یکی از حقوق تصرف، انفاق است. انفاق به معنای بخشیدن مال بدون عوض است، و بخشیدن مال در برابر عوض، انفاق نامیده نمی‌شود. خداوند (سبحانه و تعالی) می‌فرماید:

One of the rights of disposal is spending. Spending a property means granting it without return, while granting a property for something in return is not called spending (Infaq). Allah (swt) says:

«وَأَنفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ» [البقرہ: ۱۹۵]؛ خداوند (سبحانہ و تعالیٰ) فرماتا ہے:

“Spend in the way of Allah” [Al-Baqarah: 195] He (swt) said:

«و از آنچه به ایشان روزی دادیم، انفاق می‌کنند» [البقره: ۳] و او (سبحانه و تعالی) همچنین فرمود:

“And of that which We provided to them, they spend” [Al-Baqarah: 3] He (swt) also said:

«کسی که توانایی دارد، از توانایی‌اش خرج کند» [الطلاق: ۷]،

“Let the one who is able to spend, spend the best He can” [At-Talaq: 7],

اسلام راه و روش مخصوص به خود را دارد، لذا شیوه‌های انفاق (بخشش مال) را تعیین کرده و برای این شیوه‌ها ضوابطی قرار داده است। اسلام صاحب مال را در تصرف در مالش آزاد نگذاشته، به گونه‌ای که هر طور بخواهد مال خود را خرج کند؛ بلکه نحوه تصرف در مالش را، هم در زمان حیات و هم پس از مرگ، مشخص کرده است।

Islam follows its own way, so it defined the ways of spending (Infaq) and put checks for these ways. It did not leave the property owner free in his disposal, in a way that He can spend his property as He likes. It rather determined the way of disposal of his property both during his life and after his death.

فردی که با واگذاری مالکیت خود به دیگری و بدون عوض، از اموالش استفاده میکند، ممکن است آن را به مردم ببخشد یا برای خود و کسانی که نفقهشان بر عهدۀ اوست خرج کند. این خرجکردن میتواند در زمان حیات باشد، مانند عطا، هدیه، صدقه، کمک مالی و نفقه. و میتواند پس از مرگ باشد، مانند وصیت. اسلام در این خرجکردن مداخله کرده و مسلمانان را از بخشش یا هدیهدادن به دشمن در زمان جنگ بازداشته است، در هر چیزی که آنان را در برابر مسلمانان تقویت کند. حتی در آن شرایط، صدقهدادن به دشمن را نیز منع کرده است. همچنین اسلام مسلمان را از عطا، کمک یا هدیهدادن بازداشته، مگر آنکه برای خود و خانوادهاش چیزی نگه دارد که ایشان را راضی نگه دارد و از نیاز به دیگران بینیاز سازد. اگر غیر از این عمل کند، بخشش و عطای او باطل میشود. پیامبر خدا ﷺ فرمود: «بهترین صدقه آن است که شما را نیازمند نگذارد، و آغاز کنید به صدقهدادن به کسانی که (از نظر مالی) نفقۀ ایشان بر عهدۀ شماست». این حدیث را بخاری از ابوهریره روایت کرده است. الدارمی از جابر بن عبدالله روایت کرده که گفت: «ما با پیامبر خدا ﷺ بودیم که مردی نزد ایشان آمد و قطعهای از طلا به شکل تخممرغ همراه داشت که آن را در یکی از جنگها به دست آورده بود. احمد گفت: این در یکی از معادن بود که درست است. آن مرد گفت: ای پیامبر خدا، این را از من به عنوان صدقه بگیر. به خدا سوگند جز این چیزی ندارم. پیامبر ﷺ از او روی برگرداند. سپس آن مرد از سمت چپ پیامبر ﷺ آمد و همان سخن را گفت، پس از جلو ایشان آمد و دوباره همان را تکرار کرد. آنگاه پیامبر ﷺ با خشم فرمود: "آن را به من بده"، و آن را چنان به سوی او پرتاب کرد که اگر به او میخورد، زخمی یا مجروحش میکرد، و فرمود: "چرا یکی از شما آگاهانه تمام مال خود را صدقه میدهد، در حالی که جز آن چیزی ندارد، و سپس مینشیند و از مردم گدایی میکند؟» إنّ الصدقة عن غنى. خذ صدقتك فإنّا لا حاجة لنا بها.» فأخذ الرجل ماله.» والغنى الذي يُبقيه الإنسان لنفسه ولعياله هو ما يَسدّ حاجاتهم الأساسية؛ وهي الطعام والكسوة والمسكن، ومعها الكماليات التي تُعدّ ضرورية له بحسب مستوى معيشته المعتاد. وذلك هو المقدار من المال الذي يكفيه وفق المستوى المعروف المعتاد بين أمثاله من الناس. ويُقدَّر ذلك بحسب حاجاته المعتادة، مع الحفاظ على مستوى المعيشة الذي يعيش عليه هو وأسرته ومن هم على شاكلته. وفيما يتعلق بقول الله سبحانه وتعالى:

The individual’s disposal of his property through transmitting his ownership to another person without return, could be through giving it to people or through spending it upon himself and upon those He is responsible to support them financially. Spending could be done during his life, like granting, gifting, charity, financial support and Nafaqah. It could also be after his death, like the will. Islam intervened in this spending, in such a way that it prevented the Muslims from granting or a gift given to the enemy, in case of war, in anything that strengthens them against Muslims. It even prevented Muslims from giving charity to the enemy in that case. Islam also prevented the Muslim from giving grants, donations or gifts unless He keeps for himself and for his family that which keeps them satisfied and free from dependency upon others. If He did otherwise, then his gift and grant would be cancelled. The Messenger of Allah (pbuh) said: “The best charity (is) that which leaves you not needy, and you start by giving charity to those whom you (financially) support”, narrated by Bukhari from Abu Hurairah. Ad- Darimi narrated from Jabir ibn Abdullah that He said: “While we were with the Messenger of Allah (pbuh) a man came to him, holding an egglike piece of gold, which He gained in one of the battles. Ahmad said, it was in one of the mines, which is true. The man said, ‘O Messenger of Allah, take it from me as charity. By Allah I have no property other than it.’ The Prophet (pbuh) turned his face away from him. Then the man came from the left of the Prophet, and said as before, then He came from the front of Him and repeated it again. The Prophet (pbuh) then said angrily, ‘Let me have it’, and He threw it at Him in such a way that if it had touched Him it would have hurted or wounded him, and said ‘(Why) does one of you (people) deliberately give away his property as charity, when He has nothing other than it, and then He sits to beg from people? Indeed charity is out of sufficiency. Take yours, for we have no need for it.’ The man took his property.”’ The sufficiency which the person leaves for himself and his family is that which meets their basic needs; that is the foodstuff, dress, home including the luxuries which are considered necessary for Him according to his usual standard of living. That is the amount of property which satisfies Him according to the usual standard known amongst people of his like. This is assessed according to his usual needs, maintaining the standard of living at which he, his family and similar people live. In regard with what Allah (swt) says:

...امّا ایشان را بر خود مقدّم می‌دارند، هرچند خودشان نیازمند بودند.» [الحشر: ۹]،

...but prefer (the Emigrants) over themselves, though poverty was their lot.” [Al-Hashr: 9],

این به آن معنا نیست که حتی اگر در فقر به سر می‌برند، چنان‌که ممکن است تصور شود. بلکه به این معناست که حتی اگر به بیش از نیازهای اساسی‌شان نیازمند بودند. دلیل آن این است که پیامبر ﷺ به کسانی که در فقر بودند صدقه می‌داد، و از دادن صدقه کسی را مستثنا نمی‌کرد جز کسانی را که به مال نیازی نداشتند. واژهٔ «خصاصة» در این آیه، از نظر لغوی به «خصاص» خانه مربوط می‌شود که همان شکاف‌ها یا روزنه‌های آن است. پس کل آیه چنین است:

This does not mean that even if they were in poverty as it might be thought. It rather means, even if they had a need for more than their basic needs. The evidence for that is that the Prophet (pbuh) gave charity for those who were in poverty, and He did not exclude from giving charity except those who had no need for property. The word Khasasa in the verse, linguistically relates to the Khasas of the house which are the gaps or openings in it. So the entire verse is:

«… و در دل‌هایشان هیچ نیازی به آنچه به (مهاجران) داده شده نمی‌یابند، و آنان را بر خود مقدّم می‌دارند، هرچند خودشان نیازمند باشند …» {الحشر: ۹}

“… and entertain no desire in their hearts for things given to the (emigrants), but give them preference over themselves, even though poverty was their own lot …” [Al-Hashr: 9].

ما معنای منع صدقه دادن در سخنان پیامبر ﷺ است: «صدقه از سر بی‌نیازی است» و «(چرا) یکی از شما (مردم) عمداً مال خود را صدقه می‌دهد، در حالی که جز آن چیزی ندارد، و سپس می‌نشیند تا از مردم گدایی کند»، هر دو از حدیثی که الدارمی روایت کرده، این است که شخص فقیری که نیازهای اساسی خود را برآورده نمی‌کند، مجاز نیست چیزهایی را که برای برآوردن نیازهای اساسی‌اش ضروری است صدقه دهد؟ زیرا صدقه باید از سر بی‌نیازی باشد، یعنی آنچه که او را از نیاز به مردم برای برآوردن نیازهای اساسی‌اش بی‌نیاز نگه می‌دارد. اما کسی که مالی بیش از نیازهای اساسی‌اش دارد و پس از برآوردن آن‌ها می‌بیند که به برآوردن بیش از نیازهای اساسی، مانند تجملات، محتاج است، برای چنین شخصی بهتر است که مردم فقیر را بر خود مقدم بدارد و آن مال اضافی را به فقرا صدقه دهد، هرچند که خود به چنین مالی برای برآوردن تجملاتش نیاز دارد.

What is meant by the prohibition of giving charity in the sayings of the Prophet (pbuh): “Charity is out of sufficiency”, and “(Why) does one of you (people) deliberately give away his property as charity, when He has nothing other than it, and then He sits to beg from people”, both from a Hadith narrated by Ad-Darimi, is that the poor person who does not fulfil his basic needs is not allowed to give in charity things necessary for meeting his basic needs. Because charity must be out of sufficiency i.e. that which keeps Him in no need to people for satisfying his basic needs. But as for the person who has property in excess of his basic needs, and after satisfying his basic needs He sees that He is in need to satisfy more than his basic needs, like luxuries, it is preferable for such a person to prefer the poor people over himself, by giving that excess of property as charity to the poor though He needs such property to satisfy his luxuries.

اسلام همچنین از اینکه شخص در حال مرگ چیزی را ببخشد، هدیه دهد یا وصیت کند، منع کرده است. در صورتی که کسی هنگام مرگ بخشش، هدیه یا وصیتی انجام دهد، تنها یک سوم آنچه داده است اجرا می‌شود. الدارقطنی از أبو الدرداء روایت کرده که گفت: پیامبر ﷺ فرمود: «خداوند یک سوم دارایی‌تان را هنگام مرگ به شما اجازه داده تا در کارهای نیک‌تان افزوده شود و آن را مایه‌ی افزایش اعمال نیکتان قرار دهد.» عمران بن حصین روایت کرده است که مردی از انصار هنگام مرگ شش برده‌ی خود را آزاد کرد، در حالی که جز آنان دارایی دیگری نداشت. پیامبر ﷺ آنان را فراخواند، به سه بخش مساوی تقسیم کرد و میان آنان قرعه کشید؛ پس دو نفر از ایشان را آزاد کرد و چهار نفر را به بردگی نگه داشت. پس اگر آزاد کردن برده، کاری که شریعت به آن ترغیب کرده، اجرا نشد، آنگاه سایر کارها به همین شیوه سزاوارترند که چنین حکمی برایشان جاری شود.

