شکست صلیبیان لاتینی در قرن دوازدهم، بازگشت حکومت مسلمانان به فلسطین و بار دیگر تغییر جهت این سرزمین را در پی داشت. این دوره هفت قرن به طول انجامید و از سه مرحله متمایز تشکیل می‌شد: دوران ایوبیان (۱۱۸۷–۱۲۶۰)، دوران مملوکان (۱۲۶۰–۱۵۱۷) و دوران عثمانی (۱۵۱۷–۱۹۱۷). تغییر جهت اقتصادی و سیاسی فلسطین به سوی اروپا در قرن هجدهم در زمان حکومت ظاهر العمر، و نیز در جریان اصلاحات عثمانی در نیمه دوم قرن نوزدهم، همگی به ورود فلسطین به دوران جدید کمک کردند.

The defeat of the Latin Crusaders in the 12th century brought about the re-establishment of Muslim rule in Palestine and once again the reorientation of the country. This lasted for seven centuries and consisted of three distinct periods: the Ayyubid (1187‒1260), Mamluk (1260‒1517) and Ottoman (1517‒1917) eras. The economic and political reorientation of Palestine towards Europe under the rule of Dhaher al-ʿUmar in the 18th century, as well as during the Ottoman reforms of the second half of the 19th century, all contributed to bringing Palestine into the modern era.

پس از دوران صلیبی‌ها، بازآرایی جغرافیایی‌ـ‌سیاسی و راهبردی فلسطین، و دور شدن آن از منطقهٔ ساحلی مدیترانه، با توجه به موقعیت راهبردی‌اش میان منطقهٔ شام و مصر در زمان ایوبیان و مملوکان، تأثیری ماندگار بر تاریخ، فرهنگ و هنرهای آن و نیز بر هویت آن به‌عنوان یک نهاد سیاسی‌ـ‌جغرافیایی برجای گذاشت. در جغرافیای مسلمانان در سده‌های میانه، منطقهٔ شام شامل سرزمین‌های سوریهٔ امروزی، فلسطین (از جمله اسرائیل)، اردنِ کنونی، لبنان و جنوب ترکیه بود. از میان دو کشور امروزی مصر و سوریه، پیوندهای تاریخی نزدیک فلسطین با منطقهٔ شام پایدارترین بودند و در حافظهٔ اجتماعی فلسطینیان امروز ریشه‌دارترین.

The geo-political and strategic reorientation of Palestine in the post-Crusader period away from the Mediterranean coastal region and its strategic location under both the Ayyubids and Mamluks between the al-Sham region and Egypt had a lasting impact on its history, culture and arts as well as identity as a geo-political polity. In medieval Muslim geography, the al-Sham region consisted of the territories of present-day Syria, Filastin (Israel included), modern Jordan, Lebanon and south Turkey. Of the two present-day countries of Egypt and Syria, Palestine’s close historic links with the al-Sham region were the most enduring historically and most rooted in modern Palestinian social memory.

دورهٔ مهم ایوبیان در فلسطین با پیروزی چشمگیر صلاح‌الدین در نبرد حطین در سال ۱۱۸۷ آغاز شد؛ رویدادی که نقطهٔ عطفی در تاریخ فلسطین به شمار می‌رود. صلاح‌الدین پیش از آنکه به حکومت فاطمیان (شیعی) در مصر پایان دهد، وزیر آن حکومت بود. اندکی پس از آن، صلاح‌الدین دژ صلیبی عکا را تصرف کرد و در همان سال، نیروهای ایوبی ناصره، صفوریه، حیفا، ارسوف، قیساریه، سبسطیه، یافا، الرمله، غزه، بیت جبرین، عسقلان و بیت‌المقدس را گشودند. بیشتر پادشاهی لاتینی بیت‌المقدس در سال ۱۱۸۷ یا اندکی پس از آن به دست ایوبیان افتاد.

The important Ayyubid period in Palestine began with Salah al-Din’s spectacular victory over the Frankish at the Battle of Hittin in 1187, a turning point in the history of Palestine. Salah al-Din had been the vizier of the (Shiite) Fatimid state in Egypt before he brought an end to Fatimid rule in the country. Shortly afterwards the Crusader stronghold of Acre was captured by Salah al-Din and in the same year the Ayyubid forces took Nazareth, Saffuriyah, Haifa, Arsuf, Caesarea, Sabastiyah (Sebastia), Jaffa, al-Ramla, Gaza, Beit Jibrin, ‘Asqalan and Jerusalem. Most of the Latin Kingdom of Jerusalem fell to the Ayyubids in or shortly after 1187.

