به‌طور گسترده‌ای پذیرفته شده است که مفهوم جغرافیایی‑سیاسی فلسطین از تجربه‌های فلسطینِ اواخر دوران عثمانی تا دوره‌ی قیمومت بریتانیا به‌طور چشمگیری تحول یافت؛ یعنی از اندیشه‌ی «از دریا تا صحرا» به مرزهای امروزیِ «از دریا تا رود». افزون بر این، مقاومت در برابر مهاجرت صهیونیستی و طرح‌های شهرک‌سازی، از اواخر دوران عثمانی به بعد، نقش بزرگی در شکل‌گیری مفهوم ملی فلسطینِ نوین داشت.

It is widely recognised that the geo-political conception of Palestine evolved significantly from the experiences of late Ottoman Palestine to those of the British Mandatory period, or from the notion of the ‘sea to the desert’ to the modern boundaries of the ‘sea to the river’. In addition, resistance to Zionist immigration and settler projects from the late Ottoman period onwards played a large part in the national conceptualisation of modern Palestine.

پیدایش مخالفت ملی فلسطینی با صهیونیسم، که حول فعالیت‌های مهاجران صهیونیست در فلسطین شکل گرفت، در سال‌های پیش از جنگ جهانی اول آغاز شد.

Palestinian national opposition to Zionism began to crystallise around Zionist-settler activities in Palestine in the years before the First World War.

آنچه به‌طور گسترده پذیرفته شده این است که آموزش، سرمایه‌داری چاپی و مطبوعات مدرن نقش مهمی در شکل‌گیری هویت‌های ملی مدرن داشتند (اندرسون ۱۹۹۱). این امر در مورد رشد آموزش فلسطینی و پیدایش مطبوعات فلسطینی در شهری‌های فلسطینِ اواخر دوران عثمانی نیز صادق بود (بِشکا ۲۰۱۶ب). در ژانویهٔ ۱۹۱۱، روزنامه‌نگاران عرب ارتدکس فلسطینی، عیسی العیسی و پسرعمویش یوسف العیسی، در یافا (در متصرفیت اورشلیم از فلسطینِ اواخر عثمانی) روزنامهٔ یومیهٔ «فلسطین» را تأسیس کردند. این پرسش مطرح می‌شود که چرا یکی از نخستین روزنامه‌های ملیِ عربیِ مدرن در فلسطین «فلسطین» نام گرفت، یعنی نام عامیانه (روزمرّه) این سرزمین، و نه نام معیار یا ادبی آن در عربیِ قرون وسطی، یعنی «فلستین» یا «فلسطین»؟

It is widely recognised that education, print capitalism and the modern press played a major role in the formation of modern national identities (Anderson 1991). This was also true in the case of the growth of Palestinian education and the emergence of the Palestinian press in late Ottoman urban Palestine (Beška 2016b). In January 1911 Palestinian Arab Orthodox journalists ‘Issa al-ʿIssa and his cousin Yousef al-ʿIssa set up in Jaffa (in the Mutasarrifiyyah of Jerusalem of late Ottoman Palestine) the daily newspaper Falastin. Why would one of the earliest modern Arabic national newspapers in Palestine be called Falastin, the colloquial (used daily) name for the country, not the standard or literary medieval Arabic names for the country: Filastin or Filistin.

