Filistin üzerine tarihsel yazın, imparatorluk kronolojileri ile sömürgeci yöntemler ve "dışarıdan" tarih yaklaşımları tarafından egemen kılınmıştır.

The historical writing on Palestine is dominated by imperial chronologies and colonising methodologies and history ‘from without’ approaches.

Benzer bir çerçevede, Filistin teriminin Geç Memlük ve Erken Osmanlı dönemlerinde yerli Araplar tarafından tamamen unutulduğu ve bu terimin ancak Geç Osmanlı döneminde Avrupa ile temas halinde olan yerli Arap Hristiyanlar aracılığıyla onlara yeniden hatırlatıldığı öne sürülmüştür. Alman İslam tarihi uzmanı Gudrun Krämer, "A History of Palestine: From the Ottoman Conquest to the Founding of the State of Israel" adlı eserinde bu konuda şu isabetli gözlemi yapmaktadır:

In a similar vein, it has been suggested that the term Palestine had been completely forgotten by local Arabs during the late Mamluk and early Ottoman periods and that it was only brought back to them in the late Ottoman period by local Arab Christians in touch with Europe. In her work A History of Palestine: From the Ottoman Conquest to the Founding of the State of Israel, Gudrun Krämer, a German scholar of Islamic history, astutely observes:

Ve yine de, "Filistin" teriminin yalnızca Avrupa Rönesansı döneminde, Yunan ve Roma antikitesine bilinçli bir atıfla yeniden canlandırıldığı, Yahudiler tarafından hiçbir zaman kullanılmadığı, yerli Araplar tarafından tamamen unutulduğu ve onlara Avrupa ile temas halinde olan Arap Hristiyanlar tarafından geri getirildiği yönündeki yaygın görüş artık savunulamaz. (Krämer 2011: 16)

And yet, the widespread view that the term ‘Palestine’ was only revived at the time of the European Renaissance with its conscious reference to Greek and Roman antiquity, that it was never used by Jews, that it had been entirely forgotten by local Arabs, and that it was brought back to them by Arab Christians in touch with Europe, can no longer be upheld. (Krämer 2011: 16)

Aslında tarihi Filistin'in hafızası, Memlük ve Osmanlı dönemleri boyunca Filistinli Müslüman yazarlar ve hukukçular ile Filistin'den geçen Arap ve Müslüman gezginler tarafından canlı tutulmuştur. 14. yüzyılda Memlükler döneminde "Filastin" adı, Arap ve Müslüman gezginler tarafından, çoğu zaman İslam hâkimiyeti altında birkaç yüzyıl boyunca Cund Filastin eyaletinin eski başkenti olan el-Remle şehriyle bağlantılı olarak anılmıştır. Kuzey Afrika'dan gelen ünlü Müslüman gezgin ve alim İbn Battuta, İslam dünyasının büyük bölümünü dolaşmış ve 1326 yazında Filistin'i ziyaret etmiştir. Daha sonra seyahatini, Rihle ('Yolculuk' ya da 'Seyahatler') adıyla yazıya dökmüştür:

In fact, the memory of historic Palestine was kept alive throughout the Mamluk and Ottoman periods by Palestinian Muslim writers and jurists as well as by Arab and Muslim travellers through Palestine. In the 14th century under the Mamluks the name Filastin was cited by Arab and Muslim travellers, often also in connection with the city of al-Ramla, the former capital of the province of Jund Filastin for several centuries under Islam. Ibn Battuta, the famous Muslim traveller and scholar from North Africa, travelled through most of the Muslim world and visited Palestine in the summer of 1326. He later wrote his account as the Rihlah (‘Journey’ or ‘Travels’):

Bundan sonra Kudüs [el-Kuds]'ten Askalon kalesine yolculuk ettim; burası tamamen harabe haline gelmişti. Ömer Camii olarak bilinen büyük camiden geriye yalnızca duvarları ile benzersiz güzellikteki birkaç mermer sütun kalmıştı; bunların bir kısmı ayakta, bir kısmı yere devrilmişti.

I journeyed thereafter from Jerusalem [al-Quds] to the fortress of Askalon, which is a total ruin. Of the great mosque, known as the mosque of ‘Omar, nothing remains but its walls and some marble columns of matchless beauty, partly standing and partly fallen.

