine socially, religiously, economically and architecturally, and this particular period from the 4th to the early 7th century underscored the centrality of Christianity in Palestinian history. The fast spread of the new religion to all countries bordering Palestine made this period important for an additional reason:

این سرزمین مرکز دینی قوی، مطمئن و رو به رشدی بود که در همین کشور متولد شد، و حتی پس از آنکه کلیسای کاتولیک را در پایتخت امپراتوری روم مستقر کرد، همچنان فلسطین را مرکز معنوی خود می‌دانست.

it was the centre of a strong, confident and growing religion which was born in the country, and continued to consider Palestine as its spiritual centre even after placing the Catholic Church in the capital city of the Roman Empire.

بقایای شکوه معماری فلسطین شهری در دوران بیزانس هنوز امروز نیز قابل مشاهده است. فلسطین بیزانسی همچنین جولیان آسکالونی را به دنیا آورد، بومی شهر ساحلی باستانی فلسطین، که به معمار نامدار فلسطینی بدل شد و کارش درباره مسائل رشد و برنامه‌ریزی محیط ساخته‌شده و درباره قواعد ساخت‌وساز و طراحی در فلسطین قرن ششم میلادی، بر برنامه‌ریزی شهری استانبول تأثیر گذاشت و بیش از ۱۴۰۰ سال پایدار ماند؛ کار او هنوز هم می‌تواند برای برنامه‌ریزی شهری محیط‌زیستی مدرن مرتبط باشد (Hakim 2001).

The remnants of the architectural splendour of urban Palestine under the Byzantines can still be seen today. Byzantine Palestine also gave birth to Julian of Ascalon, a native of the ancient Palestinian coastal city, who became a renowned Palestinian architect and whose work on the growth and planning issues of the built environment and on construction and design rules in 6th century Palestine influenced Istanbul’s urban planning and endured for more than 1400 years; his work can still be relevant to modern environmental urban planning (Hakim 2001).

پس از آنکه رومیان مسیحی بیزانسی جای رومیان را گرفتند، فلسطین و شهرهای عمدهٔ آن — قیصریهٔ فلسطین، اورشلیم، غزه، نابلس (Neapolis)، بیسان (Scythopolis)، طبریه و بیت جبرین (Eleutheropolis) — در عهد باستان بیشترین رشد و شکوفایی خود را تجربه کردند. در سراسر دورهٔ مسیحیت آغازین و بیزانسی، یعنی سدههای چهارم تا هفتم میلادی، «فلسطین» همچنان نام غالب و بهطور عام به کاررفته برای این منطقه بود. استانهای سابق رومی «سوریهٔ فلسطین» توسط مسیحیان بیزانسی تقسیم شد، و آنان نواحی اداری کشور را نیز بازتقسیم کردند. فلسطین به سه بخش تقسیم شد. گسترش مسیحیت یونانی‌زبان و آرامی‌زبان در شرق مدیترانه، خاور نزدیک و استان رومی «عربستان» [Provincia Arabia] و پدید آمدن «فلسطین بزرگ‌تر» در سدهٔ چهارم میلادی، مفهوم نخستین رومی از فلسطین و نامی را که نویسندگان یونانی کلاسیک، مانند هرودوت، از اواسط سدهٔ پنجم پیش از میلاد به کار می‌بردند، بیش از پیش گسترش داد. این فلسطین بزرگ‌تر از فلسطین اول (Palaestina Prima) در مرکز کشور، فلسطین دوم (Palaestina Secunda) که بخش بزرگی از جلیل را دربرمی‌گرفت، و فلسطین سوم یا «سالوتاریس» (Palaestina Salutaris) در جنوب و جنوب شرقی تشکیل می‌شد.

