یکی دیگر از وسایل تملک، آن است که افراد، بدون دادن عوض یا تلاشی، اموال دیگران را می‌گیرند. این وسیله پنج نوع دارد.

Another means of ownership is that which the individuals take from the properties of others without giving an alternate property or an effort. This means includes five types.

۱. پاداش‌هایی که افراد به یکدیگر می‌دهند. این می‌تواند در زمان حیات باشد، مانند بخشش (منحه) و هدیه، یا پس از مرگ، مانند مال وصیت. نَسائی و ابن اسحاق در «سیرة رسول‌الله» از عمرو بن شعیب از پدرش، از جدّش روایت کرده‌اند که وقتی نمایندگان هوازن نزد پیامبر ﷺ آمدند و از او خواستند آنچه را از ایشان به‌عنوان غنیمت گرفته بود به آنان بازگرداند، پیامبر ﷺ فرمود: «غنایمی که از آنِ من و فرزندان عبدالمطّلب است، از آنِ شما باشد»؛ یعنی این بخشش از سوی من به شماست. ابن عساکر از ابوهریره روایت کرده که پیامبر ﷺ همچنین فرمود: «میان خود هدیه بدهید تا یکدیگر را دوست بدارید.» بخاری از ابن عباس روایت کرده که پیامبر ﷺ فرمود: «ما مثال بد نمی‌زنیم؛ کسی که بخشش خود را پس می‌گیرد، همانند سگی است که استفراغ خود را بازمی‌گرداند.» در مورد بخشش و هدیه میان کافر و مسلمان هیچ تفاوتی نیست؛ اهدای هدیه به کافر جایز است و پذیرفتن آنچه او می‌دهد همانند پذیرفتن آنچه مسلمان می‌دهد است. از اسماء، دختر ابوبکر، روایت شده که گفت: «مادرم در حالی که هنوز مشرک بود و در پیمانی که رسول‌الله ﷺ با قریش داشت (صلح حدیبیه) شامل می‌شد، به دیدارم آمد. پس از پیامبر ﷺ مشورت خواستم و گفتم: ای پیامبر خدا! مادرم به من علاقه دارد، آیا به او هدیه بدهم؟ فرمود: "آری."» بخاری از ابوحمید ساعدی روایت کرده که پادشاه ایله به پیامبر ﷺ یک قاطر سفید و یک جامه هدیه داد. از آنجا که بخشش (هِبَه) و هدیه (هَدیّه) بخشیدن داوطلبانه مال در زمان حیات است، مال وصیت (وَصیّت) بخشیدن داوطلبانه مال پس از مرگ است. خداوند (سبحانه و تعالی) می‌فرماید،

1. Rewards which the individuals give to each other. This could be in their lifetime such as a grant and a gift, or after their death such as the property of a will. An-Nisai and Ibn Ishaq narrated in the Seerah of the Messenger of Allah (pbuh) from ’Amr ibn Shu’aib from his father, from his grandfather that when the delegates of Hawazin came to the Prophet (pbuh) and asked Him to return to them the properties which He had gained from them as spoils, the Prophet (pbuh) said: “The spoils which belong to me and to the sons of ’Abdul-Muttalib are for you,” in other words they are a grant from me to you. Ibn’ Asakir narrated from Abu Hurairah that the Prophet (pbuh) also said: “Exchange gifts amongst yourselves so that you love each other.” It was narrated by Bukhari from Ibn ’Abbas that the Prophet (pbuh) said: “We do not set the bad example; the one who claims back his grant is like the dog which returns back its vomit.” There is no difference between a disbeliever and a Muslim concerning the grant and the gift. Granting a gift to the disbeliever is permitted and accepting that which He gives is like accepting that which a Muslim gives. It is narrated from Asma, daughter of Abu Bakr, who said: “My mother visited me while she was still a polytheist (Mushrik), included in the covenant which the Messenger of Allah (pbuh) had with Quraish (Treaty of Hudaibiyyah), so I consulted the Prophet, ‘O Prophet (pbuh) of Allah! My mother has love for me, should I give her a present?’ He (pbuh) said: ‘Yes.’” Bukhari narrated from Abu Hameed As-Sa’idi, who said that the King of Ayla gave the Prophet (pbuh) a white mule and a dress as a gift. As the grant (Hiba) and the gift (Hadiyyah) are the voluntary giving of property during the lifetime, the property of the will (Wasiyah) is the voluntary giving of property after the death. Allah (swt) says,