با این حال، صلیبی‌ها با بازپس‌گیری بخش‌هایی از سواحل فلسطین در دهه ۱۱۹۰ میلادی همچنان تهدیدی جدی به شمار می‌رفتند، و قلمرو فرانکی در شهر ساحلی عکا تا سال ۱۲۹۱ میلادی پابرجا ماند.

However, the Crusaders continued to pose a major threat by regaining control of parts of Palestine’s coastline in the 1190s and the Frankish enclave in the coastal city of Acre lasted until 1291.

در کمتر از یک قرن و در دوران نسبتاً کوتاه حکومت ایوبیان، دورهٔ پویایی از شکوفایی فرهنگی بزرگ در دانش (مدارس و مدرسه‌ها) و پیشرفت‌های فنی بسیار اصیل، چندوجهی و برجسته در این کشور و در سراسر منطقه آغاز شد (Rosen-Ayalon 1998: 512, 520). پیشرفت‌ها در علوم، مهندسی و پزشکی، آموزش و معماری که از اندلس تا مصر و از فلسطین تا آسیای مرکزی در جهان عرب و مسلمان پیشگام شد، بعدها یا توسط صلیبیان لاتین رونوشت شد و در اروپا ترجمه گردید، یا به تحولات بیشتری در دوران رنسانس متأخر الهام بخشید. مهم‌ترین تحول، برچیدن سلطهٔ استعماری اروپایی و فرانکی بر بیت‌المقدس و بازگرداندن حاکمیت مسلمانان بر این شهر مقدس بود. مسلمانان و یهودیان شهر به دست صلیبیان لاتین قتل‌عام شده یا رانده شده بودند و اماکن مقدس مسلمانان در حرم شریف تخریب یا به کلیساها و دفاتر مسیحی تبدیل شده بود. تفاوت رفتار حاکمان ایوبی و فرانکی را به سختی می‌توان بیش از حد بزرگ نشان داد. بازتأسیس قدس اسلامی به یهودیان و مسلمانان امکان بازگشت به شهر را داد و دسترسی و عبادت مسیحیان در اماکن مقدسشان را مجاز ساخت. همچنین، و این نکتهٔ بسیار مهمی است، در دوران ایوبیان القدس به‌طور دائم جای الرمله را به‌عنوان پایتخت سیاسی، اداری و فرهنگی فلسطین و نیز پایتخت مذهبی کل دولت ایوبی گرفت. پیش‌تر در همین اثر، نظریهٔ «پایتخت دوگانه» (سکولار-اداری در برابر مذهبی) را مطرح کردم که در فلسطین تحت حکومت رومیان، بیزانسی‌ها و عرب‌های مسلمان شکل گرفت. این موضوع در موارد قیصریهٔ فلسطین در برابر ایلیای کاپیتولینا در دوران رومیان و بیزانسی‌ها، و الرمله در برابر ایلیا-القدس در سه قرن نخست اسلام در فلسطین نشان داده شد.

Within less than a century during their relatively short tenure, the Ayyubids ushered in a dynamic period of great cultural flowering of learning (of schools and colleges) and highly original, multi-faceted and marked technological developments in the country and throughout the region (Rosen-Ayalon 1998: 512, 520); developments in science, engineering and medicine, education and architecture pioneered in the Arab and Muslim world, from the Andalus to Egypt and from Palestine and Central Asia, were later either copied by the Latin Crusaders and translated in Europe or inspired further developments during the later Renaissance. The most crucial development was the removal of the European colonial and Frankish domination of Jerusalem and the restoration of Muslim rule in the holy city. The Muslims and Jews of the city had been slaughtered or driven out by the Latin Crusaders and the Muslim holy places on the Haram al-Sharif had been desecrated or converted into Christian temples and offices. The contrast between the behaviour of the Ayyubid and Frankish rulers can hardly be overstated. The re-establishment of Islamic Jerusalem allowed Jews and Muslims to return to the city and permitted Christian access to and worship at their holy places. Also, crucially, under the Ayyubids al-Quds permanently replaced al-Ramla as the political, administrative and cultural capital of Palestine as well as the religious capital of the whole Ayyubid state. Earlier in this work I suggested the theory of a secular-administrative versus religious capital (‘double capitals’) evolving in Palestine under the Romans, Byzantines and Muslim Arabs. This was illustrated in the cases of Caesarea-Palaestina versus Aelia Capitolina under the Romans and Byzantines and al-Ramla versus Iliya-al-Quds during the first three centuries of Islam in Palestine.