After the Christian Byzantines replaced the Romans, Palaestina and its major cities – Caesarea-Palaestina, Jerusalem, Gaza, Neapolis (Nablus), Scythopolis (Beisan), Tiberias and Beit Jibrin (Eleutheropolis) – experienced their greatest growth and prosperity in Antiquity. Throughout the early Christian and Byzantine period, the 4th to the 7th centuries AD, Palaestina remained the dominant and universally applied name for this region. The former Roman provinces of ‘Syria Palaestina’ were split by the Christian Byzantines, who also redrew the administrative regions of the country. Palaestina was reorganised into three subdivisions. The spread of Greek- and Aramaic-speaking Christianity in the Eastern Mediterranean, Near East and Roman Provincia Arabia1 and the creation of greater Palestine in the 4th century AD further expanded the early Roman concept of Palestine and the designation employed by classical Greek writers such as Herodotus from the mid-5th century BC onwards. This greater Palestine consisted of Palaestina Prima (in the centre of the country), Palaestina Secunda (much of the Galilee) and Palaestina Salutaris (in the south and south-east).

بیزانسی‌های مسیحی یک بازآرایی بزرگ در فلسطین پدید آوردند. خود بیزانس (که بعدها به قسطنطنیه و سپس استانبول تغییر نام یافت)

The Christian Byzantines came up with a major reconfiguration of Palestine. Byzantium itself (renamed Constantinople and later Istanbul)

در قرن چهارم، با تبدیل‌شدن آن به مقر امپراتوری، به اهمیت رسید و امپراتوری روم شرقی که به زبان یونانی سخن می‌گفت، پس از سال ۴۷۶ میلادی به امپراتوری بیزانس شناخته شد. ایجاد فلسطین بزرگ‌تر و سازمان‌دهی اداری رسمی فلسطین گسترش‌یافته توسط امپراتوری روم شرقی، حدود سال‌های ۲۸۴ تا ۳۰۵ میلادی، سه استان «فلسطین» را پدید آورد که زبان مشترک آن‌ها یونانی بود. این سه استان اداری فلسطین از قرن چهارم تا اوایل قرن هفتم میلادی دوام آوردند.

came to the fore upon becoming the imperial residence in the 4th century and the Greek-speaking Eastern Roman Empire came to be known as the Byzantine Empire after 476 AD. The creation of greater Palestine and the official administrative reorganisation of expanded Palestine by the Eastern Roman Empire around 284–305 AD produced ‘Three Palestine’ provinces whose lingua franca was Greek. These three administrative provinces of Palestine lasted from the 4th to the early 7th centuries:

• فلسطین اولی (که فلسطیه، یهودا و سامره را در بر می‌گرفت)، از رفح در جنوب تا خلیج حیفا در شمال گسترش داشت و قیساریه-فلسطین پایتخت آن بود. در دهه ۶۳۰ میلادی، هنگامی که سپاهیان مسلمان عرب کنترل فلسطین را به دست گرفتند، در ابتدا قیساریه را به عنوان پایتخت ایالت جند فلسطین (مرکز اداری رسمی فلسطین) حفظ کردند.

• Palaestina Prima (combining Philistia, Judaea and Samaria), extending from Rafah in the south to the bay of Haifa in the north, with Caesarea- Palaestina for its capital. In the 630s AD when the Arab Muslim armies took control of Palestine they initially kept Caesarea as the capital of the province of Jund Filastin (the official administrative centre of Palestine).

پایتخت به‌طور موقت به لُدّ منتقل شد که پیش‌تر نیز پایتخت موقت سلیمان بن عبدالملک، والی اموی فلسطین (والی فلسطین، ‘ والي فلسطين ’) بود، تا آن‌که او شهر جدید الرَّمله را ساخت. سلیمان بن عبدالملک که در سال‌های ۷۱۵ تا ۷۱۷ میلادی به خلافت رسید، پایتخت فلسطین را به‌طور دائم به الرَّمله منتقل کرد.

The capital was temporarily moved to Lydda, which was also the temporary capital of Suleiman ibn ‘Abd al-Malik, the Umayyad Governor of Filastin (wali Filastin, ‘ والي فلسطين ’ ), until he built the new city of al-Ramla. Becoming Caliph in 715‒717, Suleiman ibn ‘Abd al-Malik permanently transferred the capital of Filastin to al-Ramla.