Bunların arasında harika bir kırmızı sütun vardır; insanlar, Hristiyanların onu kendi ülkelerine götürdüğünü, ancak sonradan kaybettiklerini, sütunun Askalon'da yerinde bulunduğunu anlatırlar. Oradan, Filastin olarak da bilinen er-Ramla şehrine gittim; peygamberlerden üç yüzünün gömülü olduğu söylenen camilerin kıblesinde yer alır. Er-Ramla'dan Nablus kasabasına gittim; ... bol ağaçlı, daimi akan suları olan ve [eş-Şam]'ın zeytin bakımından en zengin şehirlerinden biri olan bir şehir. Buradaki zeytinyağı Kahire ve Şam'a ihraç edilir. Keçiboynuzu şurubu da Nablus'ta üretilir ve Şam'a ve başka yerlere ihraç edilir ... Nablus'un adını taşıyan, iyi ve lezzetli bir meyve olan bir kavun türü de vardır ... Oradan Aclun'a gittim ... Gavr'dan geçerek sahil boyunca ilerleyip harap durumda olan Akka [Akre]'ye vardım ... Akka, eskiden Franklerin [Haçlıların] ülkesinin başkenti ve limanıydı ... ve Konstantinopolis'in kendisiyle rekabet edecek düzeydeydi.

Amongst them is a wonderful red column, of which the people tell that the Christians carried it off to their country but afterwards lost it, when it was found at its place at Askalon. Thence I went on to the city of ar-Ramlah, which is also called Filastin, in the qibla of those mosques they say three hundred of the prophets are buried. From ar-Ramlah I went to the town of Nabulus ... a city with an abundance of trees and perennial streams and one of the richest in [al-Sham] for olives. The oil of which is exported thence to Cairo and Damascus. It is at Nabulus that the carob-sweet is manufactured and exported to Damascus and elsewhere ... Nabulus has also a species of melon which is called by its name, a good and delicious fruit ... Thence I went to Ajalun ... passing through the Ghawr, followed the coast to Akka [Acre] which is in ruins ... Akka was formerly the capital and port of the country of the Franks [Crusaders] ... and rivalled Constantinople itself. (Ibn Battuta 2005: 57‒58)

Ancak Filistin'in toplumsal hafızası ve siyasi coğrafyası, belki de Memlük döneminde Filistin'den geçen Arap yazarlardan daha canlı biçimde, ülkede yaşayan yerli Müslüman Filistinli yazarlar tarafından canlı tutulmuştur. Geç Memlük döneminde yazan Filistinli Müslüman kadı, tarihçi ve Kudüslü Mücîr ed-Dîn el-Uleymî (ö. 1522) (مجير الدين العليمي ‒1456), kapsamlı eseri *el-Üns el-Celîl bi-Târîh el-Kuds ve'l-Halîl* (*Kudüs ve Halil'in Görkemli Tarihi*, yaklaşık 1495) adlı kitabında, yurdunu yirmi iki kez tekrarladığı bir terim olan Filistin (Filastin) olarak sık sık anar. Ayrıca Mukaddes Diyar (el-Ardü'l-Mukaddese) terimini de kullanmasına rağmen, eš-Şâm gibi başka coğrafi adlardan hiçbiri anılmaz. Mücîr ed-Dîn, eş-Şâm bölgesini biri tarihi ve modern Filistin ile bağlantılı olan ikisi dahil beş ayrı eyalete ayırır:

But the social memory and political geography of Palestine were kept alive perhaps more vividly by indigenous Muslim Palestinian writers living in the country than by Arab writers travelling through Palestine during the Mamluk period. Writing during the late Mamluk period, Mujir al-Din al-ʿUlaymi ( 1522 ) (مجير الدين العليمي ‒1456), a Palestinian Muslim qadi, historian and Jerusamelite, in his comprehensive work The Glorious History of al-Quds and al-Khalil (al-Uns al-Jalil bi-Tarikh al-Quds wal-Khalil, c. 1495), extensively refers to his native country as Filastin, a term he repeats twenty-two times. Although he also uses the term Holy Land (al-Ard al-Muqaddasah), no other geographical names, such al-Sham, are mentioned. Mujir al-Din divides the al-Sham region into five distinct provinces, two of which are connected with historic and modern Palestine:

İlk Şam, merkezinde el-Remle şehrinin bulunduğu Filistin'dir.

• The first Sham is Palestine with the city of al-Ramla at its centre.

İkinci Şam, merkezinde Tiberya şehrinin bulunduğu Havran'dır.

• The second Sham is Hauran with the city of Tiberias at its centre.

• Üçüncü Şam, merkezinde Dımeşk şehri bulunan Gūta'dır.

