Siyonizme karşı bir diğer erken dönem Filistinli muhalif, Ruhi Bey el-Halidi'dir (1864–1913). Parlak bir yazar, liberal bir düşünür, Sorbonne Üniversitesi'nde İslam Araştırmaları öğretim görevlisi, diplomat ve 20. yüzyılın başlarında yetenekli bir siyasetçiydi (Kasmieh 1992; Khalidi, W. 1984: 74; Beška 2016c). El-Halidi, aynı zamanda 1898'den 1908'e kadar Fransa'nın Bordeaux kentinde Osmanlı Devleti'nin Başkonsolosluğunu yaptı; bu sırada Kahire'de el-Hilal ve el-Manar dergilerinde el-Maqdisi (Kudüslü) takma adıyla makaleler yayımladı (Beška 2016c: 181). 1900 yılında el-Halidi, aile (İslami vakıf) kuruluşunun kurucu ortaklarından biriydi.

Another early Palestinian opponent of Zionism was Ruhi Bey al-Khalidi (1864–1913), a brilliant writer, liberal thinker, Lecturer in Islamic Studies at the Sorbonne University, diplomat and talented politician at the turn of the 20th century (Kasmieh 1992; Khalidi, W. 1984: 74; Beška 2016c). Al-Khalidi also served as Consul-General of the Ottoman state in Bordeaux, France, from 1898 to 1908, while at the same time publishing articles in al-Hilal and al-Manar in Cairo under the pen name al-Maqdisi (the Jerusalemite) (Beška 2016c: 181). In 1900 al-Khalidi was a co-founder of the family (Islamic waqf)

Kudüs'ün Eski Şehri'ndeki el-Halidiyye Kütüphanesi. Dünyanın en büyük ve en önemli Müslüman aile kütüphanelerinden biri olup Filistin'e ve Filistin halkına canlı bir simge niteliğindedir. Ruhi el-Halidi, Kudüs belediye başkanı Yusuf Diyaüddin Paşa el-Halidi'nin yeğeniydi; 1908'de yeni Osmanlı hükümetinde Kudüs'ü temsil etmek üzere seçilen üç delegeden biriydi ve daha sonra (1911'de) Osmanlı meclis başkanının yardımcılığına getirildi. El-Halidi, Kudüslü ilerici eğitimci ve modern dönemin en etkili Filistinli eğitim insanlarından ve edebi düşünürlerinden biri olan Halil es-Sekakini'nin yakın dostuydu.

library, al-Khalidiyyah Library, in the Old City of Jerusalem. It is one of the largest and most important Muslim family libraries in the world and a living landmark to Palestine and the Palestinian people. Ruhi al-Khalidi was a nephew of the mayor of Jerusalem, Yusuf Diya al-Din Pasha al-Khalidi, and in 1908 he was one of three delegates elected to represent Jerusalem in the new Ottoman government, later becoming the deputy to the head of the Ottoman parliament (in 1911). Al-Khalidi was a close friend of Khalil al-Sakakini, a Jerusalemite progressive pedagogue and one of the most influential Palestinian educationalists and literary thinkers of the modern era.

Halidi'nin çalışması, yirminci yüzyılın başında ülkenin eğitimli kentli seçkinleri arasında ayrı bir Filistinli toprak temelli ulusal kimliğin ortaya çıktığının bir örneğiydi. 1913'te erken ve trajik ölümünden kısa süre önce Arap ülkesi Filistin hakkında yorumda bulunan Ruhi el-Halidi şunları söyledi: 'Ülkenin adı geçtiğinde, bunun her zaman Filistin olması, asla Güney Suriye ya da başka bir şey olmaması dikkat çekicidir' (Ruhi el-Khaldi'nin yayımlanmamış el yazması, 'Siyonizm ya da Siyonist Soru', Kudüs, el-Halidiyye Kütüphanesi, Gerber 1998a'da alıntılanmıştır).24

Al-Khalidi’s work was an example of the emergence of a distinct Palestinian territorial national identity among the educated urban elites in the country at the turn of the 20th century. Commenting on his Arab country of Palestine shortly before his untimely death in 1913, Ruhi al-Khalidi had this to say: ‘It is noteworthy that whenever the name of the country appears, it is always Palestine, never southern Syria or anything else’ (Ruhi al-Khaldi’s unpublished manuscript, ‘Zionism or the Zionist Question’, al-Khalidiyyah Library, Jerusalem, cited in Gerber 1998a).24