الرملہ، جو یافا کے تقریباً ۲۰ کلومیٹر جنوب مشرق میں واقع تھا، شام سے فسطاط یعنی دمشق سے پرانے قاہرہ تک جانے والی شاہراہ پر نہایت اہم جغرافیائی مقام پر تھا، اور فسطاط مسلم حکمرانی کے دوران مصر کا پہلا دارالحکومت تھا۔ الرملہ تین سو پچاس سال سے زائد عرصے تک، یعنی گیارہویں صدی کے اواخر تک، عرب مسلم صوبے جند فلسطین کا انتظامی دارالحکومت اور ملک کا ایک اہم معاشی مرکز رہا۔

Al-Ramla, approximately 20 kilometres south-east of Jaffa, was located strategically on the highway of al-Sham-al-Fustat, Damascus‒old Cairo, the latter being the first capital of Egypt under Muslim rule. Al-Ramla remained the administrative capital of the Arab Muslim province of Jund Filastin and an economic hub for the country for over three and a half centuries until the late 11th century.

• فلسطین دوم (شامل بخش عمدهٔ جلیل و بلندی‌های جولان، بخش‌هایی از پریا و برخی از شهرهای دکاپولیس رومی پیشین در فلسطین شرقی)، با اسکیتوپولیس (بیسان) به‌عنوان مرکز آن.

• Palaestina Secunda (including most of the Galilee and the Golan Heights, parts of Peraea2 and some of the cities of the former Roman Decapolis of Eastern Palestine3), with Scythopolis (Beisan) for its capital.

Palaestina Salutaris (که در قرن چهارم میلادی شکل گرفت و بعدها با نام Palaestina Tertia نیز شناخته شد) استان رومی پیشین Provincia Arabia (Ward 2008)، ادومیه، النقب/نگِف، بخش‌هایی از صحرای سینا، جنوب‌غربی ترانس‌اردن، جنوب دریای مرده و Arabia Petraea را در بر می‌گرفت، که پایتخت نبطی آن در آغاز سده دوم میلادی شهر پترا بود. این استان در سده ششم میلادی از Arabia Petraea جدا شد (Shahin 2005: 8). پترا پایتخت Palaestina Salutaris شد. جالب آن‌که نام‌گذاری «سه فلسطین» (Prima، Secunda و Tertia) از بازنمایی کلاسیک و مسیحیِ اولیه از «سه در یک» الهام گرفته شده بود. مشهورترین تمثیل این اندیشه یونانی-بیزانسی، ایده الهیاتی تثلیث بود که در شورای نیقیه در سال ۳۲۵ میلادی تثبیت و تدوین شد. نکته مهم آن است که «سه فلسطین» به‌مثابه استان‌هایی کاملاً جدا از هم تصور نمی‌شدند. از نظر سیاسی، نظامی، فرهنگی و کلیسایی، آنان به‌عنوان استان‌های «سه در یک» فلسطین تصور، اداره و حفاظت می‌شدند و تکامل می‌یافتند. «سه فلسطین» در چهار حوزه متفاوت به‌طور نزدیک به یکدیگر پیوند داشتند:

• Palaestina Salutaris (created in the 4th century and later became known also as Palaestina Tertia) included the former Roman Provincia Arabia (Ward 2008), Idumaea, the Naqab/Negev, parts of Sinai, south-west of Transjordan, south of the Dead Sea and Arabia Petraea,4 whose Nabataean capital at the beginning of the 2nd century AD was Petra. It was split from Arabia Petraea in the 6th century AD (Shahin 2005: 8). Petra became the capital of Palaestina Salutaris Interestingly, the naming of the ‘Three Palestines’ (Prima, Secunda and Tertia) was inspired by classical and early Christian representation of ‘Three in One’. The most famous analogy of this Greco-Byzantine concept was the theological idea of Trinity which was settled and codified at the Council of Nicaea in 325 AD. Crucially the ‘Three Palestines’ were not conceived as totally separate provinces. Politically, militarily, culturally and ecclesiastically they were conceived and evolved, managed and defended as ‘Three in One’ provinces of Palaestina. The ‘Three Palestines’ were closely linked in four different areas:

۱. از نظر سیاسی، نظامی و کلیسایی، آنها تحت سلطه فلسطین نخست (Palaestina Prima) بودند. پایتخت فلسطین بیزانسی و فلسطین نخست، قیصریه فلسطین (Caesarea-Palaestina) بود، یعنی «قیصریهٔ فلسطین» (von Suchem 1971: 7, 111; 2013; Gilman et al. 1905). این شهر همچنین «قیصریهٔ کنار دریا» یا قیصریهٔ ماریتیما (Caesarea Maritima) نامیده می‌شد. از زمان تأسیس اسرائیل در سال ۱۹۴۸، مورخان غربی غالباً از ذکر نام تاریخی شهر فلسطینی، یعنی قیصریه‌فلسطین، پرهیز کرده و تنها از نام قیصریهٔ ماریتیما استفاده کرده‌اند. اما، همان‌گونه که در ادامه خواهیم دید، حافظهٔ اجتماعی قیصریه‌فلسطین در سوابق کلیسایی و نزد هر دو کلیسای کاتولیک و ارتدوکس فلسطینی حفظ شده است.

1. Politically, militarily and ecclesiastically they were dominated by Palaestina Prima. The capital of Byzantine Palestine and of Palaestina Prima was Caesarea-Palaestina, ‘Caesarea of Palestine’ (von Suchem 1971: 7, 111; 2013; Gilman et al. 1905). This city was also called ‘Caesarea by the Sea’, or Caesarea Maritima. Since the creation of Israel in 1948 historians in the West have tended to avoid referring to the historic name of the Palestinian city, Caesarea-Palaestina, and use only the name Caesarea Maritima. But, as we shall see below, the social memory of Caesarea-Palaestina has been preserved in ecclesiastical records and by both the Catholic and Palestinian Orthodox churches.

۲. از نظر فرهنگی، آنان زیر تأثیر دو مرکز فرهنگی مهم فلسطین و شرق مدیترانه قرار گرفتند: قیصریۀ فلسطین (Caesarea-Palaestina) که قیصریۀ دریایی (Caesarea Maritima) نیز نامیده می‌شود، و غزه، که هر دو در فلسطین اول (Palaestina Prima) واقع بودند.

2. Culturally, they came under the influence of the two most important cultural centres in Palestine and the Eastern Mediterranean: Caesarea- Palaestina5 (or Caesarea Maritima) and Gaza, which were both also located in Palaestina Prima.

۳. از نظر نظامی و راهبردی، آنان تحت فرماندهی Dux Palaestinae، یعنی «فرمانده نظامی فلسطین» بودند که مقرّ او در قیصریهٔ فلسطین قرار داشت و بر تمامی فلسطین فرمان می‌راند.

3. Militarily and strategically they were commanded by Dux Palaestinae, the ‘military commander of Palestine’, whose headquarters were in Caesarea-Palaestina and who commanded all Palestine.

۴. از نظر کلیسایی، از اواسط قرن پنجم میلادی به بعد، «سه فلسطین» تحت یک پاتریارکری مستقل واحد برای کل فلسطین با مرکزیت آئلیا کاپیتولینا (اورشلیم) متحد شدند که صلاحیت دینی رسمیت‌یافته‌ای بر «سه فلسطین» داشت.

4. Ecclesiastically, from the mid-5th century onwards the ‘Three Palestines’ were united under one single independent all-Palestine Patriarchate of Aelia Capitolina (Jerusalem) with officially recognised religious jurisdiction over the ‘Three Palestines’.