این جدایی میان پایتخت اداری و پایتخت دینی فلسطین در دوران ایوبیان لغو شد. و ممالیک، عثمانیان و بریتانیایی‌ها از سنت ایوبیان پیروی کردند. مقام اورشلیم به‌عنوان مهم‌ترین شهر و پایتخت فلسطین برای هفت قرن بعد ادامه یافت.

This separation between administrative and religious capitals of Palestine was discontinued under the Ayyubids. And the Mamluks, Ottomans and British followed the Ayyubid tradition. The status of Jerusalem as the foremost and capital city of Palestine was to last for the next seven centuries.

علاوه بر این، ایوبیان دورهٔ تازهای از فعالیت فکری و رونق اقتصادی را در فلسطین و در تمام کشورهایی که بر آنها حکومت می‌کردند آغاز کردند.

The Ayyubids, furthermore, ushered in a new era of intellectual activity and economic prosperity in Palestine and in all the countries they ruled.

مدارس اسلامی از دوران نخست اسلام در اورشلیم وجود داشتند (گیل، م. ۱۹۹۷). با این حال، نخستین مدارس اورشلیم پس از دورهٔ فرنگی‌ها را ایوبیان بنا کردند (گالور و بلودهورن ۲۰۱۳: ۲۱۶). مدارس و حمایت‌هایی که ایوبیان فراهم آوردند، به احیای فعالیت‌های آموزشی، تجاری، معماری و هنری نه تنها در اورشلیم، بلکه در دیگر مراکز شهری فلسطین انجامید (هیلن‌براند و اولد ۲۰۰۹). شمار قابل توجهی از رباط‌ها (اقامتگاه‌های زائران مسلمان) در دوران ایوبیان و مملوکان ساخته شد (گالور و بلودهورن ۲۰۱۳: ۲۱۳). دورهٔ صلیبی بیشتر بر مراکز شهری فلسطین اثر گذاشت؛ این دوره «تنها اپیزودی در زندگی بخش بزرگی از حوزهٔ روستایی بود که با پایان سلطهٔ مسیحیان به سرعت به شرایط عادی بازگشت» و با ظهور ایوبیان همراه شد (روزن‌ایالون ۱۹۹۸: ۵۱۴). این دوره همچنین با فرایند ایوبیان در تقویت سلطهٔ مسلمانان سنی زیر حکومت خود مشخص می‌شود، از طریق برپایی شمار زیادی مدرسه، خانقاه‌های صوفیان (زاویه‌ها)، رباط‌ها، حمام‌های عمومی، بازارها و کاروانسراها (خان‌ها) در شهرهای اصلی، به ویژه در اورشلیم.

Islamic madrasahs (schools) had existed in Jerusalem since the early Islamic period (Gil, M. 1997). However, the earliest madrasahs in Jerusalem after the Frankish period were built by the Ayyubids (Galor and Bloedhorn 2013: 216). The madrasahs and patronage provided by the Ayyubids led to resurgence in educational, commercial, architectural and artistic activity not only in Jerusalem but in other urban centres of Palestine (Hillenbrand and Auld 2009). A substantial number of ribats (hospices for Muslim pilgrims) were built during the Ayyubid and Mamluk periods (Galor and Bloedhorn 2013: 213). The Crusader period had affected mainly the urban centres of Palestine; it was ‘merely an episode in the life of much of the [rural] hinterland which quickly returned to normal conditions with the end of Christian domination’ and the advent of the Ayyubids (Rosen- Ayalon 1998: 514). The period was also marked by an Ayyubid process of reinforcing Sunni Muslim domination under their rule by setting up numerous madrasahs, sufi lodges (zawiyas), ribats, public baths, markets and caravanserais (khans) in the main cities, especially in Jerusalem.

با گذشت زمان، نزدیک به یک‌چهارم کل مؤسسات و املاک تجاری در بیت‌المقدس متعلق به اوقاف اسلامی (وقف) بود و سندهای عثمانی نشان می‌دهد که این وضعیت هنوز در دوره‌ی اواخر عثمانی آشکار بوده است.۲ بناهای باقی‌مانده در بیت‌المقدس و دیگر نقاط فلسطین، گواه پویایی و شکوفایی دوره‌ی ایوبیان در فلسطین است.

Over time, nearly a quarter of all institutions and commercial properties in Jerusalem belonged to Islamic waqf endowments and Ottoman deed records show this situation was still evident in the late Ottoman period.2 The surviving monuments in Jerusalem and other parts of Palestine bear witness to the dynamism and prosperity of the Ayyubid period in Palestine.