Bugün Hâlidiyye Kütüphanesi, Filistinlilerin oluşturduğu yerel bir koleksiyon olan ve İslami tarih ve fıkıh el yazmalarından oluşan geniş bir koleksiyona ev sahipliği yapmaktadır. Burada ayrıca, Osmanlı döneminin sonlarında Ruhi el-Hâlidî tarafından kaleme alınmış, siyasi Siyonizmin tarihine dair eşsiz bir Arapça el yazması da bulunmaktadır. Tarihsiz olan bu el yazması, Ruhi el-Hâlidî'nin güzel el yazısı Arapçasıyla yazılmış olup, 1913'te vefat etmesinden birkaç ay, belki de birkaç yıl önce kaleme alınmıştır. Bu metni 22 Nisan 2017'de Hâlidiyye Kütüphanesi'nde inceleme fırsatı buldum. Bu olağanüstü el yazması, Ruhi el-Hâlidî'nin vefatından çok önce üzerinde çalışmakta olduğu, tamamlanmamış bir taslak kitaba benziyor. En önemlisi, metin boyunca Filistin (فلسطين) ve "Filistin toprağı" (تراب فلسطين) terimlerini defalarca kullanarak Siyonist emelleri ve kendi ülkesi Filistin'deki yerleşimci-sömürgeciliği tanımlamaktadır. El yazması ayrıca, Siyonist kolonilerin İbranice adlarıyla ve bunların yerini aldığı ya da adlarını aldığı yerel Filistin Arapça adlarıyla birlikte bir listesini de içermektedir. İlginç bir şekilde, el yazmasında Osmanlı Filistini'ni tanımlamak için alternatif bir ad olarak "Suriye-i Cenûbiyye" (Güney Suriye) ifadesine hiçbir atıf yapılmamıştır. Bunun yerine Ruhi el-Hâlidî "Roma Filistini"nden söz etmekte ve Osmanlılar döneminde Filistin'e atıfta bulunmaktadır.

Today al-Khalidiyyah Library houses a large collection of Islamic historical and fiqh manuscripts, a local collection built by Palestinians, and a unique Arabic manuscript about the history of political Zionism written by Ruhi al-Khalidi in the late Ottoman period. Al-Khalidi’s undated manuscript, in his beautiful handwritten Arabic, was composed many months, perhaps several years, before his death in 1913. I had the chance of examining the text at the Khalidiyyah Library on 22 April 2017. The extraordinary manuscript looks like unfinished draft book which Ruhi al-Khalidi appeared to have been working on long before his death. Crucially, throughout the text repeatedly he uses the terms Filastin ( فلسطين ) and turab Filastin (‘soil of Palestine’, تراب فلسطين ) to describe Zionist ambitions and settler-colonisation in his own country of Palestine. The manuscript also contains a list of Zionist colonies in Palestine, with their Hebrew names and with the local Palestinian Arabic names they had either replaced or were named after. Interestingly, there is no mention in the manuscript of Suriyyah al-Janubiyyah (‘Southern Syria’) as an alternative way of describing Ottoman Palestine. Instead Ruhi al-Khalidi mentions ‘Roman Palestine’ and refers to Filastin under the Ottomans.

Yazmanın açıkça yayımlanmak amacıyla hazırlandığı görülüyor ve genel olarak, Arapça "Filastin" teriminin Ruhi el-Halidi ve yurttaşının bu adı onlarca yıl boyunca kullandığı izlenimini veriyor.

The manuscript was clearly intended for publication and overall it gives the impression that the Arabic term Filastin had been used by Ruhi al-Khalidi and his compatriot for decades.

Müslümanlar, Müslümanların çoğunlukta olduğu Filistin'de, Hristiyan Araplar ve Arap Yahudilerle yüzyıllarca bir arada yaşadılar; Ruhi el-Halidi de Yahudilerin Kudüs'e dinî bağlılığı fikrine doğal olarak sempatiyle yaklaşıyordu. Ancak siyasi bir proje olarak Siyonizme yoğun biçimde karşı çıkıyor ve Batılı Siyonist sömürgeleştirme planlarını Filistin'in yerli halkı için büyük bir tehdit olarak görüyordu.