از سه استان این سرزمین، فلسطین نخست (Palaestina Prima) بزرگ‌ترین، از نظر اقتصادی قدرتمندترین و از نظر فرهنگی پیشرفته‌ترین بود. اسقف‌های آن، یعنی اسقف‌نشین‌های ایلیا کاپیتولینا و قیصریه‌ی فلسطین، بر کلیسای مستقل (اتوکفالوس یا «خودسر») تمام فلسطین تسلط داشتند. کتاب «Notitia Dignitatum» («فهرست مناصب») سندی یگانه از دفتر امپراتوری در اوایل قرن پنجم میلادی است که سازمان اداری امپراتوری بیزانس را شرح می‌دهد.

Of the three provinces of the country Palaestina Prima was the largest, most powerful economically and most developed culturally. Its bishops of Aelia Capitolina and Caesarea-Palaestina dominated the independent (autocephalous or ‘self-headed’) All Palaestina Church. The Notitia Dignitatum (‘the List of Offices’) is a unique early 5th century imperial chancery document that details the administrative organisation of the Byzantine Empire.

به این نکته اشاره شده است که پالستینای دوم (Palaestina Secunda) و پالستینای سالوتاریس (Palaestina Salutaris) زیر نظر یک پرایسس (praeses) اداره می‌شدند، در حالی که پالستینای اول به دست فرمانداری اداره می‌شد که دارای مقام عالی پروکنسول بود (وارد ۲۰۰۸: ۸۹‒۹۰). نباید این فرماندار را با دوکس پالستینا (Dux Palaestinae) اشتباه گرفت، یعنی «فرمانده نظامی فلسطین» که در قیصریه-پالستینا مستقر بود و در قرن پنجم و ششم میلادی فرماندهی پادگان «سه فلسطین» را بر عهده داشت (شهید ۱۹۹۵: ۱۹۲‒۱۹۳; رورشت ۱۸۹۰: ۷).7

It notes that Palaestina Secunda and Palaestina Salutaris were administered by a praeses,6 while Palaestina Prima was presided over by a governor who bore the high rank of proconsul (Ward 2008: 89‒90). This should not be confounded with the Dux Palaestinae, the ‘military commander of Palestine’, who was based in Caesarea-Palaestina and commanded the garrison of the ‘Three Palestines’ in the 5th and 6th centuries (Shahid 1995: 192‒193; Röhricht 1890: 7).7

فلسطین اول از سال ۳۹۰ میلادی تا آغاز قرن هفتم میلادی دوام داشت. در سال ۶۱۴، هم فلسطین اول و هم فلسطین دوم به دست ساسانیان ایران فتح شدند. بیزانسی‌ها در سال‌های ۶۳۶ تا ۶۳۸ میلادی، در جریان فتح مسلمانان بر بلاد الشام و فلسطین، کنترل سه استان فلسطین را دوباره و به‌طور برگشت‌ناپذیر از دست دادند. ساختار شهری فلسطین و بلاد الشام در برابر فتوحات ساسانی و اسلامی تا حد زیادی دست‌نخورده باقی ماند (Walmsley 2000: 273)، و هسته اصلی فلسطین بزرگ، یا Provincia Palaestina، در دوران بیزانس – که فلسطین اول و فلسطین سوم (سالوتاریس) را در بر می‌گرفت – در دوران اسلام به نام استان جُند فلسطین شناخته شد.

Palaestina Prima lasted from 390 AD until the early 7th century. In 614, both Palaestina Prima and Palaestina Secunda were conquered by the Persian Sassanids. The Byzantines lost control of the three Palestine provinces again and irreversibly in 636‒638 AD in the course of the Muslim conquest of Bilad al-Sham and Palestine. The urban structure of Palestine and Bilad al-Sham remained largely unscathed by the Sassanid and Islamic conquests (Walmsley 2000: 273) and the core of greater Palestine, or Provincia Palaestina, under the Byzantines – which combined Palaestina Prima and Palaestina Tertia (Salutaris) – became known as the province of Jund Filastin under Islam.