Islam also prevented the person from granting, gifting or giving as a will when He is dying. In the case where He gives a grant, gift or will when He was dying, then only one third of what He gave is actually executed. Ad- Daraqutni narrated from Abu Ad-Dardaa that He said: The Prophet (pbuh) of Allah (swt) said: “Allah allowed you one third of your property (to distribute) at the time of dying to increase in your good things (Hasanat), so as to make it an increment in your (good) deeds.” Imran ibn Hussain narrated “that a man from the Ansar set free his six slaves when He was dying, while He had no property other than them. The Prophet (pbuh) called them, divided them into three equal parts and drew lot on them thus setting free two of them and keping four as slaves.” So if setting slaves free, a matter which Shar’a encouraged, was not executed, then other actions are even more so similarly considered.

اینها همه دربارهٔ تصرف در مال از راه بخشیدن آن به مردم است. اما تصرف در مال از راه خرج کردن آن بر خود و بر کسانی که شخص مسئول نفقهٔ ایشان است، اسلام به این موضوع پرداخته و شیوهٔ درستی برای آن مقرر کرده است. بر این اساس، اسلام شخص را از چیزهایی بازداشته است، که از این قرارند:

All this is in regard to the disposal of the property by giving it to people. But as for the disposal of property through spending it upon oneself and upon those He is responsible to spend on, Islam addressed this matter and outlined a proper way for it. Accordingly, it prohibited the person from certain things, as follows:

او آن را منع کرده که شخص در خرج کردن اسراف‌کار (زیاده‌روی‌کننده) باشد، و آن را سفاهت (بی‌خردی) دانسته است؛ سفاهتی که لازم می‌آورد احمق و ولخرج را از تصرف در مالش بازداشت، با محدود کردن او (یعنی حجر بر او)، و سرپرستی برای او تعیین کرد تا اموالش را به مصلحت خودش تصرف کند. خداوند (سبحانه و تعالی) فرموده است:

A. It prohibited the person from being prodigal (excessive) in spending, and it considered that as foolishness (Safah) which requires preventing the foolish person and squanderer from disposal of his property by restricting Him (i.e. making Hajr on him) and appointing a guardian over Him to dispose of his properties in his interest. Allah (swt) said:

«و مال خود را که خداوند آن را وسیله قوام زندگی شما قرار داده، به سفیهان ندهید؛ بلکه از آن به ایشان خوراک و پوشاک دهید.» [النساء: ۵]،

“Give not to the foolish your wealth, which Allah has assigned to you to manage; but feed and clothe them from it.” [An-Nisa: 5],

پس الله (سبحانه و تعالی) تصرف در مال را از سفیه منع کرده و تنها حق خوراک و پوشاک از آن را به او داده است. الله (سبحانه و تعالی) همچنین فرموده است:

So Allah (swt) prohibited the right of disposal of property to the foolish and He gave Him only the right to be fed and clothed from it. Allah (swt) also said:

«و اگر آن کس که حق بر عهده‌اش است سفیه یا ناتوان باشد، یا خودش نتواند املا کند، پس سرپرست او به انصاف املا کند.» [البقرہ: ۲۸۲]

“But if He who owes the debt was foolish or weak or unable himself to dictate, then let the guardian of his interests dictate in (terms of) equity.” [Al-Baqarah: 282],

پس خداوند (سبحانه و تعالی) سرپرستی سفیهان را واجب کرده است. مغیرة بن شعبه روایت کرده است که رسول خدا ﷺ «از تباه کردن مال» نهی فرمودند؛ این بخشی از حدیثی است که دارمی، بخاری و مسلم آن را روایت کرده‌اند.

So Allah (swt) made guardianship upon the foolish a duty (Wajib). Al Mughira ibn Shu’aba narrated that the Messenger of Allah (pbuh) “prohibited wasting the property”, a part of a Hadith narrated by Ad- Darimi, Bukhari and Muslim.

اسراف (اِسراف) و تبذیر دو واژه‌ای هستند که هم معنای لغوی و هم معنای دینی (شرعی) دارند. معنای لغوی میان مردم رواج یافت و از معنای دینی جدا شد؛ از این رو آنان این دو واژه را به گونه‌ای دیگر از آنچه شرع اراده کرده است تفسیر کردند. اما معنای لغوی اسراف، تجاوز از حد اعتدال است که خلاف میانه‌روی است. و تبذیر به معنای هدر دادن و از بین بردن مال است. اما معنای شرعی این دو واژه، اسراف و تبذیر، صرف مال در چیزی است که خداوند (سبحانه و تعالی) آن را حرام کرده است. بنابراین هر آنچه به شیوه‌ای که خداوند (سبحانه و تعالی) مجاز دانسته یا پسندیده صرف شود، اسراف یا تبذیر به شمار نمی‌آید، چه اندک باشد و چه بسیار. و هر آنچه به شیوه‌ای که خداوند (سبحانه و تعالی) نهی کرده صرف شود، اسراف و تبذیر است، چه اندک باشد و چه بسیار. روایت شده که زهری در تفسیر سخن خداوند (سبحانه و تعالی) می‌گفت:

Prodigality (Israf) and squandering (Tabdheer) are two words that have linguistic and divine (Shar’i) meanings. The linguistic meaning prevailed amongst the people, and became detached from the divine meaning. So they started to interpret these two words in a manner other than that intended by Shar’a. As for their linguistic meaning, prodigality means exceeding the limit of moderation which is the opposite of the middle course. As for squandering, it means wasting and eliminating the property. With regards to the divine (Shari’) meaning of the two words, prodigality and squandering mean spending money (property) on anything prohibited by Allah (swt). So anything spent the way Allah (swt) allowed or commended would not be considered prodigality or squandering, whether it was little or great. While anything spent the way Allah (swt) forbids would be prodigality and squandering, whether it is little or great. It was narrated that Az-Zuhri used to say in explaining the words of Allah (swt):

«و دستت را به گردنت زنجیر مکن و آن را یکباره کاملاً مگشا» [الإسراء: 29] فرمود: «آن را در چیزی حق خرج کردن باز مایست، و در چیزی باطل خرجش مکن.» واژهٔ اسراف در چند آیهٔ قرآن ذکر شده است:

“And let not your hand be chained to your neck, nor open it with a complete opening” [Al-Isra: 29] He said: “Don’t stop spending it upon something right (Haqq), nor spend it on a false (Batil) thing.” The word prodigality was mentioned in the Qur’an in several verses:

«و آنان که هنگام انفاق نه اسراف می‌کنند و نه بخل می‌ورزند، و میان این دو همواره حدّ اعتدالی استوار است» {الفرقان: ۶۷}،

“And those who when they spend are neither prodigal nor niggardly, and there is ever a firm station between the two” [Al-Furqan: 67],

پس اسراف به معنای خرج کردن در گناه است، در حالی که خرج کردن در اموری که انسان را به الله (سبحانه و تعالی) نزدیک می‌کند، اسرافی ندارد. بنابراین معنای آیه این است: مالت را در گناهان خرج نکن، و حتی در خرج کردن آن در امور مباح نیز بخل نورز، بلکه برای تو بهتر است آن را بیش از امور مباح، یعنی در صدقه، خرج کنی. پس خرج کردن مال در امور حرام نکوهیده است و بخل ورزیدن در امور مباح نیز نکوهیده است. آنچه ستوده است این است که مال در امور مباح و صدقات خرج شود. الله (سبحانه و تعالی) فرمود:

So prodigality here means to spend on sin, while spending on the things which bring one close to Allah (swt) has no prodigality. So the meaning of the verse is: Do not spend your property on the sins, and do not be niggardly even in spending it on the allowed things, rather it is better for you to spend it on more than the allowed things (Mubahat), that is in charity. So spending property on the forbidden things is dispraised and stinginess in the allowed things is dispraised as well. What is praised is to spend on the allowed things and the charities. Allah (swt) said:

«و اسراف نکنید (در بخشش)، زیرا او اسراف‌کنندگان را دوست ندارد.» [الانعام: ۱۴۱]،

“Don’t be prodigal (when you spend), surely He (Allah) does not like those who are prodigal.” [Al-An’am: 141],

این نکوهشی است از سوی الله (ﷻ) نسبت به اسراف، یعنی صرف مال در گناهان. واژهٔ «مُسْرِفِین» (اسراف‌کنندگان) به معنای کسانی به کار رفت که از یاد (ذِکر) الله (ﷻ) روی گردانند. او (ﷻ) فرموده است:

This is censure by Allah (swt) of prodigality, which is spending on sins. The word prodigals (Musrifeen) came to mean those who are turning away from remembrance (Dhikr) of Allah (swt). He (swt) said:

«پس هنگامی که رنج و سختی‌اش را از او برطرف کردیم، چنان رفت که گویی هرگز برای رنجی که به او رسیده بود به ما دعا نکرده است. این‌گونه کارهای تجاوزکاران و اسرافکاران در نظرشان زیبا جلوه داده شده است.» [یونس: ۱۲]،

“But when We had relieved Him of his misfortune He went his way as though He had not cried to Us for the misfortune that afflicted him. Thus do the deeds of the (transgressors) prodigals seem fair in their eyes.” [Yunus: 12],

این یعنی که شیطان، از راه وسوسه‌اش، آنچه را که اسراف‌کاران انجام می‌دهند از روی روی‌گردانی از یاد خدا و پیروی از هوای نفس، در نظرشان زیبا جلوه می‌دهد. از این رو خداوند (سبحانه و تعالی) کسانی را که از یاد خدا روی می‌گردانند، اسراف‌کار توصیف کرده است.

This means that Satan presents favourably, through his insinuation, what the prodigals do by way of turning away from Allah’s remembrance and following their whims. So Allah (swt) described those who turn away from the remembrance of Allah as prodigals.

واژه «مُبَذِّرون» (ولخرجان) به معنای کسانی نیز به کار رفت که بدی‌شان بر خوبی‌هایشان می‌چربید. الله (سبحانه و تعالی) فرمود:

The word ‘prodigals’ came also to mean those whose wickedness exceeded their goodness. Allah (swt) said:

«بی‌شک، آنچه شما مرا به‌سوی آن می‌خوانید، نه در دنیا و نه در آخرت، هیچ حقی ندارد، و بازگشت ما به‌سوی الله است، و اسراف‌کنندگان، اهل آتش خواهند بود.» [غافر: ۴۳]

“Assuredly, that to whom you call me has no claim in the world or in the Hereafter, and our return will be to Allah, and the prodigals will be the people of the fire.” [Ghafir: 43],

روایت شده از قتادہ که او گفت: مقصود از مُسرفین در اینجا مشرکین است (یعنی کسانی که برای خدا شریک قرار می‌دهند). مجاهد گفت: مقصود از مُسرفین در اینجا کسانی است که به ناحق خون می‌ریزند. و گفته شده است که مقصود کسانی است که بدی‌هایشان بر نیکی‌هایشان غلبه دارد.

It was narrated from Qatadah that He said the meaning of prodigals here is the Mushrikeen (i.e. those who associate partners with Allah). Mujahid said that the prodigals here means those who unjustly shed blood. It was said also that it means those whose wickedness exceeded their goodness.

واژه «مبذّرین» بعدها به معنای «مفسدین» یعنی تباهکاران نیز به کار رفت. خداوند متعال فرموده است:

The word prodigals came also to mean the corrupters (Mufsideen). Allah (swt) said:

«پس تقوای الله را پیشه کنید و از من فرمان برید. و فرمان اسراف‌کنندگان را پیروی نکنید. همان‌ها که در زمین فساد می‌کنند و اصلاح نمی‌کنند.» [الشعراء: ۱۵۱-۱۵۲]،

“Therefore keep your duty to Allah and obey Me. And obey not the command of the prodigals. Who spread corruption in the earth and do not reform.” [Ash-Shu’ara: 151-152],

بنابراین در تمام این آیات، واژهٔ «مُسرِفین» هرگز معنای لغوی خود را ندارد، بلکه معانی شرعی دارد. و هنگامی که در پیوند با «انفاق» (خرج کردن) ذکر می‌شود، مقصود از آن خرج کردن مال در راه گناه و نافرمانی است. از این رو تفسیر آن بر اساس معنای لغوی نادرست است، زیرا خداوند (سبحانه و تعالی) معنای شرعی خاصی را برای آن اراده کرده است.

So in all these verses, the word prodigals (Musrifeen) absolutely does not carry its linguistic meaning; it rather has divine (Shar’i) meanings. And when it is mentioned in connection with spending it is meant to be the spending of property sinfully (in disobedience). So to explain it with its linguistic meaning is invalid, because Allah (swt) intended for it a particular divine meaning.