Muslims coexisted with Christian Arabs and Arab Jews in Muslimmajority Palestine for centuries and Ruhi al-Khalidi was naturally sympathetic to the idea of Jewish religious attachment to Jerusalem. But he was highly critical of Zionism as a political project and saw Western Zionist colonisation schemes as a major threat to the indigenous people of Palestine.

1 Kasım 1909'da İbrani dergisi ha-Tzvi'ye verdiği bir röportajda, o dönemde Osmanlı Meclisi üyesi olan el-Halidi, Siyonist yerleşimci-sömürgeciliğinin ‘kaçınılmaz olarak Arapların yüzyıllardır yaşadıkları yerlerden sürülmesine yol açacağı’ konusundaki endişesini dile getirdi (Beška 2016c: 183).

In an interview with the Hebrew periodical ha-Tzvi on 1 November 1909, al-Khalidi, then a member of the Ottoman parliament, expressed concern that Zionist settler-colonisation ‘would inevitably lead to the expulsion of Arabs from the places they had inhabited for centuries’ (Beška 2016c: 183).

Ruhi el-Hâlidî gibi, Kudüs'ün eski belediye başkanı Yusuf Ziyâeddin el-Hâlidî de (1829‒1907) Filistin'deki Siyonist projeye güçlü biçimde itiraz etmişti. 1870'li yıllarda Osmanlı meclisinde Kudüs'ü temsil eden el-Hâlidî, daha önce Malta'da İngilizce ve Fransızca öğrendiği bir İngiliz okuluna devam etmiş, ardından Viyana Şarkiyat Akademisi'nde Sami dillerini okumaya devam etmişti. Fransa Başhahamı ve Theodor Herzl'in yakın çevresinden biri olan Zadok Kahn'a 1899 yılının başında yazdığı, çok bilinen bir mektupta el-Hâlidî, Siyonistlerin siyasi projelerini hayata geçirmek için başka bir yer bulmaları gerektiğini öne sürmüştü:

Like Ruhi al-Khalidi, former Mayor of Jerusalem Yusuf Diya al-Din al-Khalidi (1829‒1907) had strongly objected to the Zionist project in Palestine. Representing Jerusalem in the Ottoman parliament in the 1870s, al-Khalidi had earlier attended an English school in Malta where he studied English and French, and then continued to study Semitic languages in the Oriental Academy of Vienna. In a well-known letter to Zadok Kahn, the Chief Rabbi of France and an associate of Theodor Herzl, in early 1899, al-Khalidi suggested that the Zionists should find another place for the implementation of their political project:

Teorik olarak Siyonizm, Yahudi sorununun nasıl çözüleceğine dair mutlak anlamda doğal ve adil bir fikirdir. Yine de dikkate alınması gereken gerçek durumu gözden kaçırmak mümkün değildir. Filistin, Osmanlı İmparatorluğu'nun ayrılmaz bir parçasıdır ve bugün burada Yahudi olmayanlar yaşamaktadır. Bu ülke, 390 milyondan fazla Hristiyan ve 300

In theory, Zionism is an absolutely natural and just idea on how to solve the Jewish question. Yet it is impossible to overlook the actual reality, which must be taken into account. Palestine is an integral part of the Ottoman Empire and today it is inhabited by non-Jews. This country is held in esteem by more than 390 million Christians and 300

Milyonlarca Müslüman. Yahudiler buna hangi hakla sahip olmak istiyor?

million Muslims. By what right do the Jews want it for themselves?

Yahudi parası Filistin'i satın alamayacak. Onu almanın tek yolu toplar ve savaş gemileri kullanarak zor kullanmaktır. Türkler ve genel olarak Araplar Yahudilere sempati duyar. Ama bazıları, en ileri medeni Avrupa milletlerinde olduğu gibi, Yahudilere karşı nefret ateşinden etkilenmiştir. Ayrıca Hristiyan Araplar, özellikle Katolik ve Ortodoks olanlar, Yahudilerden çok nefret eder. Herzl, Siyonist plan için Sultan II. Abdülhamid'in onayını alsa bile, Siyonistlerin bu ülkenin efendileri olacağı bir günün geleceğini düşünmemelidir...

