Modern Filistin tarihini yerli halkın gözünden okumak, Osmanlı, İngiliz ve Siyonist egemen bakış açılarının ve kronolojilerinin üzerindeki vurguyu kaydırabilir ve yeni yerli perspektifler sunabilir.

Reading the history of modern Palestine through the eyes of the indigenous people can shift the emphasis away from hegemonic Ottoman, British and Zionist gaze and chronologies and provide new indigenous perspectives.

Modern (yeni) Akka, bu bakış açısının bir örnek incelemesi olarak ele alınabilir. El-Ömer'in devletinin bu güzel ve simgesel başkenti, küllerinden doğrularak yaklaşık iki yüz yıl boyunca Filistin'in en önemli modern kentsel merkezlerinden biri haline geldi. Bu durum, Osmanlı'nın imparatorluk hesaplarından veya "Osmanlı mirasından" çok, yerlilerin salt azmi ve kendi kimliklerini tanımlama çabasının sonucuydu.

Modern (new) Acre can be a case study of this perspective. This beautiful and iconic capital of al-ʿUmar’s state rose from the ashes to become one the most important modern Palestinian urban centres for nearly two centuries. This was less to do with imperial Ottoman calculations or the ‘Ottoman heritage’, and more the result of sheer indigenous determination and self-definition.

19. yüzyılın sonunda Akka'nın konumu, Batı'da daha büyük gemileri çalıştıran yeni ve güçlü buhar motorlarının geliştirilmesi, yeni ticaret yollarının açılması ve Filistin kıyılarının büyük Avrupa buharlı gemi şirketlerinin düzenli rotasının bir parçası haline gelmesi sonucunda gerilemiş, avantaj yakındaki kıyı kasabası Hayfa'ya geçmiştir (Seikaly 2002b: 97).

However, by the end of the 19th century Acre’s standing had declined to the advantage of the nearby coastal town of Haifa, as new powerful steam engines were developed in the West, powering bigger ships; new trade routes were opened up and the coast of Palestine became part of the regular route of the major European steamship companies (Seikaly 2002b: 97).

Filistinli anti-sömürgeci milliyetçiliğin yükselişi, halkın tarihine yönelik yeni yaklaşımların ortaya çıkması ve seçkinci anlatıların gerilemesiyle birlikte, el-Ümer bugün Filistinliler arasında bir "milliyetçi" kahraman olarak öne çıkmıştır (Joudah 1987, 2015). Yine de el-Ümer'in özyönetimli yapısı kendi çağının bağlamında değerlendirilmelidir; açıkça görülmektedir ki onun amaçları milliyetçi değil, hanedanlıktı.

With the rise of anti-colonialist Palestinian nationalism, the emergence of new approaches to people’s history and the decline of elite narratives, al-ʿUmar has emerged as a ‘nationalist’ hero among Palestinians today (Joudah 1987, 2015). Yet al-ʿUmar’s self-governing entity should be seen within the context of his age; clearly his aims were dynastic not nationalist:

Bağımsız bir Filistin için tarihsel bir dayanak "kanıtlamak" konusunda endişeli olan Filistinliler, sık sık on sekizinci yüzyılın sonlarında Filistin'in büyük bir bölümünün kontrolünü Osmanlılardan almak için çaba gösteren Filistinli lider Zahir el-Ömer'in çabasına başvurmaktadır… Ancak bu mücadeleleri "ulusal, topraksal temelli bilinç"e bağlamak tamamen farklı ve belirsiz bir meseledir. (Abu Lughod 1988: 203)

Anxious to ‘prove’ a historical basis for Palestinian Independence, Palestinians often refer to the effort of the Palestinian leader Dhaher al-Umar to wrest control of much of Palestine from the Ottomans in the late eighteenth century … But to attribute these challenges to ‘national, territorially-based consciousness’ is an altogether different and murky issue. (Abu Lughod 1988: 203)