اِسراف (تبذیر) معنایی الهی دارد که به معنای خرج کردن در اموری است که حرام است. خداوند (سبحانه و تعالی) فرموده است:

Squandering (Tabdheer) has a divine meaning which also means spending on the Haram things. Allah (swt) said:

«و اسراف نکن (در مال خود) که اسرافکنندگان همیشه برادران شیاطین بوده‌اند.» [الإسراء: ۲۶-۲۷]

“And squander not (your wealth) in wantonness. Lo! The squanderers were ever brothers of the devils.” [Al-Isra: 26-27],

این بدان معناست که تبذیرکنندگان در شرارت همانند شیاطین هستند، و این بزرگترین سرزنش است، زیرا هیچ‌کس «شیطانی‌تر» از شیطان نیست؛ و تبذیر در اینجا به معنای صرف کردن مال در اموری حرام است. از عبدالله بن مسعود روایت شده که گفت: «تبذیر یعنی صرف کردن مال در غیر حق آن.» مجاهد نیز گفت: «اگر یک مُدّ (پیمانه‌ای خشک برابر با ۱۸ لیتر) به ناحق صرف شود، آن تبذیر است.» و از ابن عباس روایت شده که گفت: تبذیرکننده کسی است که به ناحق خرج می‌کند. قتاده گفت: «تبذیر، خرج کردن در گناه (به نافرمانی خداوند) و نه در جای درست، و در فساد است.» این معانی را طبری در تفسیرش آورده است. همه این‌ها نشان می‌دهد که مقصود از اسراف و تبذیر، خرج کردن در آنچه خداوند (سبحانه و تعالی) حرام کرده است. بنابراین خرج کردن در هر چیزی که شریعت آن را منع کرده، نامشروع (ناحق) شمرده می‌شود و این امر مستلزم آن است که انجام‌دهنده‌اش محجور (ممنوع از تصرف) اعلام شود. و درباره کسی که محجور اعلام شده، صدقه، فروش، هبه و ازدواج او اجرا نمی‌شود. هر وامی که گرفته باشد، پرداخت نمی‌شود و به خاطر نپرداختن آن محکوم نمی‌گردد. اما کارهایی که پیش از اعلام محجوریت انجام داده، تا زمانی که قاضی محجوریت او را اعلام کند، نافذ است. درباره آنچه خداوند (سبحانه و تعالی) می‌فرماید:

This means that the squanderers are like the devils in their wickedness, which is the greatest rebuke, because there is none more ‘devilish’ than Satan, and squandering means here to spend the property on forbidden matters. It was narrated from Abdullah ibn Mas’oud that He said: “Squandering means to spend the property on other than its right.” Mujahid said also: “If a Mudd (a dry measure =18 litres) was spent unrightfully it would be squandering”. It was narrated that Ibn Abbas said that the squanderer is the one who spends unrightfully. Qatadah said: “Squandering is spending sinfully (in disobedience of Allah), not on the right thing and in the corruption (Fasad).” These meanings have been mentioned by at-Tabari in his tafseer. All this indicates that what is meant by prodigality and squandering is the spending on what is prohibited by Allah (swt). So spending on anything prohibited by Shar’a is considered illegal (unrightful) which requires declaring the doer as incompetent. And regarding the one who is declared incompetent; his charity, selling, gift and his marriage are all not executed. Any loan He took would not be duly repaid nor would He be convicted for not repaying it. But the actions He did before the declaration of his incompetence are implemented until a judge declares his incompetence. In regard with what Allah (swt) says:

«و دستت را به گردنت زنجیر مکن و آن را کاملاً نگشا، که سرزنش‌شده و درمانده بنشینی.» [الإسراء: ۲۹]،

“And let not your hand be chained to your neck nor open it with a complete opening lest you sit down rebuked, derided.” [Al-Isra: 29],

منع در اینجا، گشادگیِ کامل است نه گشادگی. پس الله (سبحانه و تعالی) گشاده‌دستیِ بالا در امور حلال را منع نکرده است، یعنی باز کردن دست. آنچه حرام شده، گشادگیِ کاملِ دست است که همان خرج کردن در حرام است. منع نکردنِ باز کردنِ دست، یعنی خرج کردنِ بالا (زیرا مقصود از باز کردنِ دست همین است)، دلیلی است بر اینکه مقصود خرج کردن در حلال است. متمرکز کردنِ منع بر گشادگیِ کاملِ دست، دلیلی است بر اینکه نهی متوجه چیزی است که از حدِ گشادگیِ مجازِ دست فراتر می‌رود، و در نتیجه، نهی متمرکز بر خرج کردن در حرام است.

The prohibition here is the complete opening not the opening. So Allah (swt) did not forbid a high level of spending on the Halal things i.e. opening the hand. What is forbidden is the complete opening of the hand, which is spending on the Haram. Not forbidding the opening of the hand, i.e. a high level of spending (because this is what is meant by hand opening) is an evidence that it means spending on the Halal. Focusing the prohibition on the total opening of the hand is an evidence that the forbiddance is focused on that which exceeds the allowed hand opening, thus the prohibition is focused on spending on the Haram.

