7.6 Tarihi Filistin'in Mozaikleri, Süreklilikler ve Dönüşüm: El-Halil'in Filistin Cam İşçiliği Sanayisi ve El-Kuds Mozaik Okulu - Filistin: Dört Bin Yıllık Bir Tarih | Quran Course

7.6 Tarihi Filistin'in Mozaikleri, Süreklilikler ve Dönüşüm: El-Halil'in Filistin Cam İşçiliği Sanayisi ve El-Kuds Mozaik Okulu - Filistin: Dört Bin Yıllık Bir Tarih | Quran Course

0% read · 3 min left

Filistin: Dört Bin Yıllık Bir Tarih Bookmark

This chapter was translated automatically from English and may contain mistakes. Read the original

Show original

7.6 Tarihi Filistin'in Mozaikleri, Süreklilikler ve Dönüşüm: El-Halil'in Filistin Cam İşçiliği Sanayisi ve El-Kuds Mozaik Okulu

7.6 The Mosaics Of Historic Palestine, Continuities And Transformation: The Palestinian Glasswork Industry Of Al-khalil And The School Of Mosaics Of Al-quds

by Nur Masalha3 min readViewed 189 times

Mozaik sanatı için Arapça terim fusayfisaa'dır. Bu Arapça terim, Bizans Yunancasındaki Ψηφιδωτό teriminin bir transliterasyonudur ve mozaik sanatı Bizans İmparatorluğu döneminde olağanüstü bir gelişme göstermiştir. Bizans tarzı mozaikler, Provincia Palaestina'nın (Prima, Secunda ve Tertia) kiliselerini, sinagoglarını ve tapınaklarını süslüyordu; bu bölge 4. yüzyıldan itibaren duvar, tavan ve zemin mozaikleriyle özenle bezenmişti. Hem Aelia Capitolina'daki (Kudüs) I. Justinianus (527–565) tarafından inşa ettirilen Nea Kilisesi (Νέα Ἐκκλησία) hem de büyük bir Konstantin bazilikası olarak yapılan Beytlehem'deki Doğuş Kilisesi mozaiklerle süslenmişti. Doğuş Kilisesi'nin, tipik Roma geometrik motiflerine sahip özgün mozaik zemini bugün kısmen korunmaktadır. Daha önce de gösterdiğimiz gibi, ülkenin adı Palaestina'nın Yunanca karşılığı (Παλαιστινη), MS 560‒565 yıllarına tarihlenen ve o dönemde Bizans'ın Palaestina Prima eyaletine bağlı bir kasabada bulunan ünlü Madaba Mozaik Haritası'nda yer almaktadır. Benzer Arap-Bizans tarzı mozaikler, Emevi dönemine ait Hişam Sarayı'nda (Qaṣr Hişam), Cericho kasabasının 5 kilometre kuzeyinde yer alan önemli bir erken İslam arkeolojik alanı olan Hirbetü'l-Mefcar'da bulunmuştur. Bu alandaki kazılardan çıkan buluntuların birçoğu bugün, işgal altındaki Doğu Kudüs'te bulunan Rockefeller Müzesi'nde (eski adıyla Filistin Arkeoloji Müzesi) sergilenmektedir.