چرا برای یک روزنامهٔ ملی‌گرای پیشرو، فلسطین، شکل عامیانهٔ عربی برای نام فلسطین، یعنی «فلسطین» (Falastin)، به‌کار رفته است، نه «فلسطین» یا «فلسطین» (Filastin یا Filistin)، یعنی شکل‌های سنتی و معیار عربی برای نام این سرزمین که ریشه‌هایشان به صدر اسلام می‌رسد؟ نه‌تنها این شکل‌های ادبی عربی، یعنی Filastin یا Filistin، در قرن نوزدهم شناخته می‌شدند، بلکه در نوشته‌های فلسطینی و عربی به‌کار می‌رفتند و مترادف یک واحد جغرافیایی-اداری بودند (عبدالهادی ۱۹۲۳: ۳۲). افزون بر این، شکل معیار Filastin را خیرالدین رملی در قرن هفدهم، دادگاه شرعی اسلامی اورشلیم در قرن هجدهم و خلیل بیدس در دهه‌های ۱۸۹۰ به‌کار برده‌اند. در نبود توضیحی از سوی خود بنیان‌گذاران روزنامه، پاسخ به پذیرش شکل عامیانهٔ Falastin احتمالاً چندوجهی و وابسته به بافت است: (الف) در دوران جدید، عامیانه‌سازی، «ملت‌بودگی» و نیاز به ایجاد هویت ملی متمایز را بارها می‌توان دید؛ در اروپای اوایل دوران مدرن، روسیهٔ مدرن، ترکیه، ژاپن و طیف گسترده‌ای از کشورهای آسیایی؛ (ب) در فلسطین اواخر عثمانی، عامیانه‌سازی کلیدی برای نشانهٔ هویت ملی متمایز (و حتی جدا) تلقی می‌شد؛ (ج) سردبیران با نامگذاری یک روزنامهٔ ملی «از پایین»، شکل Falastin را پذیرفتند، زیرا این شکل رایج‌ترین، پرگوش‌ترین و میان فلسطینیان محلی و در کوچه‌های فلسطین مشهورترین واژه بود، برخلاف Filastin که عمدتاً به نوشته‌های عربیِ نخبگان تحصیل‌کرده و فرهنگی کشور محدود می‌ماند. روشن است که سردبیران و روزنامه‌نگاران فلسطین قصد داشتند ملی‌گرایی فلسطینی را «از پایین» و میان مردم عادی رواج دهند و آن را صرفاً به نخبگان محلی تحصیل‌کرده محدود نکنند.

Why vernacularise and use the vernacular Arabic form for Palestine for a leading nationalist newspaper, Falastin, rather than using Filastin or Filistin, the traditional standard Arabic names for the country – names which go all the way back to early Islam? Not only were these literary Arabic forms, Filastin or Filistin, remembered in the 19th century; in fact they were used in Palestinian and Arab writings and were synonymous with an administrative geographic unit (Abd al-Hadi 1923: 32). Moreover, the standard form of Filastin was used by Khair al-Din al-Ramli in the 17th century, the Islamic Sharia Court of Jerusalem in the 18th century and Khalil Beidas in the 1890s. In the absence of an explanation by the founding editors themselves, the answer to the adoption of the vernacular form of Falastin is likely to be multi-faceted and contextual: (a) in modern times, vernacularisation, ‘nation-ness’ and the need to establish a distinctive national identity can be seen again and again in early modern Europe, in modern Russia, Turkey, Japan and a whole range of countries across Asia; (b) vernacularisation was seen in late Ottoman Palestine as key to a distinct (and even separate) national identity marker; (c) naming a national newspaper ‘from below’, the editors adopted the form Falastin as the common, most widely spoken and most popularly used term by local Palestinians and on the streets of Palestine, as opposed to Filastin, which was largely confined to the writings in Arabic of the educated and cultural elites of the country. Clearly, the editors and journalists of Falastin were intent on popularising Palestinian nationalism ‘from below’ and among ordinary people and not just confining it to educated local elites.

فلسطین همچنین در یافا تأسیس شد، دور از چشم تیزبین مقامات عثمانی در اورشلیم که پیشگامان ناسیونالیسم فلسطینی نسبت به آنها سخت بدگمان بودند. هم یافا و هم حیفا – که با راه‌آهن حجاز عثمانی و طبقات متوسط رو به رشد فلسطینی پیوندی نزدیک داشتند و از اواخر قرن نوزدهم به بعد شروع به تحت‌الشعاع قرار دادن بندر عکا، که از نظر تاریخی قدرتمند بود، کردند – به عنوان مراکز اقتصادی و فرهنگی مهم در فلسطین اواخر عثمانی ظاهر شدند و با مرکز فرهنگی سنتی‌ترین و قدرتمندترین کشور، یعنی القدس الشریف (اورشلیم)، رقابت می‌کردند. این رقابت سه‌جانبه و بیداری فرهنگی پویای فلسطین اواخر عثمانی در نهایت به ظهور کشوری شگفت‌انگیز غنی و از نظر فرهنگی متنوع، اما نسبتاً یکپارچه و عمدتاً عربی تا جنگ جهانی اول انجامید.