«اِنَّ الَّذِي تَجِبُ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ، إِنْ تَرَكَ خَيْرًا، أَنْ يُوصِيَ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ» [البقرة: 180] رَوَى البُخَارِيُّ أَنَّ سَعْدَ بْنَ أَبِي وَقَّاصٍ قَالَ: «مَرِضْتُ بِمَكَّةَ مَرَضًا أَشْفَيْتُ مِنْهُ عَلَى الْمَوْتِ، فَعَادَنِي النَّبِيُّ ﷺ، فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللهِ، إِنَّ لِي مَالًا كَثِيرًا، وَلَيْسَ يَرِثُنِي إِلَّا ابْنَةٌ لِي، أَفَأُوصِي بِثُلُثَيْ مَالِي؟ قَالَ: لَا. قُلْتُ: فَالشَّطْرُ؟ قَالَ: لَا. قُلْتُ: فَالثُّلُثُ؟ قَالَ: الثُّلُثُ، وَالثُّلُثُ كَثِيرٌ، إِنَّكَ أَنْ تَدَعَ وَرَثَتَكَ أَغْنِيَاءَ خَيْرٌ مِنْ أَنْ تَدَعَهُمْ عَالَةً يَتَكَفَّفُونَ النَّاسَ».» بِهَذَا، فَإِنَّ الشَّخْصَ بِوَاسِطَةِ الْهِبَةِ أَوِ الْعَطِيَّةِ أَوِ الْمَالِ الْمُوصَى بِهِ، يَصِيرُ مَالِكًا لِلشَّيْءِ الَّذِي وُهِبَ لَهُ أَوْ أُعْطِيَ لَهُ أَوْ أُوصِيَ لَهُ بِهِ.

“It is prescribed for you, when one of you approaches death, if you leave wealth, that it be bequeathed unto his parents and relatives.” [Al-Baqarah: 180] It was narrated by Bukhari that Sa’ad ibn Waqqas said: “I was ill once in Makkah to the point I was approaching death. The Prophet (pbuh) came to visit me. So I said: ‘O Messenger of Allah, I have great wealth, and nobody inherits from me except my daughter. Can I bequeath two thirds of my property?’ He (pbuh) said: ‘No.’ I said: ‘Half of it?’ He (pbuh) said: ‘No.’ I said: ‘One third of it?’ He (pbuh) said: ‘The third is big (enough). It is better to leave your children rich than to leave them poor and begging from the people.’” Thus the person, by the means of the gift, the grant or the bequeathed property, is given ownership of the thing gifted, granted or bequeathed to him.

۲. مالی که به سبب زیانی که به شخصی وارد شده، به او تعلق می‌گیرد، مانند دیه‌ی قتل و دیه‌ی جراحت. خداوند (سبحانه و تعالی) می‌فرماید:

2. Property due to a person as a recompense for a harm which had befallen him, such as the blood money and the wound money. Allah (swt) said:

«وَمَن قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَئًا فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُّؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُّسَلَّمَةٌ إِلَىٰ أَهْلِهِ» [النساء: 92] روى النسائي أن النبي ﷺ كتب كتابًا إلى أهل اليمن وأرسله مع عمرو بن حزم، وكان فيه: «وفي النفس مئة من الإبل». وفيما يتعلق بدية الجراح، روى النسائي عن الزهري عن أبي بكر بن محمد بن عمرو بن حزم عن أبيه عن جده أن النبي ﷺ كتب إليه كتابًا فيه: «وفي الأنف إذا أوعب جدعًا الدية، وفي اللسان الدية، وفي الشفتين الدية، وفي البيضتين الدية، وفي الذكر الدية، وفي الصلب الدية، وفي العينين الدية، وفي إحدى الرجلين النصف الدية، وفي المأمومة ثلث الدية، وفي الجائفة ثلث الدية، وفي المنقلة خمس عشرة من الإبل». ودية القتيل عمدًا تجب على القاتل ويرثها ورثته، روى ابن ماجه عن عمرو بن الأحوص أن النبي ﷺ قال: «لا يجني جانٍ إلا على نفسه». أما في القتل غير العمد، وهو القتل الشبيه بالعمد أو الواقع خطأً، فإن ورثة المقتول يستحقون الدية من عاقلة القاتل، روى البخاري عن أبي هريرة قال: «اقتتلت امرأتان من هذيل، فرمت إحداهما الأخرى بحجر ففتلتها وما في بطنها، فاختصموا إلى النبي ﷺ، فقضى أن دية جنينها غرة عبد أو وليدة، وقضى بدية المرأة على عاقلتها». والعاقلة هي التي تتحمل العقل، والعقل هنا هو الدية. عاقله شامل تمام خویشاوندان نزدیک قاتل است: پدران، پسران، برادران، عموها (برادران پدر) و پسرانشان. اگر قاتل عاقله‌ای نداشته باشد، دیه از بیت‌المال پرداخت می‌شود، زیرا رسول خدا ﷺ دیه مرد انصاری را که در خیبر کشته شد از بیت‌المال پرداخت. همچنین روایت شده که در زمان عمر مردی در میان جمعیت کشته شد و قاتلش شناخته نشد. پس علی به عمر گفت: «ای امیرمؤمنان، خون هیچ مسلمانی ضایع نمی‌شود، پس دیه او را از بیت‌المال بپرداز.» اما در مورد جراحت‌هایی مانند شکستگی سر یا صورت، یا بریدن (قطع) عضوی از بدن یا تکه‌ای از گوشت، یا از کار افتادن یکی از قوا، مانند از کار افتادن شنوایی، بینایی و عقل، هرگاه یکی از این جراحت‌ها به کسی وارد شود، بر اساس احکام تفصیلی هر عضو در هر مورد، او سزاوار پولی به‌عنوان دیه این جراحت‌ها است. از راه دیه‌ای که از دیه کشته‌شده یا برای عضو آسیب‌دیده یا قوه از کار افتاده به کسی تعلق می‌گیرد، آن شخص مالک آن پول یا مال می‌شود.

“He who has killed a believer by mistake must set free a believing slave and pay the blood money to the family of the slain.” [An-Nisa: 92] An-Nisai narrated that the Prophet (pbuh) wrote a letter to the people of Yemen and He sent it with Amr ibn Hazm; it included “The blood money for the (killed) person is 100 camels.” With regards to the wounds money, An-Nisai narrated from al-Zuhri from Abu Bakr ibn Mohammed ibn ’Amr ibn Hazm from his father from his grandfather that the Prophet (pbuh) wrote to Him a letter saying: “The blood money is paid in case of the amputated nose, the tongue, the two lips, the two testicles, the penis, the spine and the two eyes. Half the blood money is paid for one leg. For the wound, which reaches inside the head (even scraping the scalp) one third of the blood money, and for the wound which reaches inside the stomach, or inside any member of the body one third of the blood money. In the wound which breaks the bones 15 camels.” The blood money for the one slain intentionally is due to his inheritors from the killer. It is narrated by ibn Majah from ’Amr ibn Al-Ahwas that the Prophet (pbuh) said: “The one who incurs a crime does that on himself only.” In case of the non-intentional killing, like the killing which appears like it is intentional or that committed by mistake, the inheritors of the slain are entitled to claim the blood money from the close relatives of the killer. Bukhari narrated from Abu Hurairah, who said: “Two women from Hudhail quarrelled; one of them threw a stone at the other and killed her and the embryo in her womb. They complained to the Prophet (pbuh). He ruled that the blood money for the women’s embryo was a slave (male or female), and He ruled that the blood money of the woman was for her close relatives (’Aqilah).” ’Aqilah means the one who bears the ’Aqal. ’Aqal here means the blood money. ’Aqilah includes all the close relatives of the killer, fathers, sons, brothers, uncles (fathers’ brothers) and their sons. If the killer has no ’Aqilah, the blood money is taken from the Bait ul-Mal because the Messenger of Allah (pbuh) paid the blood money of the Ansari who was killed in Khaybar from the Bait ul- Mal. It was also narrated that a man was killed in a crowd at the time of ’Umar and his killer was not known so ’Ali said to ’Umar, “O Leader of Believers, no blood of a Muslim is wasted, so pay his blood money from the Bait ul-Mal.” Regarding wounds such as the breaks (fractures) of the head or the face, or the cutting (amputating) of a member of the body or a piece of flesh or, the disablement of a faculty such as the disabling of hearing, sight and mind where one of these wounds occurs to a person, then He deserves money on these wounds according to the detailed rules of each member in each case. By means of the blood money due to a person from the blood money of the slain or for the damaged member or for the faculty disabled, this person owns that money or property.