Filistin mozaik sanayii (duvar, tavan ve zemin) da Eyyubi ve Memlük dönemlerinde Kudüs'te yürütülen yapı programlarının etkisiyle gelişti ve daha da büyüdü. Haçlı sonrası dönemde Eyyubiler ve Memlükler'in Filistin'i ülkenin iç kesimlerine doğru yeniden yönlendirmesi ve merkezlemesi, bunun bir sonucu olarak dağ şehirlerinin (el-Halil, el-Kuds, Nablus, Safed) yeniden yükselişi, Mucir ed-Din el-Uleymi'nin "Kudüs ve el-Halil'in Görkemli Tarihi" adlı eserinde yansımasını bulur. Mucir ed-Din yalnızca Filistin terimine defalarca atıfta bulunmakla kalmaz, aynı zamanda Filistin'de bölgesel sosyal ve kültürel kimliklerin evrimine, özellikle de el-Halil (ve Cebel el-Halil bölgesi) ile el-Kuds (Cebel el-Kuds bölgesi) şehirlerine bağlı Filistin bölgesel sanatlarına ve kimliğine dikkat çeker. Eyyubi, Memlük ve Osmanlı dönemlerinde oluşup gelişen, yüzyıllarca varlığını sürdüren ve modern döneme kadar ulaşan bu iki şehir arasındaki yakın sosyal, ekonomik, kültürel ve sanatsal bağlar, Filistin'in içindeki iç faktörlerin Filistin içinde güçlü bölgesel kimliklerin oluşumuna nasıl katkıda bulunduğunu gösterir. Bu kimlikler, 15. yüzyılda Mucir ed-Din ve 17. yüzyılda Hayreddin er-Ramli ile et-Tumurtaşi gibi Filistinli Müslüman yazar ve kadıların eserleri gibi, Filistin'in tarihini ve anılarını canlı tutarak Filistin kavramına büyük katkı sağlamıştır.

The Palestine mosaic (wall, ceiling and floor) industry also flourished and grew further under the impact of the Ayyubid and Mamluk building programmes in Jerusalem. The reorientation and re-centring of Palestine in the post-Crusader era by the Ayyubids and Mamluks towards the interior of the country and the rise again of the cities of the mountain (al-Khalil, al-Quds, Nablus, Safad) as a consequence are reflected in work of Mujir al-Din al-ʿUlaymi, The Glorious History of al-Quds and al-Khalil. Mujir al-Din not only repeatedly refers to the term Filastin but also points to the evolution of regional social and cultural identities in Palestine and in particular Palestinian regional arts and identity linked to the cities of al-Khalil (and the area of Jabal al-Khalil) and al-Quds (the area of Jabal al-Quds). These close social, economic, cultural and artistic links between the two cities, which were formed and flourished during the Ayyubid, Mamluk and Ottoman periods, have endured for centuries and survived into the modern period; and they point to the way internal Palestinian factors contributed to the formation of strong regional identities within Palestine, identities which, like the works of Palestinian Muslim writers and qadis – Mujir al-Din in the 15th century and Khair al-Din al-Ramli and al-Tumurtashi in the 17th century – contributed greatly to the concept of Palestine by keeping the history and memories of Filastin alive.