صلیبی‌ها همچنان از راه دریای مدیترانه کرانه‌های فلسطین را تهدید می‌کردند. نکته‌ی مهم آن است که توانایی صلیبیان در به‌کارگیری فنون محاصره و روش‌های بلوکه‌کردن برای تصرف بزرگ‌ترین استحکامات فلسطین و سوریه، صلیبیان را در چشم معاصرانشان «جنگجویان محاصره‌گری موفق و هراس‌انگیز» جلوه داد ([Rogers 2002: 39]). ایوبیان برای جلوگیری از حملات از سوی دریا و پیشگیری از بازگشت احتمالی صلیبیان و وضعیت‌های محاصره، کوشیدند کشور را از نظر راهبردی از منطقه‌ی ساحلی به سوی داخل فلسطین تغییر جهت دهند. در پی این سیاست، دیوارهای شماری از شهرهای ساحلی (و بخش بزرگی از زیرساخت‌های آن‌ها) را از صور در شمال تا غزه در جنوب ویران کردند و آوارهای آن را در آب ریختند تا هرگونه امکان پیاده‌شدن در بنادر این شهرها مسدود شود.

The Crusaders continued to threaten coastal Palestine via the Mediterranean Sea. Crucially, the Crusaders’ abilities to utilise siege techniques and blockade methods to capture Palestine’s and Syria’s greatest fortifications ‘confirmed the crusaders to contemporaries as successful and terrifying siege warriors’ (Rogers 2002: 39). To prevent attacks from the sea and pre-empt the eventual return of the Crusaders and siege situations, the Ayyubids sought to reorient the country strategically from the coastal region to the hinterland of Palestine and consequently destroyed the walls of a number of coastal cities (and much of their infrastructure) from Tyre in the north to Gaza in the south and dumped the rubble in the water in an effort to block any possible landing in the ports of these cities:

واضح است که هدف جلوگیری از هرگونه پیاده شدن از دریا بود.

Obviously, the objective was to prevent any landing from the sea.

بدین منظور، انواع مصالح و زباله‌ها در آب ریخته شد و دسترسی به بندرگاه‌ها را مسدود کرد. بندر قیصریه تا امروز با همین آوارها مسدود است. عسقلان نخستین شهری بود که این سرنوشت را تجربه کرد، و فرمان ویرانی آن را خود صلاح‌الدین صادر کرده بود.

To that end, material of every sort was dumped into the water, obstructing access to the ports. The port of Caesarea is blocked by the debris until today. Asqalon [sic] was the first city to suffer this fate, the order for its destruction being given by Salah al-Din himself.

بقایای دیوارهای آن در نزدیکی محلی که در اصل قرار داشتند، آثار تخریب را نشان می‌دهد. این دیوارها که – بنا بر تمامی شواهد موجود – به دست فاطمیان ساخته شده بودند، به خدمت صلیبیان ادامه داده بودند، اما قربانی سیاست تخریب ایوبیان شدند. (مجیر الدین ۱۹۷۳:

The remains of its walls are scarred not far from where they originally stood. These walls, which – according to all existing evidence – were constructed by the Fatimids, had continued to serve the Crusaders but fell victim to the Ayyubid policy of destruction. (Mujir al-Din 1973:

(۴۲۲؛ روزن-آیالون ۱۹۹۸: ۵۱۵)

422; Rosen-Ayalon 1998: 515)

با این حال، این که گفته شود شهرهای ساحلی فلسطین به طور کامل به دست ایوبیان ویران شد، کاملاً درست نیست. در واقع، شواهد این ادعا را که سیاستی فراگیر برای ویرانی وجود داشته است، رد می‌کند.

However, it is not entirely true to suggest that Palestine’s coastal cities were completely destroyed by the Ayyubids. In fact, the evidence contradicts this claim about the existence of a wholesale policy of destruction.

در اوایل قرن سیزدهم میلادی، در دوران حکومت ایوبیان، یاقوت حموی (۱۱۷۹–۱۲۲۹)، جغرافی‌دان و تذکره‌نویس عرب، که برده‌ای سابق با سطح تحصیلات بالا بود و تجارت گسترده‌ای داشت و در فلسطین، مصر، شام، ایران و آسیای مرکزی سفرهای فراوان کرد و به سبب نوشته‌های دایره‌المعارفی‌اش درباره جهان مسلمانان شهرت یافت، در کتاب معجم البلدان (الحموی ۱۸۶۱) درباره ولایت فلسطین می‌نویسد و شهرهای ساحلی عسقلان، غزه، ارسوف و قیساریه را از شهرهای برجسته فلسطین می‌شمارد که پایتخت آن، بیت‌المقدس، جای الرّمله را گرفته بود. یاقوت می‌نویسد:

Writing in the early 13th century during Ayyubid rule the Arab biographer and geographer Yaqut al-Hamawi (1179–1229) – a highly educated former slave who traded widely and travelled extensively in Palestine, Egypt, Syria, Persia and Central Asia and became renowned for his encyclopaedic writings on the Muslim world, published in Kitab Mu’jam al-Buldan (al-Hamawi 1861) – describes the province of Filastin and lists the coastal cities of ‘Asqalan, Gaza, Arsuf and Caesarea among the premier cities of Filastin, whose capital Jerusalem had replaced al-Ramla. Yaqut writes:

فلسطین آخرین استان از استان‌های شام است که به سوی مصر قرار دارد. پایتخت آن بیت‌المقدس است. از شهرهای اصلی آن عسقلان، الرملہ، غزہ، ارسوف، قیساریہ [Qaysariah؛ Caesarea Maritima]، نابلس، اریحا (Jericho)، عمّان، یافا [Jaffa] و بیت جبرین است.

Filastin is the last of the provinces of [al-Sham] towards Egypt. Its capital is Jerusalem. Of the principal towns are ‘Askalan, Ar Ramlah, Gazzah, Arsuf, Kaisariyyah [Qaysariah; Caesarea Maritima], Nabulus, Ariha (Jericho), ‘Amman, Yafah [Jaffa] and Beit Jibrin. (Le Strange 2014: 29)

علاوه بر این، بسیاری از اصطلاحات جغرافیایی عربی مربوط به استان فلسطین که پیش از دوران صلیبیون رایج بود، در دوران صلیبی و پس از آن نیز توسط جغرافی‌دانان عرب به کار می‌رفت. برای نمونه، اصطلاح «استان فلسطین» بارها توسط یاقوت حموی (۱۱۷۹–۱۲۲۹) جغرافی‌دان عرب به کار رفته است؛ او شهر سبسطیه (Sebastia) را در ناحیه نابلس، در استان فلسطین قرار می‌دهد که مرکز آن بیت‌المقدس است (Le Strange 1890: 523؛ همچنین نگاه کنید به ص 441).

Also, crucially, much of the pre-Crusader Arab geographical terminology of the province of Palestine continued to be used by Arab geographers during and after the Crusader period. For instance, the term ‘the province of Filastin’ was repeatedly used by Arab geographer Yaqut al-Hamawi (1179–1229), who situates the town of the town of Sabastiyah (Sebastia) in the district of Nablus, in the province of Filastin, whose capital is Jerusalem (Le Strange 1890: 523; also see 441).

However, the Crusader wars and the general insecurity of coastal Palestine brought about the slow decline of the coastal cities and the rise of Palestine's urban hinterland. This period was also marked by the slow decline of the city of al-Ramla, which had been the political and administrative capital of the province of Filastin for over three and a half centuries; the population of al-Ramla decreased, and the capital city of Jund Filastin was devastated during the Fatimid period by two major earthquakes in the 11th century (Mujir al-Din 1866: 416; Lev 2006: 592). But the coastal cities of Palestine experienced a more dramatic decline. In fact, coastal cities such as Acre and Jaffa began to recover and experience a socio-economic revival only in the middle of the 18th century. By contrast, the inland city of al-Quds/Jerusalem became once again the most developed metropolitan city of Palestine under the Mamluks throughout the 13th‒15th centuries. In the 18th century, regional and global trade in cotton, wheat and textiles made Acre and Nablus the biggest and most prosperous cities in Palestine and among the largest cities in the al-Sham region (Doumani 1995; Philipp 2001).

However, the Crusader wars and overall insecurities of coastal Palestine brought about the slow decline of the coastal cities and the rise of Palestine’s urban hinterland. This period was also marked by the slow decline of the city of al-Ramla, which had been the political and administrative capital of the province of Filastin for over three and a half centuries; the population of al-Ramla decreased and the capital city of Jund Filastin was devastated during the Fatimid period by two major earthquakes in the 11th century (Mujir al-Din 1866: 416; Lev 2006: 592). But the coastal cities of Palestine experienced a more dramatic decline. In fact, coastal cities such as Acre and Jaffa began to recover and experience a socio-economic revival only in the middle of the 18th century. By contrast, the inland city of al-Quds/Jerusalem became once again the most developed metropolitan city of Palestine under the Mamluks throughout the 13th‒15th centuries. In the 18th century regional and global trade in cotton, wheat and textiles made Acre and Nablus the biggest and most prosperous cities in Palestine and among the largest cities in the al-Sham region (Doumani 1995; Philipp 2001).