Jewish money will not be able to buy Palestine. The only way to take it is by force using cannons and warships. Turks and Arabs in general sympathize with Jews. But some of them were affected by the fever of hatred for Jews, as it happened to the most advanced of the [European] civilized nations. Also the Christian Arabs, especially the Catholic and Orthodox, hate Jews very much. Even if Herzl obtained the approval of the Sultan Abdiilhamit II for the Zionist plan, he should not think that a day will come when Zionists will become masters of this country ...

Bu nedenle, Osmanlı İmparatorluğu'ndaki Yahudilerin güvenliğini sağlamak için, Siyonist Hareket'in, kelimenin coğrafi anlamıyla, durdurulması gerekmektedir ... Tanrı aşkına, dünya yeterince geniş; hâlâ milyonlarca [Avrupalı] yoksul Yahudiyi yerleştirebileceğimiz, orada belki mutlu olabilecekleri ve bir gün bir millet oluşturabilecekleri, boş ülkeler var. Bu belki [Avrupa'daki] Yahudi sorununa en iyi, en akılcı çözüm olurdu. Ama Tanrı aşkına, Filistin'in huzur içinde bırakılmasına izin verilsin. (Beška 2007: 28‒29'dan alıntılanmıştır)25

It is therefore necessary, to ensure the safety of the Jews in the Ottoman Empire, that the Zionist Movement, in the geographic sense of the word, stops ... Good Lord, the world is vast enough, there are still uninhabited countries where one could settle millions of [European] poor Jews who may perhaps become happy there and one day constitute a nation. That would perhaps be the best, the most rational solution to the [European] Jewish question. But in the name of God, let Palestine be left in peace. (Quoted in Beška 2007: 28‒29)25

Aynı dönemde, Arap'ın Siyonizme karşı muhalefetindeki önemli gelişmeler, Filistin'deki Siyonist arazi satın alma faaliyetleri etrafında yoğunlaştı.

Around the same time, important developments in Arab opposition to Zionism centred on Zionist land purchasing activities in Palestine.

Arap (Filistinli, Suriyeli, Lübnanlı ve Iraklı) arka planı üzerine

Against the background of Arab (Palestinian, Syrian, Lebanese and Iraqi)

Özerklik, eşit vatandaşlık, yönetimin yerelleştirilmesi ve siyasi reformlar için duyulan arzu (tam bağımsızlık ya da egemenlik değil), Osmanlı devleti içinde, Avrupalı Siyonistlere satılan topraklar ve Filistin'de bu Siyonistler tarafından yürütülen yerleşimci-sömürgecilik, yerli halk için gerçek bir tehdit olarak görüldü. Uluslararası Siyonist hareket ve Filistin'deki Siyonist yerleşimciler (dönemin Alman Templer yerleşimcilerinin aksine), nihai amaçlarının Filistin'de bir Yahudi devleti kurmak olduğunu açıkça ortaya koydular.

desire for autonomy, equal citizenship, decentralisation and political reforms (not complete independence or sovereignty) within the Ottoman state, the sale of land to, and settler-colonisation by, European Zionists in Palestine was seen as a real threat to the indigenous people. The international Zionist movement and Zionist settlers in Palestine (in sharp contrast to the then German Templar settlers) made it clear that their ultimate objective was the establishment of a Jewish state in Palestine.

Charles Smith'e (1996: 34) göre, 1897'de "Kudüs'te, müftünün başkanlığında, Yahudilere yapılan arazi satışlarını incelemek üzere bir Arap komisyonu kuruldu ve bu komisyonun protestoları, bu tür satışların birkaç yıl durmasına yol açtı". Oysa gerçekte Filistin'deki arazi satışları hiçbir zaman durmadı. Siyonist arazi alım faaliyetleri Esdraelon ovası ile doğu Celile'de sürdü ve ülkenin en verimli topraklarının bazılarında yoğunlaştı.