Eyyubi ve Memlük dönemlerinde Filistin, Kahire ve Şam'dan sosyal, kültürel ve mimari etkiler altında kaldı. Ancak Nablus, el-Kuds ve el-Halil gibi başlıca Filistin şehirleri, yerel olarak üretilen mallarının büyük bölümünü de Şam ve Kahire'ye ihraç ediyordu (örneğin bkz. İbn Battuta 2005: 57). Ne yazık ki, Filistin'in içsel faillik gücü ile üretken ve yaratıcı kapasitesi, çoğu zaman imparatorluk kronolojilerine takılıp Eyyubi ve Memlük dönemi Kudüs'ünün İslam sanat ve mimarisinin arkasındaki dış etkilere yorum yapmayı tercih eden tarihçiler tarafından göz ardı edilmekte ya da üstü örtülmektedir; bu tarihçiler Filistin tarihini içeriden görmekte ve Filistinlilerin özerk failliğini kavramakta başarısız olmaktadır. Örneğin tarihçiler sıklıkla, üslubu Şam'daki Tankiziyye Medresesi'ne benzeyen Kudüs'teki Tankiziyye Medresesi'nin estetiğine işaret etmekte (bkz. Rosen-Ayalon 2006: 119, 155), ancak Filistin içinde ortaya çıkan bağımsız Filistin sanat okullarını görmemektedir. Nitekim Memlük döneminde Filistin'e özgü zanaat gelenekleri ve sanat okulları gelişmiş, bunlar el-Halil'in cam endüstrisinde ve Filistin Mozaik Okulu'nda karşımıza çıkmaktadır. Bu gelenekler modern döneme kadar varlığını sürdürmüştür. 13. yüzyılda, Memlük döneminde el-Halil, Arapça adıyla zücâci'l-Halîlî olarak bilinen cam takılar da dahil olmak üzere, gelişen ve büyük saygı gören bir cam endüstrisi geliştirmiştir; el-Halil'in Eski Şehri'nde hâlâ "Cam Üfleyiciler Mahallesi" adında bir semt bulunmakta ve Halil camı bugüne dek şehir için bir turistik cazibe merkezi olmayı sürdürmektedir. Geleneksel olarak cam, Ölü Deniz'den elde edilen sodyum karbonat dahil olmak üzere yerel hammaddeler kullanılarak eritilmiştir. El-Halil'de üretilen vitray pencereler ve cam üzerine yapılmış büyük sanat eserleri, Kudüs Eski Şehri'ndeki Kubbetü's-Sahra'yı da süslemektedir (el-Ju'beh 2008). El-Halil'in cam lambaları ve cam süsleri Mısır, Suriye, Arabistan ve Afrika'ya ihraç edilmiştir. Şehir, modern dönemde Arap dünyasında ve Filistin'e giden Batılı gezginler arasında cam üretimiyle tanınır hale geldi. Ayrıca 1873'te Viyana'da düzenlenen Dünya Fuarı'nda cam süslemeleriyle temsil edildi.4

During the Ayyubid and Mamluk periods Palestine came under social, cultural and architectural influences from Cairo and Damascus. But also the key Palestinian cities such as Nablus, al-Quds and al-Khalil exported much of their locally manufactured goods to Damascus and Cairo (see, for instance, Ibn Battuta 2005: 57). Unfortunately, however, the internal Palestinian agency and the productive and creative capacities of Palestine are often ignored or glossed over by historians who are frequently preoccupied with imperial chronologies and prefer to comment on the external influences behind the Islamic art and architecture of Ayyubid and Mamluk Jerusalem, failing to see Palestinian history from within or the autonomous agency of the Palestinians. For instance, historians often point to the aesthetics of the Tankiziyyah Madrasah in Jerusalem, whose style resembles the Tankiziyah Madrasah in Damascus (see e.g. Rosen-Ayalon 2006: 119, 155), but fail to see independent Palestinian schools of arts emerging within Palestine. Indeed, distinct Palestinian craft traditions and schools of arts developed during the Mamluk period and these are found in the glass industry of al-Khalil and the Palestinian School of Mosaics. These traditions have survived into the modern period. In the 13th century during the Mamluk period al-Khalil developed a flourishing and highly respected glass industry, including glass jewellery known in Arabic as zujaj al-khalili; the Old City of al-Khalil still includes a district named the ‘Glass-Blower Quarter’ and Hebron glass continues to the present time to serve as a tourist attraction for the city. Traditionally, the glass was melted using local raw materials, including sodium carbonate from the Dead Sea. Stained glass windows and great works of art in glass produced in al-Khalil also adorn the Dome of the Rock in the Old City of Jerusalem (al-Ju’beh 2008). Al-Khalil’s glass lamps and glass ornaments were exported to Egypt, Syria, Arabia and Africa. The city became well known for its glass production throughout the Arab world and to Western travellers to Palestine in the modern period. It was also represented with glass ornaments at the World Exposition of 1873 in Vienna.4

