شریعت د عدالت او رحمت سرچینه وه او اوس هم ده. یوازې ظالمان غواړي چې دې ته پای ورکړي.

The Sharia was and is the source of so much justice and mercy. Only tyrants want to do away with it.

په خپل مقاله «ایدیاګانې کافي نه وې» کې اقتصاد پوه مارک کویاما یو صادقانه اعتراف کوي: مذهبي آزادي داسې یو انقلابي نظر نه دی چې یوازې د خپل ښکلا یا فضیلت له امله لویدیځ نړۍ ته په طوفان کې ورغلی وي. بلکه د مختلفو مذهبي ډلو سره زغم یوازې د سیاست او اقتصاد په لحاظ یو عملي موضوع وه.5

In his essay “Ideas Were Not Enough,” economist Mark Koyama gives an honest admission: Religious freedom is not a revolutionary idea that took the Western world by storm simply on the basis of its compellingness or virtue. Rather, tolerance for different religious groups was purely a practical matter politically and economically.5

دا څنګه پیښ شو؟

How did this happen?

کویاما دلیل بیان کوي چې د مختلفو عواملو له امله، د لویدیز عصري والي په لومړیو مرحلو کې اروپايي دولتونه د سیاسي مشروعیت لپاره کلیسا ته لږ اړ شول. پخوا دا دولتونه د عیسوي خلکو په سترګو کې د مشروعیت د ترلاسه کولو لپاره کلیسا سره اتحاد ته اړتیا درلوده، چې په پایله کې سیاسي ثبات رامنځ ته کېده (څه چې د واکمنو دولتي چارواکو لپاره ډېر ارزښتناک و). دولتونو کلیسا سره اتحاد د زغم لپاره زیانمن و، ځکه کلیسا له دولت څخه غوښتنه کوله چې د ځانګړو بدعت لرونکو کسانو سزا ورکړي.

Koyama argues that, for various reasons, European states in the early stages of Western modernity grew less dependent on the Church for political legitimization. Previously, these states needed to ally with the Church in order to gain legitimacy in the eyes of the Christian masses, which in turn led to political stability (something very valuable to ruling state authorities). States allying with the Church was bad for tolerance, however, since the Church required the state to punish heretics for them.

مؤلف دعوی کوی، دولتونو په عامه نظم کې د مذهبي ادارو د ونډې په ښکاره کولو تکیه کوله. کلیساګانې (او د اسلامي نړۍ کې اوقاف) د کمزوري دولتي ادارو په پرتله د بې وزلو سره مرسته، د زده کړې چمتو کول او نور عامه خدمات ترسره کولو لپاره ښه حالت او توان لرل. سربیره پر دې، د هغه وخت قوانین او ټولنیز اصول د عمومي تابعیت په څیر د ملي هویت پر ځای مذهبي هویت پورې تړلي وو، هغه هویت چې ټولو خلکو ته په مساوي ډول پلی کیده. دا ټول د مذهبي تنوع په وړاندې د لږ زغم لامل شول. په دغه نړۍ کې "د مذهبي آزادۍ تصور نه کیده." بدلون څه شو؟

Additionally, the author claims, states relied on the religious institutions to contribute to public order. Churches (and awqaf in the Islamic world) were better positioned and capable to help the poor, provide education, and conduct other public services relative to weak state institutions. Furthermore, laws and social rules of these times depended on religious identity as opposed to a general nationalistic identity (e.g., citizenship) that applied equally to all people. All this led to less tolerance for religious diversity. In this world, “religious freedom was inconceivable.” What changed?

کویاما وایي، دولتي ادارې ډېرې مالیات راټولولې او ډېرې ځواکمنې شوې. دا یو کار وکړ چې دوی د کلیسا سره د متقابل تړون (quid pro quo) ضرورت له منځه يوړ. د زیات ځواک په درلودو سره، قوانین او ټولنیز مقررات پراخ سطح ته په پلي کېدو توان ومومي، پرته له دې چې د دې لپاره په مذهبي هویتونو تکیه وشي. د دولت په نظر، یهودي، پروټیسټنټ او کاتولیک ټول د مالیاتو یو شان سرچینې وې، نو د مذهبي هویت پر بنسټ تبعیض نه یوازې غیرضروري، بلکې د بیوروکراتیکو سرچینو ضایع کول هم وو. په نهایت کې، "لکه څنګه چې دولتونه د مذهبي اقتدار په تکیه کې کمزوري شول، ډېر کم متمایل شول چې د مذهبي یووالي پلي کولو ته ارزښت ورکړي." پایله څه وه؟

State institutions started taxing more and became more powerful, claims Koyama. This allowed them to forego a quid pro quo arrangement with the Church. With increased power, laws and social rules could be enforced more broadly without depending on religious identities to function. As far as the state was concerned, the Jew, Protestant, and Catholic were all equal sources for taxes, so it became unnecessary and a waste of bureaucratic resources to discriminate based on religious identity. Ultimately, “As they relied less on religious authority, states grew less inclined to value enforcing religious conformity.” The result?

دینی آزادی چې د اصول پر ځای د سهولت له مخې زیږیدلې وي. بیا هم، دا یو ښه شی دی، نه؟

Religious freedom born of convenience rather than principle. Still a good thing, though, right?

په حقیقت کې که صادقانه وګورو، نو د دولت موخه له پیله تر پایه دا وه چې خلک د خپلې اراده ته تابع کړي ترڅو له دوی څخه ثروت راټول کړي. په لومړي کې کلیسا د دې لپاره یوه اسانه وسیله وه، خو بیا داسې نور مؤثر لارې وموندل شوې چې کلیسا یې بې ګټې کړه. لکه څنګه چې کویاما یادونه کوي، تر ټولو ځواکمن دولتي ادارې پوځ و، کوم چې په دې تاریخي دورې کې په ځواک، اندازه او تخنیکي وړتیا کې وده وکړه. د خپل ځان د خلکو د کنټرولولو لپاره له مطلق پوځي ځواک څخه ښه وسیله څه ده؟ د دولتي قدرت د کارولو لپاره د خدای د غضب تصور ته اړتیا نشته. یوازې د دولت پوځي جوړښت وکاروئ.