شرع ربا را به طور مطلق حرام کرده است، صرف نظر از میزان آن، چه بالا باشد و چه پایین. سودِ ربوی قطعاً حرام است؛ هیچ کس حق مالکیت آن را ندارد و اگر صاحبان اصلی آن شناخته شده باشند، باید به ایشان بازگردانده شود. خداوند (سبحانه و تعالی) می‌فرماید:

Shar’a prohibited usury absolutely, regardless of its percentage, whether it was high or low. The usury gain is definitely Haram; nobody has the right to own it, and it has to be returned to its original owners if they were known. Allah (swt) said:

«الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ۚ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا ۗ وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا ۚ فَمَن جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِّن رَّبِّهِ فَانتَهَىٰ فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ ۖ وَمَنْ عَادَ فَأُولَٰئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ ۖ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ» [البقرة: ۲۷۵] و خداوند متعال فرمود:

“Those who devour (take) interest (riba) cannot stand except as the one whom the Satan, by (his) touch, drives Him to madness. That is because they say: Trade is just like riba, whereas Allah permitted trade and forbade riba. The one to whom an admonition from his Lord comes and He refrains (in obedience thereto), He shall keep (the profits of) that which is past, and his affair (henceforth) is with Allah. As for Him who returns (to usury), such are rightful owners of the fire. They will abide therein eternally.” [Al-Baqarah: 275] And He (swt) said:

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از خدا پروا کنید و آنچه از ربا باقی مانده است رها کنید، اگر مؤمن هستید. و اگر چنین نکنید، پس بدانید که با جنگی از جانب خدا و پیامبرش ﷺ روبه‌رو هستید. و اگر توبه کنید، اصل سرمایه‌تان از آنِ شماست (بی‌هیچ بهره‌ای). نه ستم کنید و نه بر شما ستم شود. [سورۃ البقرہ: ۲۷۸-۲۷۹]

“O you who believe! Observe your duty to Allah, and give up what remains of your demands for usury, if you are (in truth) believers. And if you do not, then take notice of war (against you) from Allah and His Messenger. And if you repent then you have your capital (without interest). Deal not unjustly, nor be dealt with unjustly.” [Al-Baqarah: 278-279].

حقیقتِ حقیقی سود (ربا) یہ ہے کہ سودخور جو سود لیتا ہے وہ لوگوں کی محنت کا استحصال ہے، اور یہ بغیر کسی محنت کے حاصل ہونے والا معاوضہ ہے۔ اور چونکہ جس مال پر سود لیا جاتا ہے وہ یقینی منافع والا ہوتا ہے، کسی نقصان کے تابع نہیں، تو یہ امر اُس عمومی اصول کے خلاف ہے جو کہتا ہے: ’نقصان نفع کے ساتھ ہے‘۔ لہٰذا مال کو شراکت، مضاربت اور مزارعت کے ذریعے، اُن کی شرائط کے اندر لگانا جائز ہے، کیونکہ اس سے معاشرے کو فائدہ پہنچتا ہے اور دوسروں کی محنت کا استحصال نہیں ہوتا، بلکہ یہ وہ ذریعہ ہیں جو انسان کو اپنی ہی محنت سے فائدہ اٹھانے کے قابل بناتے ہیں، اور یہ سرمایہ کاری جس طرح نفع کے تابع ہے اسی طرح نقصان کے تابع بھی ہے، اور یہ بات سود سے مختلف ہے۔ تاہم سود کی حرمت نص (قرآن و سنت کے واضح حکم) سے ثابت ہے، جس کی علت بیان نہیں کی گئی، اور رسول اللہ ﷺ کی احادیث نے ان اشیاء کی وضاحت کی ہے جن میں سود (کمی یا زیادتی) حرام ہے۔ بہرحال، یہ خیال ذہن میں آ سکتا ہے کہ مال کا مالک اسے اپنے پاس ہی رکھے گا اور وہ اتنا فیاض نہیں ہوگا کہ محتاجوں کی ضرورت پوری کرنے کے لیے انہیں قرض دے۔ ایسی صورت میں محتاج شخص پر دباؤ پڑے گا، اس لیے اس ضرورت کو پورا کرنے کا کوئی ذریعہ ہونا چاہیے۔ مزید یہ کہ آج کل ضروریات بے شمار اور متنوع ہو گئی ہیں، اور سود تجارت، زراعت اور صنعت کی بنیاد بن گیا ہے۔ اس لیے سود کا کاروبار کرنے کے لیے بینک قائم کیے گئے، اور جس طرح ضروریات پوری کرنے کے لیے سودخوروں کے سوا کوئی راستہ نہیں، اسی طرح بینکوں کے سوا بھی کوئی راستہ نہیں۔