Falastin was also founded in Jaffa, away from the prying eyes of the Ottoman authorities in Jerusalem, of which early Palestinian nationalists were deeply suspicious. Both Jaffa and Haifa – which were closely linked to the Ottoman Hejaz Railway and the rising Palestinian middle classes, and began to eclipse the historically powerful port city of Acre from the late 19th century onwards – emerged as major economic and cultural centres in late Ottoman Palestine, competing with the traditionally most powerful cultural centre in the country: al-Quds al-Sharif (Jerusalem). This three-way competition and the dynamic cultural awakening of late Ottoman Palestine would ultimately ensure the emergence of an amazingly rich and culturally diverse but fairly unified predominantly Arab country by the First World War.

در حیفا در دسامبر ۱۹۰۸، سه سال پیش از تأسیس فلسطین در یافا، روزنامه‌نگار فلسطینی نجیب نصار (۱۸۶۵‒۱۹۴۷) که به‌عنوان داروساز در بیمارستان اسکاتلندی طبریه، در جلیل کار کرده بود، هفته‌نامه «الکرمل» را بنیان نهاد و سردبیری آن را بر عهده گرفت. این نشریه، که نام خود را از کوه کرمل در منطقه حیفا گرفته بود، نخستین هفته‌نامه ضداستعماری فلسطینی به زبان عربی بود (Beška 2011).19

In Haifa in December 1908, three years before the founding of Falastin in Jaffa, Palestinian journalist Najib Nassar (1865‒1947) – who had worked as a pharmacist for the Scottish Hospital in Tiberias, Galilee – founded and edited al-Karmel (named for Mount Carmel in the Haifa district), the first Palestinian anti-colonial weekly newspaper in Arabic (Beška 2011).19

این روزنامه‌های اولیه فلسطینی در شهرهای ساحلی یافا و حیفا، نقش مهمی در تصویرسازی و بازسازی متنی هویت مدرن فلسطینی در دوره متأخر عثمانی ایفا کردند ([Beška 2011, 2016b]). با این حال، همواره باید در نظر داشت که در شکل‌گیری هویت مدرن عرب فلسطینی، رشد ناسیونالیسم فلسطینی و احساس فزاینده میهن‌پرستی سرزمینی محلی فلسطینی، همواره با هویت‌یابی ریشه‌دار با محیط سیاسی و فرهنگی عربی پیرامون درهم تنیده بود ([Bracy 2005, 2011]).20

These early Palestinian newspapers of the coastal cities of Jaffa and Haifa played an important role in the visualisation and textual reconstruction of modern Palestinian identity in the late Ottoman period (Beška 2011, 2016b). However, it should always be kept in mind that in the conception of modern Palestinian Arab identity the growth of Palestinian nationalism and the growing sense of local Palestinian territorial patriotism were always intertwined with deep-rooted identification with the surrounding Arab political and cultural environment (Bracy 2005, 2011).20

همانطور که پیش‌تر نشان دادیم، حافظهٔ اجتماعی بومی (‘حافظهٔ حافظه‌ها’) دربارهٔ فلسطین تاریخی در نوشته‌های نویسندگان مسلمانی چون خیرالدین رملی (۱۵۸۵–۱۶۷۱) و در آرشیو دادگاه شرعی اسلامی اورشلیم در قرن هجدهم (Rood 2004) حفظ شده بود، و نیز در شکل محلی نام «فلسطین». افزون بر این، بر پایهٔ حافظهٔ اجتماعی بومی و گویش عامیانهٔ فلسطینی، انتخاب نام محلی فلسطین برای روزنامهٔ یافا توسط دو روزنامه‌نگار عرب فلسطینی ارتودوکس یونانی، خاندان العیسی، همان نام قرون وسطایی عرب مسلمان برای این سرزمین، یعنی «فلسطین» و «فِلَسْطین»، را بازتولید کرد.