Filistin cam işçiliği, mozaik ve el sanatlarının kalitesi sıkı bir şekilde düzenleniyordu ve bu düzenleme sisteminin mirası, Memlük dönemi ekonomik denetim sisteminden günümüz Filistin halk dilinde Hisbe gibi terimlerde ve Filistin aile adlarında, örneğin El-Halil (Hebron) şehrinin önde gelen Müslüman ailelerinden Muhtesib ailesinde varlığını sürdürmüştür. Filistin cam işçiliği, mozaik ve el sanatlarının kalitesi sıkı bir şekilde düzenleniyordu ve bu ekonomik düzenleme sisteminin Memlük dönemi mirası, günümüz Filistin halk dilinde Hisbe gibi terimlerde ve El-Halil (Hebron) şehrinin önde gelen Müslüman ailelerinden Muhtesib gibi Filistin aile adlarında varlığını sürdürmüştür. İslam Filistini'ndeki muhtesiblik sistemi, İngiliz tarihçi E. P. Thompson'ın bir deyişini ödünç alarak söylersek, kapitalizm öncesi "ahlaki ekonomi"nin bir parçasıydı; bu sistem sosyal adalet ve kamu yararına ilişkin şeriat ilkelerinden etkilenmiş ve Yakın Doğu'da geniş ölçüde yaygınlaştırılmıştı. Muhtesib, Memlük sultanı tarafından atanan önemli bir görevliydi; görevleri arasında fiyatların düzenlenmesi, Filistin, Mısır ve Şam'daki çarşıların ve ticaretin denetlenmesi ve teftişi yer alıyordu. Bu çeşitli görevler, kamusal işlerin şeriatın (İslam hukukunun) ahlaki gereklerine uygun yürütülmesini de kapsıyordu. Ortaçağda kentsel merkezlerde tekrarlayan salgınlar olağan bir olguydu; hijyenik koşullar ile kamu hamamları ve şehirlerdeki kamu çeşmeleri için temiz suyun sürekli temini, İslam dünyası genelinde Filistin'deki İslam inşaat mühendisliğinin başlıca başarılarıydı. Muhtesib, yazılı resmi kılavuzlara dayanarak çarşılardaki hijyenik koşulların, ölçü ve tartıların, paranın, ürün ve imal edilmiş malların fiyatlarının, kamusal alanların güvenliğinin ve halka satılan yiyeceklerin düzenlenmesini denetliyordu. Ayrıca zanaatkârların ve inşaatçıların, mesleklerine ilişkin belirlenmiş şartlara ve yapım standartlarına uymalarını sağlıyordu (Ibn al-Ukhuwah 1976; Broadbridge 1999; Hill, D. 1984).

The quality of Palestinian glasswork, mosaics and crafts was tightly regulated and this legacy of the Mamluk system of regulation has survived in modern Palestinian vernacular terms such as Hisbe and in Palestinian family names such as the Muhtasib, a leading Muslim family in the city of al-Khalil (Hebron). The quality of Palestinian glasswork, mosaics and crafts was tightly regulated and this legacy of the Mamluk system of economic regulation has survived in modern Palestinian vernacular terms such as Hisbe and in Palestinian family names such as the Muhtasib, a leading Muslim family in the city of al-Khalil (Hebron). The muhtasib system in Islamic Palestine was part of the pre-capitalist ‘moral economy’ (to borrow an expression by English historian E. P. Thompson), influenced by sharia principles of social justice and the public good and widely promoted in the Near East. The muhtasib was an important official appointed by the Mamluk sultan whose duties included the regulation of prices and supervision and inspection of bazaars and trade in Palestine, Egypt and al-Sham. These varied duties also included ensuring that public business was conducted in accordance with the ethical requirements of the sharia (Islamic law). Recurrent epidemics were a regular phenomenon in the urban centres of the Middle Ages and hygienic conditions and the continuous supply of clean water, for public baths and public drinking fountains in the cities, were major achievements of Islamic civil engineering in Palestine throughout the Muslim world. Relying on written official manuals, the muhtasib supervised the regulation of hygienic conditions in the bazaars, weights and measures, money, prices of produce and manufactured goods, safety of public places and food sold publicly. They also ensured that craftsmen and builders adhered to the specification set for their craft and construction standards (Ibn al-Ukhuwah 1976; Broadbridge 1999; Hill, D. 1984).