Bununla birlikte, el-Ömer'in nispeten mütevazı bir geçmişten, "Filistin'in içinden" çıkması; etkili liderliği; en azından kendi yönetimi altında Osmanlı iltizam sistemini ortadan kaldırmasıyla Filistinli köylüler arasında kazandığı popülerlik; olağanüstü askeri başarıları; Filistin'de Osmanlı'nın doğrudan imparatorluk yönetimine karşı etkili direnişi ve Hristiyanlara, Yahudilere, Dürzilere ve Şiilere karşı izlediği dinî açıdan hoşgörülü politikaları, bir araya gelerek ona Filistinliler arasında efsanevi bir statü kazandırdı. Gerçek ve hayali yönleriyle el-Ömer, modern Filistinliler için bir rol modeli oluşturdu.

Nevertheless, al-ʿUmar’s emergence from a relatively humble background from ‘within Palestine’, his effective leadership, his popularity among the Palestinian peasantry for getting rid of the oppressive Ottoman Iltizam system – at least under his rule – his spectacular military successes, his effective resistance to Ottoman imperial direct rule in Palestine and his religiously tolerant policies towards Christians, Jews, Druze and Shiites all combined to give him a mythical status among Palestinians. Real and imagined, al-ʿUmar provided a role model for modern Palestinians.

Ancak Filistin ulusal bilinci, 18. yüzyılda Filistin'deki erken modern oluşumların aksine, geç Osmanlı dönemine ait bir gelişmedir ve el-Ömer'in döneminde ya da onun eliyle geliştirilmiş bir Filistin milliyetçi ideolojisinin var olduğuna dair tarihsel bir kanıt yoktur. Açıkça görülüyor ki, Zâhir el-Ömer'in modern bir "Filistin ulusal devletinin" kurucusu olduğu yönündeki "milliyetçi" efsane, bu güçlü liderin ve içinde yaşadığı çağın gerçek bağlamından çok daha etkileyici ve ilham verici. Yine de kendi eliyle biçimlendirdiği ve kendi kendini yönettiği Filistin oluşumunun tarihsel mirası ile politikalarının modern Filistin üzerindeki kalıcı etkisi inkâr edilemez.

However, Palestinian national consciousness, as opposed to 18th century early modernities in Palestine, is a late Ottoman development and there is no historical evidence that a nationalist Palestinian ideology existed at the time of, or was developed by, al-ʿUmar. Evidently the ‘nationalist’ myth of Dhahir al-ʿUmar as the founder of the first modern ‘Palestinian national state’ is far more powerful and inspiring than the actual context of this powerful leader and his age. Yet the historical legacy of his self-fashioned and self-governing Palestinian entity and the lasting impact of its policies on modern Palestine are undeniable.

Ayrıca, son derece önemli olan bir nokta şu: 18. yüzyılın büyük bölümünde, Galile merkezli özerk yönetimler olan el-Ömer ve el-Cezzar, özellikle Rusya, İngiltere ve Fransa başta olmak üzere Avrupa güçleriyle yakın ticari bağlar ve askeri ittifaklar kurarak, Galile'yi Lübnan'dan Gazze'ye uzanan Filistin kıyısının tamamıyla siyasi ve fiziksel olarak birleştirmiş, böylece Filistin merkezli tek bir idari yapı altında toplamıştır. Filistin'i tek bir jeopolitik birim olarak ele alan bakış açısından, 18. yüzyılın bu tarihsel mirasının etkisi, 19. yüzyılda Filistin'in yeni temsillerinin nasıl şekillendiğinde kısa sürede kendini gösterecektir.

Also, crucially, for much of the 18th century the Galilee-based autonomous regimes of al-ʿUmar and al-Jazzar, with their close trade links and military alliances with European powers, Russia, Britain and France in particular, politically and physically linked the Galilee with the entire Palestinian coast from Lebanon to Gaza under a Palestine-based single administration. From the perspective of viewing Palestine as a single geo-political entity, the impact of this historic legacy of the 18th century would soon become evident in the way new representations of Palestine evolved in the 19th century.