As we have already shown, indigenous social memory (‘memory of memories’) of historic Palestine was preserved in the writings of Muslim authors such as Khair al-Din al-Ramli (1585–1671) and in the archives of the Islamic Sharia Court of Jerusalem in the 18th century (Rood 2004), as well as in the local form of the name, ‘Falastin’. Furthermore, based on indigenous social memory and Palestinian colloquialism, the choice of the vernacular Palestinian name Falastin for the Jaffa newspaper by the two Palestinian Arab Greek Orthodox journalists, the al-ʿIssas, reproduced the medieval Arab Muslim designation for the country, Falastin and Filastin.

در یک مقالهٔ سرمقالهٔ قابل توجه، یوسف حنا العیسی خاطرات اجتماعی محلی از فلسطین تاریخی را بازتاب می‌دهد.

In an extraordinary leading article, Yousef Hanna al-ʿIssa echoes local social memories of historic Filastin.

نشریهٔ «فلسطین» که ضدصهیونیستی و ستیزهجو بود (۱۹۱۱–۱۹۶۷)، سهم بسزایی در شکلدادن به هویتی تازه، متمایز و جدا برای فلسطینیان داشت (تمری، ۲۰۱۴). سیاست سردبیری «فلسطین» نیز «مترقیانه» بود، زیرا از حق فلاح فلسطینی در موضوع زمین دفاع میکرد و با تعصب مذهبی، فرقهگرایی و نادانی مبارزه میکرد (تمری، ۲۰۱۴؛ بِشکا، ۲۰۱۶ب: ۳).

The combative anti-Zionist newspaper Falastin (1911–1967) contributed significantly to the forging of a new (distinct and separate) Palestinian identity (Tamari 2014). Falastin’s editorial policy was also ‘progressive’ as it defended the Palestinian fallah on the land question and fought against religious fanaticism, sectarianism and ignorance (Tamari 2014; Beška 2016b: 3).

فلسطین‌ها، سردبیران روزنامهٔ «فلسطین» به شهروندی عثمانیِ سکولار و برابری همراه با میهن‌دوستی محلیِ فلسطینی باور داشتند. آنان همچنین ناسیونالیسم فرهنگی‑زبانی خودمختاری را ترویج می‌کردند که میراث دینی و فرهنگی عربیِ اسلام را در بر می‌گرفت. اما درباره‌ی جغرافیای سیاسی فلسطین، العیسی در ژانویهٔ ۱۹۱۲ نوشت که مرزهای «وطن» او (وطن) از «مرزهای مصر تا البلقاء» و از «کوه‌های موآب [در کرانه‌های شرقی دریای مرده] تا دریای مدیترانه» گسترش دارد.۲۲ این تصور ناسیونالیستیِ فلسطینیِ اواخر دورهٔ عثمانی از فلسطین، که آشکارا از خاطره‌های فلسطینِ تاریخی الهام گرفته است، از جمله فلسطینِ بزرگ‌تر در دوران بیزانس و ایالت عربیِ جند فلسطین، را با تصویرهای ناسیونالیستیِ فلسطینیِ پس از جنگ جهانی اول از این سرزمین مقایسه کنید؛ تصویرهایی که از آن زمان به‌طور نمادین به مرزهای فلسطینِ تحت قیمومیت بریتانیا (۱۹۱۷‒۱۹۴۸) چسبیده‌اند.

The cultural geography of the editors of Falastin espoused secular Ottoman citizenship and equality combined with local Palestinian patriotism. They also promoted autonomous cultural-linguistic nationalism which embraced the Arab religious and cultural heritage of Islam. As for the political geography of Palestine, al-ʿIssa wrote in January 1912 that the boundaries of his ‘homeland’ (watan) extends ‘from the borders of Egypt to the Balqa21 and from the mountains of Moab [on the eastern shores of the Dead Sea] to the Mediterranean’.22 Contrast this late Ottoman Palestinian nationalist perception of Palestine, which clearly draws inspiration from the memories of historic Palestine, including greater Palaestina under the Byzantines and the Arab province of Jund Filastin, with post-First World War Palestinian nationalist representations of the country which have since then stuck symbolically to the boundaries of British Mandatory Palestine (1917‒1948).

