7.2 Eyyubi Filistini ve İslami Kudüs'ün Yeniden Tesisi: Haçlı Sonrası Filistin'de Sahil Şehirlerinin Gerilemesi ve İç Kesimdeki Kentsel Merkezlerin Yükselişi

7.2 Eyyubi Filistini ve İslami Kudüs'ün Yeniden Tesisi: Haçlı Sonrası Filistin'de Sahil Şehirlerinin Gerilemesi ve İç Kesimdeki Kentsel Merkezlerin Yükselişi - Filistin: Dört Bin Yıllık Bir Tarih | Quran Course

Kısa bir süren hükümranlıkları boyunca, bir asırdan kısa sürede Eyyubiler, ülkede ve bölgenin tamamında (okullar ve medreseler) öğrenimin, son derece özgün, çok yönlü ve belirgin teknolojik gelişmelerin yaşandığı dinamik bir kültürel çiçeklenme dönemini başlattılar (Rosen-Ayalon 1998: 512, 520). Endülüs'ten Mısır'a, Filistin'den Orta Asya'ya kadar Arap ve Müslüman dünyasında öncülük edilen bilim, mühendislik ve tıp, eğitim ve mimari alanındaki gelişmeler, daha sonra Latin Haçlılar tarafından kopyalandı ve Avrupa'ya çevrildi ya da sonraki Rönesans'ta daha ileri gelişmelere ilham verdi. En kritik gelişme, Avrupalı sömürgeci ve Frank egemenliğinin Kudüs'ten kaldırılması ve kutsal şehirde Müslüman yönetiminin yeniden tesis edilmesiydi. Şehrin Müslümanları ve Yahudileri Latin Haçlılar tarafından katledilmiş ya da sürülmüştü; Harem-i Şerif'teki Müslüman kutsal mekânları ise saygısızlığa uğratılmış veya Hristiyan tapınaklarına ve ofislerine dönüştürülmüştü. Eyyubi ve Frank yöneticilerinin davranışları arasındaki karşıtlık abartılamaz. İslami Kudüs'ün yeniden kurulması, Yahudilerin ve Müslümanların şehre dönmesine imkân verdi ve Hristiyanların kutsal mekânlarına erişmelerine ve orada ibadet etmelerine izin verdi. Ayrıca, son derece önemli olarak, Eyyubiler döneminde el-Kuds, Filistin'in siyasi, idari ve kültürel başkenti olarak el-Ramla'nın yerini kalıcı olarak aldı ve tüm Eyyubi devletinin dini başkenti oldu. Bu çalışmanın önceki bölümlerinde, Romalılar, Bizanslılar ve Müslüman Araplar döneminde Filistin'de gelişen seküler-idari ile dini başkent ("çifte başkentler") teorisini öne sürmüştüm. Bu, Romalılar ve Bizanslılar döneminde Caesarea-Palaestina ile Aelia Capitolina'nın, İslam'ın Filistin'deki ilk üç yüzyılında ise el-Ramla ile İliya-el-Kuds'ün örneklerinde gösterilmişti.

Within less than a century during their relatively short tenure, the Ayyubids ushered in a dynamic period of great cultural flowering of learning (of schools and colleges) and highly original, multi-faceted and marked technological developments in the country and throughout the region (Rosen-Ayalon 1998: 512, 520); developments in science, engineering and medicine, education and architecture pioneered in the Arab and Muslim world, from the Andalus to Egypt and from Palestine and Central Asia, were later either copied by the Latin Crusaders and translated in Europe or inspired further developments during the later Renaissance. The most crucial development was the removal of the European colonial and Frankish domination of Jerusalem and the restoration of Muslim rule in the holy city. The Muslims and Jews of the city had been slaughtered or driven out by the Latin Crusaders and the Muslim holy places on the Haram al-Sharif had been desecrated or converted into Christian temples and offices. The contrast between the behaviour of the Ayyubid and Frankish rulers can hardly be overstated. The re-establishment of Islamic Jerusalem allowed Jews and Muslims to return to the city and permitted Christian access to and worship at their holy places. Also, crucially, under the Ayyubids al-Quds permanently replaced al-Ramla as the political, administrative and cultural capital of Palestine as well as the religious capital of the whole Ayyubid state. Earlier in this work I suggested the theory of a secular-administrative versus religious capital (‘double capitals’) evolving in Palestine under the Romans, Byzantines and Muslim Arabs. This was illustrated in the cases of Caesarea-Palaestina versus Aelia Capitolina under the Romans and Byzantines and al-Ramla versus Iliya-al-Quds during the first three centuries of Islam in Palestine.