Dahir el-Ömer'in "modernleştirici" ve aydınlanmış yönetiminde Avrupa etkilerinin belirgin izleri görülmekteydi. Bu erken modernleşme çabaları, ülkedeki muhafazakâr dini otoritenin, yani Filistin şehirlerindeki müftülerin elinde bulunan otoritenin her zaman siyasi otoriteye tabi olmasıyla kolaylaşmıştı. İtalyan antikacı, bilim insanı ve gezgin Giovanni Filippo Mariti, 1760'ta Akka'ya gelmiş ve iki yıl boyunca Fransız mahallesinde yaşamıştır. Mariti, Kıbrıs, Suriye ve Filistin Seyahatleri adlı eserinde, Dahir el-Ömer'in başkenti Akka üzerindeki Avrupa fikirlerinin etkisini anlatır. Filistin'in yanı sıra Mısır ve Suriye'yi de etkisi altına alan o dönemki veba salgınına Akka Valisi'nin gösterdiği hızlı tepkiyi tasvir eder. Orta Çağ boyunca Filistin'de büyük ve küçük salgınlar (zaman zaman kıtlıkla birlikte) yinelenen bir olgu olmuş ve ülkede yüksek ölüm sayılarıyla yıkıcı sonuçlar doğurmuştur. Filistin'in Akdeniz liman kentlerinde Birinci ve İkinci Dünya Savaşları sırasında da küçük salgınlar yaşanmıştır. Yine de 1760'ta aydınlanmış el-Ömer kararlı bir şekilde harekete geçmiş, dini batıl inançları bir kenara iterek Akka'da sıkı bir karantina dahil önleyici tedbirler uygulamış ve şehre girip çıkan tüccarları etkileyen önlemler almıştır. Bu tedbirler, salgının kalabalık şehir üzerindeki etkisini azaltmaya yardımcı olmuş ve birçok hayatı kurtarmıştır.

European influences on the ‘modernising’ and enlightened administration of Dhaher al-ʿUmar were much in evidence. These early modernisation efforts were facilitated by the fact the conservative religious authority in the country, which rested with the muftis in the cities of Palestine, was always subordinate to the political authority. Italian antiquarian, scientist and traveller Giovanni Filippo Mariti, who arrived in Acre in 1760 and resided in the French quarter for two years, writes in Travels Through Cyprus, Syria, and Palestine about the influence of European ideas on the capital of Dhaher al-ʿUmar, Acre. He describes the swift response of the Governor of Acre to the then raging plague which was affecting not only Palestine but also Egypt and Syria. Large and small epidemics (occasionally combined with famine) had been a recurrent feature of medieval Palestine with devastating effects in terms of the high death toll in the country. Small epidemics also occurred in the Mediterranean port cities of Palestine during the First and Second World War. Yet in 1760 the enlightened al-ʿUmar acted decisively, brushing aside religious superstitions and imposing precautionary measures including a strict quarantine in Acre and measures affecting traders entering and leaving the city; these measures helped to minimise the effect of the epidemic on the crowded city and saved many lives:

Akka valisi, insanlara bu salgının yıkımından kaçmaları için imkân sağlayarak salgının seyrini kontrol altına almaya çalıştı; Müslüman dininin dogmalarına aykırı olmasına rağmen bu imkânlar hevesle benimsendi. Avrupalılar onlar için örnek oldu; vali de gerekli bilgilerin tamamını edindikten sonra, onların örneğini izleyerek kalabalık ailesiyle birlikte kendini içeri kapattı. Müslüman hukukunun koruyucusu olarak doğmuş olan müftü ise, bu hukukun mahkûm ettiği bir davranışı taklit edemezdi. Sessizce ihtiyatlı bir tecride çekilmek yerine, bu yeni yönteme karşı gür sesle çıktı; valiyi davranışından dolayı azarladı… Ancak vali, müftünün bu dindarca çılgınlığına yalnızca güldü ve ona iki yüz elli sekin para cezası kesmek üzere bir asker birliği gönderdi.6