The true reality of usury is that the interest which the usurer takes is an exploitation of the effort of the people, and it is a recompense without spending any effort; and because the money on which usury is taken is of secured interest, not subject to any loss, is a matter which disagrees with the general rule which states: ‘Loss goes with the gain.’ Therefore, investing the property by partnership, Mudharaba and sharecropping within their conditions is allowed as the community benefits from them and the effort of other people is not exploited, but they are rather a means which enables them to benefit from their own effort, and this investment is subject to loss as it is subject to profit, a matter which is different than usury. However, prohibiting the usury was by the text, which was not reasoned, and the Ahadith of the Messenger of Allah (pbuh) explained the commodities in which usury (increase or decrease) is prohibited. Anyhow, it may occur to the mind that the person who possesses a property will keep it for himself, and He may not be generous enough to lend it to the needy in order to meet their needs. Such need will press on the needy person, so there should be a means to meet such need. Moreover, the needs, nowadays, have become numerous and varied, and usury became the foundation of trading, agriculture and industry. Therefore, banks were established to deal with usury, and there is no way other than them as there is no way other than usurers to meet the needs.

پاسخ این است که ما از جامعه‌ای سخن می‌گوییم که در آن تمامی اسلام، از جمله جنبه‌های اقتصادی آن، اجرا می‌شود، نه از جامعه در وضعیت کنونی‌اش. این به آن دلیل است که جامعه کنونی بر اساس نظام سرمایه‌داری اداره می‌شود؛ از این رو بانک در آن به‌عنوان یکی از ضروریات زندگی پدید آمده است. بنابراین صاحب مال که خود را در مالکیتش آزاد می‌بیند، و خویشتن را آزاد می‌داند که بدون نظارت دولت یا محدودیت قانون، از راه تقلب، انحصار، قمار، ربا و مانند آن بهره‌کشی کند، بی‌شک ربا و بانک را از ضروریات زندگی می‌داند.

The answer to this is that we talk about the society in which the whole of Islam including the economic aspects, is applied, not about the society in its current situation. This is because the current society is run according to the Capitalist system; therefore, the bank emerged in it as one of life’s necessities. So the owner of the property who sees himself free in his ownership, and who sees himself free to exploit by cheating, monopoly, gambling, usury and such like, without supervision from a government or restriction by a law no doubt, considers usury and the bank to be of life’s necessities.

موجودہ معاشی نظام کو مکمل طور پر بدلنا اور اسے بنیادی اور جڑ سے، مکمل طور پر اسلامی نظامِ معیشت سے تبدیل کرنا ضروری ہے۔ اگر یہ نظام ہٹا دیا جائے اور اسلامی نظام نافذ کیا جائے تو لوگوں کو یہ محسوس ہوگا کہ اُس معاشرے میں جہاں اسلام نافذ ہو، سود کی ضرورت باقی نہیں رہتی، کیونکہ جسے قرض لینے کی حاجت ہو، وہ یا تو زندگی گزارنے کے لیے قرض لیتا ہے یا کاشتکاری کے لیے۔ پہلی ضرورت کو اسلام اس طرح پورا کرتا ہے کہ ہر شہری کے لیے معاش کا انتظام کرتا ہے، اور دوسری ضرورت کو اسلام یوں پورا کرتا ہے کہ محتاجوں کو بغیر سود کے قرض دیتا ہے۔ ابن حبان نے ابن مسعودؓ سے روایت کیا کہ انہوں نے فرمایا: رسول اللہ ﷺ نے فرمایا: "جو مسلمان کسی دوسرے مسلمان کو دو مرتبہ قرض دے، تو وہ گویا ایک بار صدقہ کرنے کے برابر ہے۔" محتاجوں کو قرض دینا مستحب ہے، اور قرض لینا ناپسندیدہ نہیں بلکہ مستحب ہے، کیونکہ رسول اللہ ﷺ بھی قرض لیا کرتے تھے۔ اور چونکہ قرض کا لین دین موجود ہے، اور قرض لینے والے اور دینے والے دونوں کے لیے یہ مستحب ہے، تو واضح ہوگیا کہ سود معاشی زندگی کے سب سے سخت نقصانات میں سے ایک ہے۔ بلکہ یہ بھی ظاہر ہوگیا کہ سود کو ختم کرنا اور قانون سازی اور اسلامی نظام کی ہدایات کے مطابق اسے معاشرے سے مضبوط دیواروں کے ذریعے الگ کرنا ضروری ہے۔