İslami medreseler (okullar) Kudüs'te erken İslam döneminden beri vardı (Gil, M. 1997). Ancak Haçlı döneminden sonra Kudüs'teki en eski medreseler Eyyubiler tarafından inşa edildi (Galor ve Bloedhorn 2013: 216). Eyyubilerin inşa ettirdiği medreseler ve sağladıkları himaye, yalnızca Kudüs'te değil, Filistin'in diğer kentsel merkezlerinde de eğitim, ticaret, mimari ve sanat faaliyetlerinde bir canlanmaya yol açtı (Hillenbrand ve Auld 2009). Eyyubi ve Memluk dönemlerinde çok sayıda ribat (Müslüman hacılar için konaklama yerleri) inşa edildi (Galor ve Bloedhorn 2013: 213). Haçlı dönemi esas olarak Filistin'in kentsel merkezlerini etkilemişti; bu dönem, "[kırsal] ardlandın büyük bölümünün hayatında yalnızca bir bölüm"dü ve Hristiyan egemenliğinin sona ermesi ve Eyyubilerin gelmesiyle bu bölgeler hızla normal koşullara döndü (Rosen-Ayalon 1998: 514). Bu dönem aynı zamanda Eyyubilerin, başta Kudüs olmak üzere ana kentlerde çok sayıda medrese, sufi tekkesi (zaviye), ribat, hamam, pazar ve kervansaray (han) kurarak kendi yönetimleri altında Sünni Müslüman egemenliğini pekiştirme süreciyle de öne çıktı.

Islamic madrasahs (schools) had existed in Jerusalem since the early Islamic period (Gil, M. 1997). However, the earliest madrasahs in Jerusalem after the Frankish period were built by the Ayyubids (Galor and Bloedhorn 2013: 216). The madrasahs and patronage provided by the Ayyubids led to resurgence in educational, commercial, architectural and artistic activity not only in Jerusalem but in other urban centres of Palestine (Hillenbrand and Auld 2009). A substantial number of ribats (hospices for Muslim pilgrims) were built during the Ayyubid and Mamluk periods (Galor and Bloedhorn 2013: 213). The Crusader period had affected mainly the urban centres of Palestine; it was ‘merely an episode in the life of much of the [rural] hinterland which quickly returned to normal conditions with the end of Christian domination’ and the advent of the Ayyubids (Rosen- Ayalon 1998: 514). The period was also marked by an Ayyubid process of reinforcing Sunni Muslim domination under their rule by setting up numerous madrasahs, sufi lodges (zawiyas), ribats, public baths, markets and caravanserais (khans) in the main cities, especially in Jerusalem.

Ancak Haçlı savaşları ve kıyı Filistin'deki genel güvensizlik, kıyı kentlerinin yavaş yavaş gerilemesine ve Filistin'in kent gerisi bölgelerinin yükselişine yol açtı. Bu dönem aynı zamanda, üç buçuk yüzyıldan fazla bir süre Filastin eyaletinin siyasi ve idari merkezi olmuş olan el-Ramla kentinin yavaş yavaş gerilemesiyle de işaretlendi; el-Ramla'nın nüfusu azaldı ve Cund Filastin'in başkenti, Fatımi döneminde 11. yüzyılda iki büyük depremle harap oldu (Mucir ed-Din 1866: 416; Lev 2006: 592). Ancak Filistin'in kıyı kentleri çok daha dramatik bir gerileme yaşadı. Nitekim Akka ve Yafa gibi kıyı kentleri, ancak 18. yüzyılın ortalarında toparlanmaya ve sosyo-ekonomik bir canlanma yaşamaya başladı. Buna karşılık, iç kesimdeki el-Kuds/Kudüs, 13.‒15. yüzyıllar boyunca Memlükler döneminde yeniden Filistin'in en gelişmiş metropol kenti oldu. 18. yüzyılda pamuk, buğday ve tekstil ürünlerindeki bölgesel ve küresel ticaret, Akka ve Nablus'u Filistin'in en büyük ve en müreffeh kentleri ile el-Şam bölgesinin en büyük kentleri arasına yükseltti (Doumani 1995; Philipp 2001).

However, the Crusader wars and overall insecurities of coastal Palestine brought about the slow decline of the coastal cities and the rise of Palestine’s urban hinterland. This period was also marked by the slow decline of the city of al-Ramla, which had been the political and administrative capital of the province of Filastin for over three and a half centuries; the population of al-Ramla decreased and the capital city of Jund Filastin was devastated during the Fatimid period by two major earthquakes in the 11th century (Mujir al-Din 1866: 416; Lev 2006: 592). But the coastal cities of Palestine experienced a more dramatic decline. In fact, coastal cities such as Acre and Jaffa began to recover and experience a socio-economic revival only in the middle of the 18th century. By contrast, the inland city of al-Quds/Jerusalem became once again the most developed metropolitan city of Palestine under the Mamluks throughout the 13th‒15th centuries. In the 18th century regional and global trade in cotton, wheat and textiles made Acre and Nablus the biggest and most prosperous cities in Palestine and among the largest cities in the al-Sham region (Doumani 1995; Philipp 2001).