3. مهریه و سایر امور اضافی (مانند خانه، هدایا) که در قرارداد ازدواج به زن تعلق می‌گیرد، طبق احکام تفصیلی ازدواج مالک آن می‌شود. این مال، عوض یک منفعت نیست، زیرا زن و شوهر متقابلاً از یکدیگر بهره‌مند (کام‌گیری) می‌شوند؛ بلکه این مال به حکم شرع بر ذمه مرد واجب می‌شود. خداوند (سبحانه و تعالی) فرموده است:

3. The marriage money and other additional things (such as a house, gifts) of the marriage contract due to the woman are owned according to the detailed rules of marriage. This property is not an exchange of a benefit because the couples mutually exchange benefit (satisfaction). It is rather due through the Statement of Shar’ah. Allah (swt) said:

«و آنان را که به همسری می‌گیرید، مهریه‌هایشان را با رضایت بدهید» [النساء: 4]؛ یعنی با میل و رغبت، و با گرفتن پولی که الله (سبحانه و تعالی) مقرر کرده است. این پول هدیه است، زیرا هر یک از زوجین از همسر خود بهره‌مند می‌شود. احمد از انس روایت کرد که گفت: «عبدالرحمن بن عوف جامه‌ای زعفرانی‌رنگ بر تن داشت، پس پیامبر ﷺ فرمود: آیا عاشق شده‌ای؟ گفت: ای فرستاده‌ی خدا، با زنی ازدواج کرده‌ام. پیامبر ﷺ فرمود: چه مهریه‌ای به او داده‌ای؟ گفت: هم‌وزن یک دانه‌ی خرما طلا. پیامبر ﷺ فرمود: خدا به تو برکت دهد. ولیمه‌ای برپا کن، حتی با یک گوسفند.» 4. اموال یافته‌شده (لُقَطه). اگر کسی چیزی گمشده را پیدا کند، باید موضوع بررسی شود. اگر آن چیز قابل نگهداری بود و می‌توان آن را برای مردم توصیف کرد، مانند طلا، نقره، جواهرات یا لباس، و در خارج از حرم (کعبه) یافت شده بود، برداشتن آن برای تصاحب جایز است. دلیل آن روایتی است که ابوداوود از عبدالله بن عمرو بن عاص نقل کرده است که از فرستاده‌ی خدا ﷺ درباره‌ی اشیای گمشده‌ای که از راه برداشته می‌شوند پرسیده شد و ایشان فرمود: «هرچه در جاده‌ی پررفت‌وآمد یا در روستایی یافت شود، باید وصف آن را به مدت یک سال اعلام کنی. اگر صاحبش آمد، از آن اوست، وگرنه از آن توست، و همان حکم گنج پنهان (یک‌پنجم به بیت‌المال) بر آن بار است.» اگر چیز یافت‌شده در حرم یافت شود، لُقَطه محسوب نمی‌شود، زیرا لُقَطه‌ی حرم بنا بر حدیثی که از عبدالرحمن بن عثمان روایت شده، ممنوع است؛ چنان‌که فرستاده‌ی خدا ﷺ حاجی را از برداشتن چنین چیزهایی نهی فرمود. در این صورت برداشتن آن جایز نیست، مگر برای حفظ آن برای صاحبش، زیرا فرستاده‌ی خدا ﷺ فرمود: «برداشتن چیز افتاده جز برای کسی که در جستجوی آن است، روا نیست»، چنان‌که بخاری روایت کرده است.