این بحث درباره دلیل است. در مورد واقعیت خرج کردن و این که آیا شخصی زیاده‌روی کرده یا نه، این بستگی به سطح زندگی در کشور او دارد. در آن کشورهایی که افراد نیازهای اساسی خود را به‌طور کامل برآورده نمی‌کنند، خرج کردن برای تجملات سطح بالایی از خرج کردن به شمار می‌رود، چنان که در بسیاری از کشورهای اسلامی چنین است. اما کشورهایی وجود دارند که در آن‌ها فرد نیازهای اساسی‌اش را کاملاً برآورده می‌کند و افزون بر آن تجملات خود را نیز تأمین می‌کند؛ تجملاتی که با پیشرفت شهرنشینی برای او به نیازهای اساسی تبدیل شده‌اند، مانند یخچال، ماشین لباسشویی، خودرو و مانند آن. بنابراین خرج کردن او برای این تجملات سطح بالایی از خرج کردن به شمار نمی‌آید. از این رو، اگر اسراف و تبذیر را به معنای لغوی آن‌ها بگیریم، لازمه‌اش این است که حکم الهی هر خرجی را که بیش از نیازهای اساسی باشد حرام بداند. در این صورت خرید یخچال، ماشین لباسشویی یا خودرو حرام خواهد بود، چون بیش از نیازهای اساسی است. یا این که حکم الهی خرج کردن برای این تجملات را در برخی کشورها یا برای برخی افراد حرام و در برخی کشورها یا برای برخی افراد حلال بداند. این به معنای آن است که حکم الهی در یک مسئله واحد، بدون دلیل (علت)، تغییر کند، و این جایز نیست، زیرا حکم الهی درباره یک مسئله هرگز نباید تغییر کند. افزون بر این، هنگامی که خداوند (سبحانه و تعالی) استفاده از چیزها و مصرف آن‌ها را مباح کرده، این را به‌طور مطلق بیان فرموده و خرج کردن را به کم یا زیاد بودن مقید نکرده است. پس چگونه می‌توان خرج کردن زیاد را در چیزهای حلال حرام دانست؟ اگر خداوند (سبحانه و تعالی) خرج زیاد را در چیزهای حلال منع کرده بود و در عین حال این چیزها را حلال کرده بود، این به آن معنا بود که همان چیز را در یک زمان هم مباح کرده و هم منع کرده است.

This is in regard to the evidence. With regard to the reality of spending, and the evaluation that a person overspent or not, this depends on the standard of living in his country. In those countries where the individuals do not satisfy their basic needs completely, one’s spending on the luxuries would be considered a high level of spending, as it is the case in many Islamic countries. But there are countries in which the individual satisfies his basic needs completely, and also satisfies his luxuries, which with the advancement in urbanisation have become, basic needs for Him like the fridge, washing machine, car and the like. So his spending on these luxuries would not be considered a high level of spending. Therefore, using prodigality and squandering in their linguistic meaning would mean that the divine rule considers any spending in excess of the basic needs as Haram. Thus buying a fridge, a washing machine or a car is Haram since it is in excess to the basic needs. Or the divine rule would consider spending on these luxuries as Haram in some countries or on some people and Halal in some countries or on some people. This would mean that the divine rule changes in the same case without a reason (Illah), which is not allowed, as the divine rule of the same issue should never change. Moreover, when Allah (swt) allowed using and consuming things, He defined this in absolute terms without restricting the spending to being little or great. So how then can a high level of spending be considered Haram? Had Allah (swt) prohibited high levels of spending in the Halal things, and had He made these things Halal, this would mean that He had allowed and prohibited the same thing at the same time.

این مطلب به این معناست که خداوند (سبحانه و تعالی) استفاده از هواپیمای شخصی را مجاز دانسته، اما اگر خرید آن توسط فرد، نشانه‌ی سطح بالایی از هزینه‌کرد تلقی شود، آن را منع کرده است. این یک تناقض خواهد بود که روا نیست. بنابراین، تفسیر اسراف و تبذیر بر اساس معنای لغوی آنها جایز نیست، بلکه باید بر اساس معنای الهی و شرعی آنها تفسیر شوند؛ معنایی که در آیات، از طریق تفسیر برخی از صحابه و عالمان مورد اعتماد آمده است. ب. اسلام فرد را از تجمل‌گرایی بازداشته، آن را گناه شمرده و تجمل‌گرایان را به عذاب الهی هشدار داده است. خداوند (سبحانه و تعالی) فرموده است:

This would mean that Allah (swt) had allowed using a private plane, but He prohibited using it if its purchase by a person was considered a high level of spending. This would be a contradiction which is not allowed. Therefore, the explanation of prodigality and squandering by their linguistic meaning is not allowed, they should rather be explained by their divine (Shar’i) meaning which came in the verses through the interpretation of some of the Companions and trusted scholars. B. Islam prohibited the individual from luxury, considered it a sin, and He warned the luxurious ones with torture. Allah (swt) said:

«و أصحابُ الشِّمالِ ما أصحابُ الشِّمالِ * في سَمومٍ وحَميمٍ * وظِلٍّ مِن يَحمومٍ * لا بارِدٍ ولا كَريمٍ * إنَّهم كانوا قبلَ ذلك مُترفينَ» [الواقعة: ۴۱-۴۵]

“And those of the left hand: What of those of the left hand? In scorching wind and scalding water, and shadow of black smoke. Neither cool nor refreshing. For they were, before that, indulged in sinful luxury.” [Al-Waqi’a: 41-45],

یعنی: یہ لوگ متکبر تھے، جو چاہتے تھے وہی کرتے تھے۔ اللہ (سبحانہ و تعالیٰ) نے یہ بھی فرمایا:

i.e. they were arrogant, who do what they wish. Allah (swt) also said:

«تا آنگاه که ثروتمندان مرفه‌حال آنان را با عذاب فرا می‌گیریم، ناگهان به زاری و تضرع می‌افتند.» [المؤمنون: ۶۴]،

“Till when We grasp the (town’s) luxurious ones with punishment, behold! They started to supplicate.” [Al-Mu’minun: 64],

منظور از «مُتْرَفان» در اینجا، ستمگران متکبر است. و خداوند (سبحانه و تعالی) همچنین فرموده است:

The luxurious ones here means the arrogant tyrants. Allah (swt) said also:

«و مَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ» [سبأ: ۳۴]. مُتْرَفان کسانی هستند که به سبب فراوانی ثروت و فرزندان‌شان نسبت به مؤمنان متکبر (گردن‌فراز) هستند. الله (سبحانه و تعالی) می‌فرماید:

“And We sent not unto any township a warner, but its luxurious ones declared: Lo! We are disbelievers in that which you bring to us.” [Saba’a:34] The luxurious ones are those who are haughty (arrogant) towards the believers because of their high level of wealth and children. Allah (swt) said:

«و پیروی کردند ستمکاران آنچه را که در آن نعمت‌های فراوان به آنان داده شده بود.» [هود: ۱۱۶]

“The wrongdoers followed that by which they were made surrounded with luxury.” [Hud: 116],