هنوز روشن نیست که آیا بازنمایی‌های جغرافیایی-سیاسی یوسف العیسی ارتودوکس از فلسطین تاریخی در سال ۱۹۱۲ بر پایه خاطرات اجتماعی و فرهنگی مسیحیان ارتودوکس عرب فلسطینی بوده است یا نه، خاطراتی که به کلیسای ارتودوکس مستقل «کل فلسطین» اورشلیم پیوند داشت. صلاحیت کلیسایی این کلیسا از اواسط سده پنجم میلادی به‌طور گسترده شناخته و بر سراسر فلسطین بزرگ («سه فلسطین»، سده‌های چهارم تا هفتم میلادی) اعمال می‌شد. این صلاحیت، که در آغاز سده بیستم برای همه مسیحیان ارتودوکس تحصیل‌کرده فلسطین شناخته شده بود، تا امروز ادامه یافته و کل فلسطین/اسرائیل امروزی و اردن را دربر می‌گیرد. در این بستر کلیسایی، کشف چشمگیر نقشه موزاییکی بیزانسی مادبا در سال ۱۸۸۴ (که در فصل چهارم بحث شده است)، که منطقه میان مصر تا لبنان و میان دریای مدیترانه تا صحرای شرق عربستان را دربر می‌گیرد و نام Palaestina در کتیبه‌های یونانی آن آمده است، و همچنین مشارکت فزاینده پاتریارکسیِ ارتودوکس یونانی اورشلیم در مطالعه این نقشه و در تبلیغ محلی و بین‌المللی پیرامون کشف آن در دوره میان اوایل دهه ۱۸۹۰ و ۱۹۰۶، ممکن است در شیوه‌ای که یوسف العیسی در ۱۹۱۲ مرزهای فلسطین را توصیف کرد، تا حدی مرتبط باشد. اما درباره خود نقشه مادبا، نخستین بازنمایی شناخته‌شده از آن در واقع در سال ۱۸۹۷ در چاپخانه فرانسیسکنی اورشلیم و با کمک پاتریارکسیِ ارتودوکس یونانی اورشلیم ساخته شد. افزون بر این، از اواخر سده نوزدهم، جامعه ارتودوکس عرب فلسطین درگیر مبارزه‌ای بر سر عربی‌سازی کلیسای ارتودوکس فلسطین و ارتقای اسقف‌ها و سلسله‌مراتب ارشد عرب در پاتریارکسیِ ارتودوکس اورشلیم، که تحت سلطه یونانی‌ها بود، بوده است. در واقع، برای دهه‌ها و زیر سردبیری پسران‌عموی آل‌عیسی، «فلسطین» نه‌تنها به ناسیونالیسم سرزمینی فلسطینی در چارچوب همبستگی پان‌عربی وفادار ماند، بلکه به جامعه ارتدوکس عرب فلسطینی در مبارزه‌اش با پاتریارخانه ارتدوکس اورشلیم که تحت سلطه یونانی‌ها بود نیز پایبند ماند. از این رو، نمی‌توان خاطرات کلیسایی ارتدوکس از فلسطین بزرگ‌تر در دوران بیزانس را کنار گذاشت، زیرا این خاطرات تا امروز در گفتمان پاتریارخانه ارتدوکس اورشلیم باقی مانده است. به هر حال، یک چیز روشن است: از نظر تاریخی و بنا بر گفته جغرافی‌دانان و نویسندگان مسلمان فلسطین، منطقه «بلقاء» – که آل‌عیسی از آن یاد می‌کند و در شمال‌غرب عمان، پایتخت کنونی اردن، قرار دارد – در قرون وسطا جزو ایالت جند فلسطین نبود. در واقع، البلقاء در اصل و از نظر تاریخی بخشی از ایالت اسلامی جند دمشق (ایالت دمشق) بود و در بیشتر دوران امویان زیر نظر آن قرار داشت؛ ایالتی وسیع که سرزمین‌های دیگری را در شرق رود اردن نیز در بر می‌گرفت (Le Strange 2010: 43‒48; Blankinship 1994: 47‒48, 292, note 7).