The governor of Acre checked the progress of this plague, by giving the inhabitants the means of withdrawing from its ravages; and these means, though contrary to the dogmas of the Mohametan religion, were eagerly embraced. The Europeans became their models; and the governor, after deriving them from every necessary information, shut himself up, after their example, together with his numerous family. The Muphti [mufti, top religious judge of Acre] alone, born the protector of the Mohametan law, cannot imitate a conduct which that law condemns. Instead of shutting himself up with silence in a prudent confinement, he thundered forth against this new method; reproached the governor for his conduct … The governor, however, only laughed at this pious folly of the Muphti and sent a detachment of soldiers to impose a fine on him of two hundred and fifty sequins.6

(Mariti 1792: 200‒201, 203‒204)

(Mariti 1792: 200‒201, 203‒204)

Al-ʿUmar, Mısır'lı Muhammed ʿAli (1769–1849) gibi ve Nablus ile Kudüs'ün Filistinli Osmanlı kentli seçkinlerinin aksine, kuralları çiğneyen ve kural koyan biriydi, kural kabul eden değil. Bu kentli seçkinler, güç ilişkisi nedeniyle kendilerini imparatorluk "kural koyucusu" Osmanlı'nın altında, daha az etki, otorite ve önem taşıyan bir konumda bulunan tabi bir durumdaydılar. Buna karşılık al-ʿUmar'ın fiilen bağımsız yönetimi, Filistin'deki Osmanlı yönetiminin otoritesine doğrudan karşı çıkılarak ve ona meydan okunarak kurulmuştu; yine de Osmanlı Halifesi'nin meşruiyetini resmen tanıyordu. Al-ʿUmar'ın otoritesi İslami meşruiyet ve iktidar bağlamında işliyordu ve Filistin'in İslam tarihi, iktidar, otorite ve meşruiyet konusunda çeşitli anlayışlar üretmişti. Al-ʿUmar'ın devletine eleştirmenleri tarafından bir şeyhlik denmiş, merhum Albert Hourani ise onu "küçük bir krallık" olarak nitelendirmiştir (Joudeh 2015'ten aktarılmıştır). Ancak çeyrek asırdan fazla bir süre boyunca Filistin'in çoğunda egemen bir "sınır devleti" olarak tanımlanması daha uygun olacaktır. Yine de, İslami iktidar ve meşruiyetin daha geniş tarihsel bağlamında bir emirlik olarak nitelendirilebilir. Tarihsel olarak emirlik, Müslüman bir emir, sultan, şeyh, askeri komutan, vali veya prens tarafından yönetilen coğrafi-siyasi bir varlık ya da devletti. Etimolojik olarak emirlik ya da amirlik (Arapça: imare), bir emirin toprak birliğinin yönetimidir. Arapça terim aynı zamanda prenslik anlamını da taşıyabilirdi. İslam altında ve yakın zamana kadar emirlikler, yaygın bir yönetim biçimi ve fiili devletlilik türüydü. Emirliklerin çeşitleri arasında, 756 ile 929 yılları arasında Endülüs'te başkenti Kurtuba olan bağımsız bir devlet olan ünlü Kurtuba Emirliği de yer almaktadır. Başlangıçta Şam'daki Emevî Halifelerinin meşruiyetini kabul etmekle birlikte, aslında Kurtuba Emirliği yalnızca Abbasî devletine karşı ve Bağdat'taki Abbasî Halifelerinin reddi doğrultusunda büyümekle kalmadı, aynı zamanda kendini dönüştürerek Kurtuba Halifeliğine evrildi. Başkenti Kurtuba olan bu devlet 929 ile 1031 yılları arasında varlığını sürdürdü ve o dönemde dünyanın en gelişmiş ülkelerinden biriydi. Yine Endülüs'te, Garnata Emirliği (Nasrî Garnata Krallığı olarak da bilinir; İspanyolca: Reino Nazarí de Granada) 1248 yılında kuruldu ve Hristiyan Kastilya Krallığı ile ittifak kurdu; sonraki 250 yıl boyunca vergi ödeyen bir devlet olarak kaldı. İberya Yarımadası'nda Müslümanlar tarafından yönetilen son devletti. Birkaç yüzyıl sonra, el-Ömer'in Filistin'deki gücünün zirvesinde, 18. yüzyılın ortalarında, Kuveyt 1750'lerde Kuveyt Şeyhi'nin başkanlığında bir emirlik hâline geldi. 19. yüzyılın sonunda Kuveyt Emirliği bir İngiliz himayesi altına girdi ve o tarihten itibaren modern bir devlete dönüştü. El-Ömer'in devleti, kurucusunun 1775'teki ölümünden sonra da ayakta kalsaydı ve 19. yüzyılın ilerleyen yıllarına kadar varlığını sürdürseydi, bugün Filistin'in modern tarihi Osmanlı, İngiliz veya Siyonist bakış açılarıyla değil, Filistin'in yerli halkının gözüyle okunup yazılıyor olurdu.