The current economic system has to be changed completely and to be replaced, radically and completely, by the Islamic system of economics. If this system was removed and the Islamic system was applied, then it will appear to the people that in the society in which Islam is applied, usury does not appear to be necessary, because the one who needs to borrow, needs that for either living or farming. In regard to the first need, Islam meets it by securing the livelihood for every citizen. As for the second need, Islam meets that by lending to the needy without usury. Ibn Hibban narrated from Ibn Mas’oud that He said that the Messenger of Allah (pbuh) said: “Any Muslim who lends (to) another Muslim twice, surely it would be counted as one charity.” Lending to the needy is recommended and borrowing is not disliked, it is rather recommended because the Messenger of Allah (pbuh) used to borrow. And since borrowing exists, and it is recommended for the borrower and the lender, then it became apparent that usury is one of the most severe harms to economic life. It rather became obvious that it is necessary to eliminate usury and to establish thick barriers between it and the society by legislation and direction in accordance with the system of Islam.

اگر ربا از میان برداشته می‌شد، نیازی به بانک‌هایی که امروز وجود دارند، نمی‌بود. بیت‌المال (صندوق خزانه‌ی دولتی) تنها وام‌دهنده‌ی مال بدون بهره خواهد بود، پس از آن‌که امکان بهره‌برداری از آن مال احراز شود. عمر بن خطاب به کشاورزان عراق اموالی از بیت‌المال داد تا (بتوانند) زمین‌هایشان را به کار گیرند. حکم شرعی بیان می‌کند که به کشاورزان از بیت‌المال اموالی داده می‌شود که به آن‌ها در به کار انداختن زمین‌هایشان کمک کند، تا زمانی که محصولات برداشت شود. امام ابویوسف گفت: «به نیازمند مالی به‌عنوان قرض از بیت‌المال داده می‌شود که برای کار در زمینش به آن نیاز دارد.» از آن‌جا که بیت‌المال به کشاورزان برای کشاورزی وام می‌دهد، به دیگرانی مانند صنعتگران که کار فردی انجام می‌دهند یا به چیزهایی که ممکن است برای تأمین معاش خود به آن‌ها نیاز داشته باشند نیز وام می‌دهد. عمر به کشاورزان داد، زیرا آنان برای تأمین معاش خویش نیازمند بودند؛ بنابراین به کشاورزان ثروتمند برای افزایش تولیدشان چیزی از بیت‌المال داده نمی‌شد. به قیاس با کشاورزان، هر گروه دیگری که مانند آنان برای تأمین معاش خود نیازمند باشند، یاری داده می‌شوند. رسول خدا ﷺ به مردی طنابی و تبری داد تا با آن هیزم ببرد و خوراک خود را به دست آورد. با این حال، پرهیز از ربا وابسته به وجود جامعه‌ی اسلامی، یا وجود دولت اسلامی، یا وجود کسی که مال را قرض می‌دهد نیست؛ بلکه ربا حرام است و باید از آن پرهیز شود، چه دولت اسلامی وجود داشته باشد یا نه، و چه جامعه‌ی اسلامی وجود داشته باشد یا نه، و چه کسانی که مال قرض می‌دهند باشند یا نباشند.

If usury was eliminated then there would be no need for the banks, which exist today. The Bait ul-Mal (treasury fund) will remain the only lender of property without interest after ascertaining the possibility of benefiting from the property. ’Umar ibn al Khattab gave the farmers in Iraq properties from the Bait ul-Mal to (help them) use their land’. The divine law (Hukm Shar’i) states that the farmers are given from the Bait ul- Mal properties which help them to use their land, until the crops are collected. Imam Abu Yusuf said: ‘The needy is given a property as a loan from the Bait ul-Mal which He needs in order to work in his land.’ As the Bait ul-Mal lends to farmers for agriculture, it lends to others like the craftsmen who carry out individual work or things they may need to maintain themselves. ’Umar gave to the farmers because they were in need to meet their own livelihood; so the rich farmers would not be given anything from the Bait ul-Mal to increase their production. By analogy with farmers, any other people similar to them in need for meeting their own livelihood are provided for. The Messenger of Allah (pbuh) gave a man a rope and an axe to cut wood for gaining his food. However, avoiding usury is not subject to the existence of the Islamic society, or the existence of the Islamic State, or the existence of the one who lends the property, rather usury is Haram and it must be avoided whether there is an Islamic State or not, and whether there is an Islamic society or not, or there are those who lend property or not.