منظور از کسانی که در تنعم و رفاه غوطه‌ور بودند، این است که آنان به سوی هوس‌های خود روی آوردند، یعنی از هوس‌های خویش پیروی کردند. خداوند متعال می‌فرماید:

What is meant by those who were surrounded with luxury is that they turned towards their whims i.e. followed their whims. Allah (swt) said:

«و هنگامی که بخواهیم شهری را هلاک کنیم، به ثروتمندان مست و متنعم آن فرمان می‌دهیم، پس در آن فسق و فجور می‌کنند.» [الإسراء: ۱۶]

“And when We would destroy a township We send commandment to its tyrant folk (luxurious ones) and afterward, they commit abomination therein.” [Al-Isra: 16],

منظور از مردمِ ستمگر، ستمگرانِ ایشان است که در ناز و نعمت زندگی می‌کنند. الله (سبحانه و تعالی) فرموده است:

What is meant by tyrant folk is their tyrants who live at ease. Allah (swt) said:

«وَأَتْرَفْنَاهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا» [المؤمنون: ۳۳]،

“We made them luxurious in the worldly life” [Al-Mu’minun: 33],

این‌که ما آنان را در ستمگری‌شان و از سر تکبرشان پافشار کردیم، یعنی ما آنان را متکبر ساختیم.

that is We made them insist on their tyranny out of their arrogance i.e. We made them arrogant.

تَرَف در لغت به معنای غرور و تکبر ناشی از زندگی در رفاه و آسایش است. وقتی گفته می‌شود ثروت کسی را مُترَف کرد، منظور این است که او را مغرور و تباه ساخت. اینکه شخصی مُترَف شد یعنی بر ستم پافشاری کرد، از حد گذشت و متکبر شد. بنابراین آن تَرَفی که قرآن نکوهش کرده و الله (سبحانه و تعالی) آن را حرام کرده و گناه شمرده، تَرَفی است که در لغت به معنای سرکشی و تکبر ناشی از رفاه زندگی است، نه خود رفاه زندگی. از این رو تفسیر تَرَف به برخورداری از ثروت و رفاه زندگی از آنچه الله (سبحانه و تعالی) روزی کرده، نادرست است، زیرا رفاه زندگی و بهره‌مندی از روزی الهی در شریعت نکوهیده نیست. الله (سبحانه و تعالی) فرموده است:

Luxury (Taraf) linguistically means vanity and arrogance due to living a life of ease and comfort.When we say wealth made somebody luxurious, we mean it made Him arrogant and corrupted him. That the person became luxurious means that He insisted on tyranny. He also transgressed and became haughty. Thereupon the luxury (Taraf) which the Qur’an condemned, and Allah (swt) prohibited and considered a sin is the Taraf that linguistically means haughtiness and arrogance due to ease of living, but not the ease of living itself. Therefore it is wrong to interpret Taraf as enjoying the wealth and ease of living by that which Allah (swt) provided, because ease of living and enjoying the provision of Allah are not condemned by Shari’ah. Allah (swt) said:

«بگو: چه کسی زینتِ خدا را که برای بندگانش پدید آورده، و روزی‌های پاکیزه را حرام کرده است؟» [الأعراف: ۳۲]،

“Say: Who has forbidden the adornment of Allah which He has brought for His servants and the good things of His provision?” [Al-A’raf: 32],

ترمذی از عبدالله بن عمرو روایت کرده که گفت: «پیامبر ﷺ فرمود: "خداوند دوست دارد که نشانه‌های نعمت خود را بر بندهٔ خویش ببیند"»، یعنی خداوند دوست دارد که بندگانش از نعمت او بهره‌مند شوند و از چیزهای خوبی که برایشان فراهم کرده لذت ببرند. اما خداوند (سبحانه و تعالی) از غرور، تکبر و سرکشی‌ای که ممکن است از زندگی راحت و مرفه پدید آید، بیزار است. پس اگر زندگی راحت به غرور، سرکشی، تکبر و ستم بینجامد، خداوند (سبحانه و تعالی) آن زندگی را ناپسند می‌دارد. از آنجا که زندگی آسوده و آرام با ثروت فراوان ممکن است برخی مردم را به تکبر، ستمگری و غرور بکشاند، یعنی در ایشان «ترف» پدید آورد، اسلام آن نوع تنعم را منع کرده است. بنابراین اسلام تباهی‌ای را که از فراوانی مال و فرزند پدید آید و مردم را متکبر و ستمگر سازد، بازداشته است و این امر را به شدت منع کرده است. پس وقتی گفته می‌شود که «ترف» حرام است، این بدان معنا نیست که زندگی آسوده حرام است، بلکه بدان معناست که تکبری که از بهره‌گیری آسان از ثروت حاصل می‌شود حرام است، همان‌گونه که «ترف» از نظر لغوی بدان معناست و همان‌گونه که از آیات قرآن نیز مفهوم «تنعم» (ترف) برمی‌آید.

At-Tirmidhi narrated from Abdullah ibn Amr who said: ‘The Prophet (pbuh) said, “Allah likes to see the signs of His favour (bounties) on His servant,’” i.e. He loves for His servants to enjoy His favour and enjoy the good things He has provided for him. But Allah (swt) hates the haughtiness, arrogance and transgression that may result from a life of ease. So Allah (swt) hates the life of ease if it produced haughtiness, transgression, arrogance and tyranny. Since a life of ease and comfort by the abundant wealth could lead some people to arrogance, tyranny and haughtiness; that is it creates Taraf in them, Islam prohibited that type of luxury. So Islam prevented corruption if it resulted from the abundance of wealth and children, making people arrogant and tyrannical. Islam prohibited that strongly. So when it is said that Taraf is Haram it does not mean the life of ease is Haram, it rather means that arrogance which results from the easy use of wealth is Haram, as Taraf would mean linguistically, and as luxury (Taraf) would mean from the verses of the Qur’an.