Al-ʿUmar, like Muhammad ‘Ali of Egypt (1769–1849) and unlike the Palestinian Ottoman urban elites of Nablus and Jerusalem, was a rulebreaker and a ruler-maker, not a rule-taker, These urban elites were in a subordinate state of affairs where the power dynamic put them at a position of less influence, authority and significance than their imperial Ottoman ‘rule-maker’. By contrast, al-ʿUmar’s effectively independent regime was created in direct opposition and as a challenge to the authority of the Ottoman rule in Palestine, while nominally acknowledging the legitimacy of the Ottoman Caliph. Al-ʿUmar’s authority operated within the context of Islamic legitimacy and power and Islamic history of Palestine produced a variety of notions of power, authority and legitimacy. Al-ʿUmar’s state has been referred to by its detractors as a sheikhdom, while the late Albert Hourani referred to it as a ‘little kingdom’ (cited in Joudeh 2015), but it would be more appropriate to describe it as a sovereign ‘frontier state’ in most of Palestine for over a quarter of a century. However, it could be described as an emirate within the wider historical Islamic context of power and legitimacy. Historically an emirate was a geo-political entity or state that was ruled by a Muslim emir, sultan, sheikh, military commander, governor or prince. Etymologically emirate or amirate (Arabic: imarah) is the administration of territorial entity of an emir. The Arabic term could also imply principality. Under Islam, and until recently, emirates were a common form of governance and actual statehood. The variety of emirates included the famous Emirate of Córdoba, which was an independent state in Andalusia between 756 and 929, with Córdoba as its capital. Initially acknowledging the legitimacy of the Umayyad Caliphs in Damascus, in fact the Emirate of Córdoba not only grew in direct opposition to the Abbasid state and rejection of the Abbasid Caliphs in Baghdad, but also evolved and transformed itself into the Caliphate of Córdoba. With its capital in Córdoba, this state existed from 929 to 1031 and was at the time one of the most developed countries in the world. Also in Andalusia, the Emirate of Granada (also known as the Nasrid Kingdom of Granada; Spanish: Reino Nazarí de Granada), was established in 1248 and aligned with the Christian Kingdom of Castile, and remained a tributary state for the next 250 years. It was the last state in the Iberian Peninsula to be ruled by Muslims. Several centuries later, at the height of al-ʿUmar’s power in Palestine in the mid-18th century, Kuwait became an emirate in the 1750s, headed by the Shaykh of Kuwait. In the late 19th century the Emirate of Kuwait became a British protectorate and it has since evolved into a modern state. Had al-ʿUmar’s state survived the death of its founder in 1775 and persisted well into the 19th century, today the modern history of Palestine would be read and written with the eyes of the indigenous people of Palestine, rather than through Ottoman, British or Zionist perspectives.