“And give unto women (whom you marry) free gift of their marriage portions” [An-Nisa: 4] i.e. willingly, and by taking the due money which Allah (swt) prescribed. This money is a gift, because each of the couple enjoys his partner. Ahmad narrated about Anas who said: “Abdurrahman ibn ’Awf was wearing a dress of saffron so He (pbuh) said: ‘Are you passionately in love?’ He said: ‘O Messenger of Allah, I have married a woman.’ The Prophet (pbuh) said: ‘What gift did you give to her?’ He said: ‘A date seed weight of gold.’ The Prophet (pbuh) said: ‘May Allah bless you. Make a feast even with one sheep.’” 4. The picked up property (Luqatah). If a person found a lost thing, the matter has to be examined. If the thing could be saved and be described to people such as gold, silver, jewellery or dresses, and it was away from the area of the Haram (the Ka’bah) then it is allowed to be picked up for possession. This is because of what Abu Dawud narrated from ’Abdullah ibn ’Amr ibn al-’As that the Messenger of Allah (pbuh) was asked about lost things picked up from the road and He said: “Whatever of it was found in a used road or a village, you have to announce its description for one year. If its owner came, it is his, otherwise it is yours, and there is duty on it as on hidden treasure (one-fifth to the State).” If the found thing was found in the Haram it is not considered Luqatah because the Luqatah of the Haram is prohibited according to what came in the Hadith narrated from ’Abdurrahman ibn ’Uthman that the Messenger of Allah (pbuh) forbade the Hajj (pilgrim) from picking such things. In that case it is not permitted to pick it except to protect it for its owner because the Messenger of Allah (pbuh) said: “No one is allowed to pick a fallen thing except the one who is looking for it,” as narrated by Bukhari.

اگر آنچه پیدا شده از نوعی نبود که بتوان آن را نگه داشت، زیرا مناسب باقی نمی‌ماند، مانند خربزه و امثال آن، پس یابنده میان خوردن آن و پرداخت قیمتش به صاحبش در صورت پیدا شدن او، یا فروختن آن و نگه داشتن قیمتش به مدت یک سال اختیار دارد. این همه در مورد لُقَطَه (چیز یافته‌شده) است که معمولاً مطالبه می‌شود، زیرا ارزش دارد و صاحبش اگر گم می‌کرد آن را رها نمی‌کرد. و اگر از چیزهای ناچیز مانند میوه‌ای یا تکه‌ای غذا (به اندازه چند لقمه) و امثال آن بود، لازم نیست وصف آن را اعلام کند و می‌تواند فوراً مالک آن شود.

If the found thing was not of the kind that can be saved as it will not remain suitable, like for example, food such as a melon and the like, then the person has a choice between eating it and paying its price to its owner if found, or selling it and keeping its price for one year. All this is in the case of Luqatah (a picked thing) which would usually be claimed as it has a value and its owner would not have ignored it if it was lost. If it was of the trivial things such as a piece of fruit or a piece of food (mouthfuls worth) and the like, He does not need to announce its description and He may own it at once.

۵. پاداشی که به خلیفه و کسانی که کارشان حکومت‌کردن به شمار می‌رود داده می‌شود. این پاداش در ازای کارشان به ایشان داده نمی‌شود، بلکه به عنوان جبران بازماندن از اشتغال به کسب و کار خودشان است. این حاکمان از لحظه‌ای که آن مال را می‌گیرند مالک آن می‌شوند، زیرا الله (سبحانه و تعالی) آن را برای ایشان حلال کرده است. ابوبکر هنگامی که از او خواسته شد تمام تلاش خود را در رسیدگی به امور مسلمانان به کار گیرد، مالی را به عنوان جبران بازماندن از تجارت گرفت، و صحابه بر آن اجماع کردند.

5. Recompense given to the Khalifah and those whose work is considered to be ruling. This is not given to them in exchange for their work, but rather as a recompense for being prevented from practising their own business. These rulers own the property from the moment they take it because Allah (swt) made it Halal for them. Abu Bakr took a property as a recompense for being prevented from trading when He was asked to exert all of his effort in taking care of the Muslims affairs, and the Sahabah made Ijma’a on that.

همهٔ این پنج نوع یا پنج گونهٔ مال، یعنی هدیه، غرامت خسارت، مهریه، لُقطه و عطیهٔ حاکمان، در هیچ‌یک از موارد، در برابر مال دیگری یا در برابر تلاشی به دست نمی‌آیند. تصاحب مال در این موارد یکی از اسباب مشروع تملک است که به‌واسطهٔ آن شخص مالک مال گرفته‌شده می‌شود.

All these five types or properties, the gift, recompense for damage, marriage money, Luqatah and recompense to the rulers, in all cases are not possessed in exchange for another property or for an effort. Possessing the property in these cases is one of the legal means of ownership by which the person owns the taken property.