• The third Sham is the Ghouta with the city of Damascus at its centre.

Dördüncü Şam, merkezinde Hims şehri bulunan Hims'tir.

• The fourth Sham is Hims with the city of Hims at its centre.

Beşinci Şam, merkezinde Halep şehrinin bulunduğu Kinnesrin'dir.

• The fifth Sham is Qinnasrin with the city of Aleppo at its centre.

Mucir al-Din, kendi ülkesi Filistin'i merkeze alan bir Şam kavramı oluşturur ve Filistin'i Şam'ın ilk bölgesi olarak konumlandırır. Ayrıca gururla diğer Müslüman yazarların şu sözlerini aktararak Filistin'i ön plana çıkarır:

Mujir al-Din constructs a concept of al-Sham which places his own country, Filastin, at its centre as the first region of al-Sham. He also puts Palestine centre stage by proudly quoting other Muslim authors saying:

‘Yeryüzünde eksik olan şey Şam’da artar, Şam’da eksik olan şey de Filistin’de artar’ (Mücîrüddin 1973). Filistin’i güneyde Sina’daki el-‘Arîş yakınlarındaki bir noktadan kuzeyde Merc İbn ‘Âmir’deki Lecceun’a kadar uzanan bir alan olarak tanımlar. Filistin’in bu topraksal tasavvuru, erken İslam döneminde Filistin Arap eyaletinin sınırlarını yansıtmaktadır (Mücîrüddin 1495; Gerber 2008: 49; le Strange 2014; Khalidi, R. 1998:

‘what is lacking on earth, increases in al-Sham, and what is lacking in al-Sham, increases in Palestine’ (Mujir al-Din 1973). He describes Filastin as stretching from a point in the south near al-‘Arish in Sinai to Lajjun in Marj Ibn ‘Amer in the north. This territorial conception of Filastin echoes the boundaries of the Arab province of Filastin throughout early Islam (Mujir al-Din 1495; Gerber 2008: 49; le Strange 2014; Khalidi, R. 1998:

216, dipnot 25). Bu, Memlûk ve erken Osmanlı dönemleri boyunca, ortaçağ Arap İslam eyaleti Filastin'in son derece verimli toplumsal, kültürel ve coğrafi hafızasının yerel Müslüman Filistinli kadılar ve yazarlar tarafından nasıl beslendiğini açıkça göstermektedir.

216, note 25). This amply demonstrates how the incredibly fertile social, cultural and geographic memories of the medieval Arab Islamic province of Filastin were nurtured by local Muslim Palestinian judges and writers throughout the Mamluk and early Ottoman periods.

Filistin devletinin, iki seçkin Filistinli Müslüman alim ve hukukçunun eserlerinde ve toplumsal hafızasında yaşatılmış olması göz önüne alındığında – bunlardan biri Mucirüddin el-Uleymi (yaklaşık 1495, aşağıya bakınız), diğeri ise 17. yüzyılda Hayreddin er-Remli'dir – 18. yüzyılda Kudüs İslam Şer'iyye Mahkemesi arşivlerinin de Filistin, Filistin toprakları (‘أرض فلسطين’) ve Filistin halkı (‘أهل فلسطين’) terimlerinin, özellikle er-Remle, Lidda, Yafa, el-Kuds, el-Halil (Hebron) ve Gazze şehirleri ile daha geniş coğrafi bölge olan eş-Şam bağlamında kullanıldığını göstermesi pek şaşırtıcı değildir. Bu terimler, Memlük ve Osmanlı dönemleri boyunca yerel ve bölgesel Filistinli Müslüman toplumsal hafızasında oldukça canlı kalmıştır.

In view of the fact that the polity of Filastin was preserved in the social memory and works of two distinguished Palestinian Muslim scholars and jurists, Mujir al-Din al-ʿUlaymi, (c. 1495) (see below) and Khair al-Din al-Ramli in the 17th century, it is hardly surprising that the archives of the Islamic Sharia Court of Jerusalem in the 18th century also show that the terms Filastin, ard Filastin (‘land of Palestine’, ‘ أرض فلسطين ’) and ahl Filastin (the ‘people of Palestine’, ‘ أهل فلسطين ’) – with specific reference to the cities of al-Ramla, Lydda, Jaffa, al-Quds, al-Khalil (Hebron) and Gaza, and within the wider geographical region al-Sham – remained very much alive in local and regional Palestinian Muslim social memory throughout the Mamluk and Ottoman periods.