Al-ʿUmar’nın dawlah qutriyyah’ı ile el-Cezzar’ın güçlü ve özerk yönetiminin hem Avrupa hem de geç Osmanlı düşüncesi üzerindeki, ayrıca modern Filistin ruhu ve hafızası üzerindeki kalıcı etkisi pek abartılamaz. 18. yüzyılın ortalarında el-ʿUmar, Celile'deki güç merkezini Safed'den (ve Safed Livası'ndan) Akka'ya taşıdı; el-ʿUmar bu kenti el-Şam bölgesinin en büyük, en zengin ve en sağlam surlarla korunan şehirlerinden birine dönüştürdü. Bu nedenle, 1799'da Napolyon Bonapart'ın bu şehri ele geçirmeye çalışıp başarısız olması bir tesadüf sayılmaz. Yetmiş yıl sonra, 1870'lerin başında – dokuzuncu bölümde göreceğimiz gibi – Osmanlılar Filistin'i yeniden düzenledi ve ülkedeki üç idari bölgeden biri olarak Akka sancağını kurdu. 1266'dan 18. yüzyılın başlarına kadar neredeyse beş yüzyıl boyunca Safed, Celile'nin başkentiydi; 1517'den sonra Osmanlılar, Safed'in Celile'deki idari konumunu, Safed idari sancağını kurarak doğruladı. Safed'in Memlükler ve Osmanlılar altında yüzyıllarca Celile ve kuzey Filistin'e hâkim olduğu göz önüne alındığında, geç Osmanlı döneminde Akka sancağının kurulması, 18. yüzyıl Filistin'inde el-ʿUmar ve el-Cezzar döneminin, geç Osmanlı'nın Filistin'e bakışı ve Filistin'in idari yeniden yapılanması açısından bıraktığı kalıcı miraslardan biri olarak da sayılmalıdır.

The lasting impact of al-ʿUmar’s dawlah qutriyyah and al-Jazzar’s powerful autonomous regime on both European and late Ottoman thinking as well as on the modern Palestinian psyche and memories can hardly be overstated. In the mid-18th century al-ʿUmar shifted the centre of power in Galilee from Safad (and the Liwa of Safad) to Acre, a town which al-ʿUmar transformed into one of the biggest, wealthiest and most well-fortified cities of the al-Sham region. It is hardly a coincidence, therefore, that in 1799 Napoleon Bonaparte sought but failed to conquer the city. Seventy years later, in the early 1870s – as we shall see in chapter nine – the Ottomans reorganised Palestine and created the sanjak of Acre as one of three administrative regions in the country. For nearly five centuries from 1266 until the early 18th century, Safad was the capital of the Galilee and after 1517 the Ottomans confirmed its administrative position in Galilee by creating the administrative sanjak of Safad. In view of the fact that the Safad had dominated the Galilee and northern Palestine for centuries under both the Mamluks and Ottomans, the creation of the sanjak of Acre in the late Ottoman period should also be counted as one the lasting legacies of 18th century Palestine under al-ʿUmar and al-Jazzar for the late Ottoman perception, and administrative reorganisation, of Palestine.

Her şeyden önce, Ömer el-Zâhir'in (al-ʿUmar) güçlü yönetimi, Filistin'in aracılık temelli (hami–müşteri) elit siyasetine ve hem Osmanlı'nın geç döneminde hem de İngiliz Mandası altındaki Filistin'i 1948'e kadar rahatsız eden, aile merkezli, yoğun rekabetçi ve derin bölünmüş kentsel elit siyasetine bir alternatif model sundu.

Above all, al-ʿUmar’s powerful regime provided an alternative model to the intermediary (patron‒client) elite politics of Palestine and to the family-oriented, fiercely competitive and deeply fractious urban elite politics which bedevilled both late Ottoman and Mandatory Palestine until 1948.