ج. اسلام از اینکه فرد نسبت به خودش بخیلی کند و خویشتن را از بهرهمندی مشروع بازدارد منع کرده است. همچنین بهرهبردن از روزی پاکیزه و استفاده از زینتهای شایسته را حلال ساخته است. خداوند (سبحانه و تعالی) فرموده است:

C. Islam prohibited the individual from being niggardly towards himself and preventing himself from legal enjoyment. It also made Halal the enjoyment of the good provision and the use of suitable ornaments. Allah (swt) said:

«و دستت را به گردنت زنجیر مکن و آن را کاملاً نگشا تا سرزنش‌شده و درمانده بر جای نشینی.» [الإسراء: ۲۹] و خداوند (سبحانه و تعالی) فرمود:

“And let not your hand be chained to your neck, nor open it with complete opening lest you sit down rebuked, derided.” [Al-Isra: 29] And Allah (swt) said:

«و آنان که چون انفاق کنند، نه اسراف می‌کنند و نه بخل می‌ورزند، و همواره میان این دو حالت، حدّی استوار است.» [الفرقان: ۶۷] و الله (سبحانه و تعالی) همچنین فرموده است:

“And those who, when they spend, are neither prodigal nor miserly, and there is ever a firm station between the two (situations).” [Al-Furqan: 67] And Allah (swt) also said:

«بگو: چه کسی زینتِ الهی را که برای بندگانش پدید آورده و روزی‌های پاکیزه را حرام کرده است؟» [الأعراف: ۳۲]،

“Say: Who has forbidden the adornment of Allah which He has brought for His servants and the good things of His provision.” [Al-A’raf: 32],

پیامبر ﷺ فرمودند: «خداوند دوست دارد که نشانهٔ نعمت خود را بر بندهٔ خویش ببیند»، روایت از ترمذی. و نیز پیامبر ﷺ فرمودند: «اگر خداوند به تو مالی داد، باید نشانه‌های نعمت و کرامت خود را بر تو ببیند»، روایت از حاکم از پدر ابوالاحوص. بنابراین اگر کسی مال داشته باشد و در خرج کردن برای خویشتن بخیلی کند، در پیشگاه خداوند گناهکار است. اما اگر نسبت به کسانی که مسئولیت نفقهٔ آنان را بر عهده دارد بخل ورزد، افزون بر گناهش در پیشگاه خداوند، دولت باید او را ملزم کند که به خویشاوندانی که نفقهٔ آنان بر عهدهٔ اوست خرج کند، و اطمینان یابد که خرجش برای آنان کافی باشد تا از سطح زندگی مناسبی برخوردار شوند. خداوند (سبحانه و تعالی) فرموده است:

The Prophet (pbuh) said: “Allah loves to see the sign of His favour on His servant”, narrated by At-Tirmidhi. The Prophet (pbuh) said also: “If Allah gave you property, let Him see the sign of His bounties and dignity on you”, narrated by Al-Hakim from the father of Abu Al-Ahwas. So if someone has property and was miserly when spending on himself, He would be sinful in the sight of Allah. But if He was miserly towards those He is responsible to support, then beside his sin in the sight of Allah, He must be obliged by the State to spend on his relatives whom He is responsible to spend on, and to make sure that his spending on them is ample so that they are provided with a good standard of living. Allah (swt) said:

«لِيُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ» [الطلاق: ۷]۔ و خداوند (سبحانه و تعالی) فرموده است:

“Let the wealthy (person) spend out of his capacity.” [At-Talaq: 7] And Allah (swt) said:

«در جایی که خود سکونت دارید، بر حسب توانایی‌تان آنان را جای دهید، و آزارشان مدهید تا زندگی را بر ایشان تنگ کنید.» [الطلاق: ۶]،

“Lodge them where you dwell, according to your wealth, and harass them not so as to make life harsh for them.” [At-Talaq: 6],

اگر شخصی نسبت به کسانی که موظف به نفقه دادن به آنان است بخیل باشد، پس کسانی که مستحق نفقه هستند حق دارند از مال او آن مقداری را بردارند که معمولاً نیازهای ایشان را برطرف می‌کند. بخاری و احمد هر دو از عایشه روایت کرده‌اند که هند دختر عتبه گفت: «ای پیامبر خدا، ابوسفیان مردی بخیل است و آنچه را که برای من و فرزندانم کافی باشد به من نمی‌دهد، مگر آنچه را که بدون اطلاع او برمی‌دارم.» پیامبر ﷺ فرمود: «آنچه را که معمولاً برای تو و فرزندانت کافی است بردار.» پس پیامبر ﷺ برای او این حق را قرار داد که بدون اطلاع شوهرش، اگر او نفقه را به وی ندهد، خودش آن نفقه را بردارد، زیرا نفقه بر عهده او واجب است. و قاضی موظف است که این نفقه را برای او تعیین کند. همان‌گونه که پرداخت‌کننده نفقه موظف به پرداخت آن است، همچنین بر کسی که نفقه را دریافت می‌کند واجب است که آن را در اموری که برای آن پرداخت شده است خرج کند. پس اگر نفقه برای فرزندان تعیین شده باشد و به سرپرست ایشان، چه مادر و چه مادربزرگ یا دیگران، پرداخت شود، او باید آن را برای ایشان خرج کند؛ و اگر چنین نکند، قاضی او را ملزم خواهد کرد که آن را برای همان هدف خرج کند.

If the person was miserly towards those whom He was responsible to support, then those who are entitled for financial support (Nafaqah) have the right to take from his property the amount which normally meets their needs. Bukhari and Ahmad both narrated from Aisha that Hind bint Utbah said: “O Messenger of Allah, Abu Sufyan is a miserly person, and He does not give me that which is enough for me and my children except that which I take without his knowledge.” The Prophet (pbuh) said: ‘Take that which is normally enough for you and your children.”’ So the Prophet (pbuh) made it a right for her to take that Nafaqah by herself without his knowledge if He did not give it to her, because Nafaqah is a duty upon him. And the judge is bound to assign to her this Nafaqah. As it is obligatory that the person who is responsible to pay the Nafaqah, it is likewise obligatory upon the one who takes the nafaqah to spend it on the matters for which it was paid. So if the Nafaqah was decided to the children, and it was paid to their guardian, whether a mother, grandmother or others, then she has to spend it on them; and if she did not do that then the judge would oblige her to spend it for that purpose.