It is not entirely clear whether Orthodox Yousef al-ʿIssa’s geo-political representations of historic Falastin in 1912 was based on Palestinian Arab Orthodox Christian social and cultural memories which were linked to the independent All Palestine Orthodox Church of Jerusalem whose ecclesiastical jurisdiction had been widely recognised and exercised over greater Palestine (the ‘Three Palestines’, 4th‒7th centuries AD) since the mid-5th century AD. This ecclesiastical jurisdiction, which would have been known to all educated Orthodox Palestine Christians in the early 20th century, has continued until today and it includes the whole of present-day Palestine/ Israel and Jordan. In this ecclesiastical context, the remarkable discovery of the Byzantine Madaba Floor Mosaic Map in 1884 (discussed in chapter four), covering the area between Egypt to Lebanon and between the Mediterranean Sea and Eastern Arabia desert, and with the name Palaestina in its Greek inscriptions, and the growing involvement of the Greek Orthodox Patriarchate in Jerusalem in the study of, and local and international publicity surrounding the discovery of, the map in the period between the early 1890s and 1906,23 may be of some relevance to the way Yousef al-ʿIssa described the boundaries of Palestine in 1912. As for the Madaba Map itself, the first known representation of the map was, in fact, created at the Franciscan Printing Press in Jerusalem in 1897, with assistance from the Greek Orthodox Patriarchate in Jerusalem. Moreover, since the late 19th century the Palestine Arab Orthodox community had been involved in a struggle over the Arabisation of the Palestine Orthodox Church and the promotion of Arab bishops and senior hierarchs in the Greek-dominated Orthodox Patriarchate of Jerusalem. In fact for decades under the editorship of the al-ʿIssa cousins, Falastin would remain dedicated not only to Palestinian territorial nationalism within pan-Arab solidarity, but also to the Palestine Arab Orthodox community in its struggle with the Greek-dominated Orthodox Patriarchate of Jerusalem. Therefore, the ecclesiastical Orthodox memories of greater Palestine under the Byzantines cannot be ruled out since it has survived in the rhetoric of the Orthodox Patriarchate of Jerusalem until today. In any event, one thing is clear: historically, and according to Palestine Muslim geographers and writers, the ‘Balqa region’ – mentioned by al-ʿIssa – which is located north-west of ‘Amman, present-day Jordan’s capital, was not part of the province of Jund Filastin of the Middle Ages; in fact, al-Balqa was originally and historically part of, and throughout most of the Umayyad period subordinated to, the Islamic province Jund Dimashq (the Damascus province), a massive province which incorporated other territories east of the River Jordan (Le Strange 2010: 43‒48; Blankinship 1994: 47‒48, 292, note 7).

در هر صورت، روزنامه «فلسطین» در دوران قیمومیت بریتانیا به پرتیراژترین و در نتیجه تأثیرگذارترین روزنامه روزانه عربی در فلسطین تبدیل شد و گفتمان جنبش سیاسی ملی‌گرای فلسطین را به‌شدت شکل داد، در حالی که این جنبش با دو نیروی خارجی مبارزه می‌کرد: امپریالیسم بریتانیا و استعمارگری شهرک‌نشینی صهیونیستی (خلف ۲۰۱۱؛ جفری ۲۰۱۵:

In any case, the newspaper Falastin became the most widely circulated and, consequently, most influential Arabic daily in Palestine during the British Mandate, powerfully shaping the discourse of the Palestine nationalist political movement as it struggled to resist two foreign forces: British imperialism and Zionist settler-colonisation (Khalaf 2011; Jeferey 2015:

(173)، در حالی که گفتمان آن پس از ۱۹۱۸ بر جغرافیای فلسطین تحت قیمومیت متمرکز شد. فلسطین از آغاز در اواخر دوران عثمانی در فلسطین، سرسخت‌ترین و پیگیرترین منتقد طرح‌های استعماری صهیونیسم اروپایی نیز بود.

173), while its discourse after 1918 focused on the geography of Mandatory Palestine. From its beginnings in late Ottoman Palestine Falastin also was the Arab country’s fiercest and most consistent critic of European Zionist settler projects.