According to Charles Smith (1996: 34), in 1897 ‘an Arab commission was formed in Jerusalem, headed by the mufti, to examine the issue of land sales to Jews, and its protests led to the cessation of such sales for several years’. In reality, however, land sales in Palestine never ceased. Zionist land purchasing activities in the Esdraelon plain and eastern Galilee continued and centred on some of the most fertile land in the country.

Bu faaliyetler arasında, 1910 yılında Nazareth alt bölgesindeki Arap köyü el-Fulah'ın arazilerinin Yahudi Ulusal Fonu'na satılması da vardı. el-Fulah'ın toprakları, Beyrut'tan bir Rum Ortodoks bankacı ve gıyabi toprak sahibi olan Elias Sursuq'a aitti; Sursuq, 1910'da bu arazilerin satışı konusunda Siyonistlerle bir anlaşmaya vardı. Neville Mandel'e göre bu arazi, "Filistin'in en verimli tarım arazilerinden bazıları" idi (Bracy 2011: 45'ten alıntılanmıştır).

These activities included the sale of lands of the Arab village of al-Fulah in the Nazareth sub-district to the Jewish National Fund in 1910. The lands of al-Fulah belonged to Elias Sursuq, a Greek Orthodox banker and absentee landlord from Beirut, who in 1910 reached a deal on their sale with the Zionists. According to Neville Mandel, this was ‘some of the best agricultural land in Palestine’ (cited in Bracy 2011: 45).

Yerli Filistinli köylüler köylerini boşaltmayı reddedip Osmanlı makamlarına dilekçe verdiklerinde, direnişlerinde onları Galile'deki Nasıra kaymakamı ve daha sonra Osmanlı Meclisi milletvekili olan Şükri el-Asali (1878–1916) destekledi. Asali, Arap basınında, özellikle Filistin gazetesinde yayımlanan birçok makalesinde köylülerin başlıca destekçisi oldu. Takma bir adla yazan Asali, 1187'de Hıtin Savaşı'nda{...} doğudaki Galile'de Latin haçlılarını yenen efsanevi Selahaddin'in adını kullandı. Asali'ye göre Galile, Filistin'in ayrılmaz bir parçasıydı. 1910'da yazdığı makalelerinden biri, "Selahaddin-i Eyyubi'nin [Osmanlı] Havran Seferi Komutanı Sami Paşa el-Faruki'ye Mektubu" başlığını taşıyordu ve Havran Valisi'ne Filistin'deki Siyonist planlara karşı durması için yalvarıyordu: Note: The translation above includes a text marker "{...}" that appears in the original's footnote reference (26). Please see the revised version below. Yerli Filistinli köylüler köylerini boşaltmayı reddedip Osmanlı makamlarına dilekçe verdiklerinde, direnişlerinde onları Galile'deki Nasıra kaymakamı ve daha sonra Osmanlı Meclisi milletvekili olan Şükri el-Asali (1878–1916) destekledi. Asali, Arap basınında, özellikle Filistin gazetesinde yayımlanan birçok makalesinde köylülerin başlıca destekçisi oldu. Takma bir adla yazan Asali, 1187'de Hıtin Savaşı'nda doğudaki Galile'de Latin haçlılarını yenen efsanevi Selahaddin'in adını kullandı. Asali'ye göre Galile, Filistin'in ayrılmaz bir parçasıydı. 1910'da yazdığı makalelerinden biri, "Selahaddin el-Eyyubi'nin [Osmanlı] Havran Seferi Komutanı Sami Paşa el-Faruki'ye Mektubu" başlığını taşıyordu ve Havran Valisi'ne Filistin'deki Siyonist planlara karşı durması için yalvarıyordu:

When the local Palestinian peasants refused to vacate their village and petitioned the Ottoman authorities, they were backed in their resistance by Shukri al-ʿAsali (1878–1916), the qaimmaqam (district governor) of Nazareth in Galilee and later a deputy in the Ottoman parliament, who became their key supporter in many of his articles in the Arabic press, including the newspaper Falastin. For al-ʿAsali, who wrote under a pseudonym, that of the legendary Salah al-Din who defeated the Latin Crusaders in the Battle of Hattin26 in eastern Galilee in 1187, the Galilee was integral to Palestine. Entitled ‘Letter of Salah al-Din al-Ayyubi to the Commander of the [Ottoman] Expedition to Hauran Sami Pasha al-Faruqi’, one of his 1910 articles pleaded with the Ottoman Governor of Hauran to stand up to Zionist plans in Palestine:

Sizden acilen Filistin'deki Siyonist tehdidi defetmenizi ve topraklarını geri almanızı yalvararak istiyorum; bu topraklar Peygamber'in ashabının kanıyla ve ordularımın kanıyla sulanmıştır, ve bu toprakların geri alınması için kardeşlerimi, halkımı ve komutanlarımı feda ettim.27

I beg you … to hurry and repel the Zionist threat from Palestine, whose soil is soaked with the blood of the Prophet’s companions and with the blood of my armies and for the retrieval of which I have sacrificed [the lives] of my brothers, my people and commanders.27

el-Fülah olayı, yerel Arap kamuoyu üzerinde güçlü bir etki yaratan yoğun bir gazete kampanyasının konusu haline geldi (Beška 2016b: 4). Erken dönem Filistin gazeteciliğinin siyasi söylemlerini, terminolojisini ve direniş edebiyatını (Adab al-Muqawamah) yansıtan Filistin coğrafi-siyasi terimi, başlangıçta Falastin gazetesiyle yaygınlaşmış, Nekbe sonrası dönemde de Filistin'in ulusal kurtuluşu ve ulus inşasıyla iç içe kalmaya devam etmiştir. Bu terminolojik süreklilik, 1950'lerin sonunda direniş hareketinin ortaya çıkmasının ve 1960'ların başında Filistin Kurtuluş Örgütü'nün (FKÖ) kuruluşunun yolunu hazırlayan Filistinli gazetecilik yayınlarında açıkça görülmektedir. 1959'da aylık olarak yayımlanmaya başlayan Fetih'in (Harakat al-Tahrir al-Watani al-Filastini; 'Filistin Ulusal Kurtuluş Hareketi') ilk yeraltı dergisi, eski Cund Filistin'in başkenti olan er-Ramle'li Filistinli bir mülteci olan Halil el-Vezir'in (1935‒1988) editörlüğünde Filistinuna, Nida al-Hayat ('Filistinimiz, Hayata Çağrı') adını taşıyordu. Ayrıca Filistin, Beyrut'ta yayımlanan ve Akkalı Filistinli bir mülteci, gazeteci, romancı ve daha sonra Filistin Halk Kurtuluş Cephesi'nin (FHKC) önde gelen üyelerinden biri olan Gassan Kanafani'nin (1936‒1972) editörlüğünü yaptığı Nasırcı yanlısı el-Muharrir (Özgürleştirici ya da Editör anlamına gelen) gazetesinin haftalık ekiydi (Rabbani 2005: 275).

The al-Fulah affair ‘became the subject of an intensive newspaper campaign which had a powerful impact’ on local Arab public opinion (Beška 2016b: 4). Echoing the political discourses, terminology and resistance literature (Adab al-Muqawamah) of early Palestinian journalism, the geo-political term Filastin, popularised initially by the newspaper Falastin, continued to be wedded to the Palestinian national recovery and nationbuilding in the post-Nakba period. The terminological continuities were evident in the Palestinian journalistic publications which paved the way for the emergence of the resistance movement in the late 1950s and founding of the Palestine Liberation Organisation (PLO) in the early 1960s. The first underground magazine of Fateh (Harakat al-Tahrir al-Watani al-Filastini; ‘Palestinian National Liberation Movement’), which began to appear monthly in 1959 – under the editorship of Khalil al-Wazir (1935‒1988), a Palestinian refugee from al-Ramla, the old capital of Jund Filastin – was called Filastinuna, Nida al-Hayat (‘Our Palestine, the Call to Life’). Also, Filastin was the weekly supplement of the pro-Nasserist newspaper al-Muharrir (meaning the Liberator or the Editor), published in Beirut and edited by Ghassan Kanafani (1936‒1972), a Palestinian refugee from Acre, a journalist, novelist and later a leading member of the Popular Front for the Liberation of Palestine (PFLP) (Rabbani 2005: 275).